Mańǵystaýdyń geologııalyq áleýeti qandaı?

Geologııalyq barlaýdy jańǵyrtyp, qolǵa alý qajettigi aıtylýda. Bul Mańǵystaý óńirine óte-móte qatysty. Alaıda, «Mańǵystaýda barlaý, burǵylaý jumystary ne beredi?» degen saýal týyndaıdy. О́ıtkeni, sońǵy  jyldary óńirde munaı óndirý ónimdiligi tómendegeni bar. Osy oraıda, qordyń azaıǵandyǵy da aıtylmaı qalmaıdy. Qazannyń erneýinen asyp tógilgen baılyqty ıgere almaı kúbinip emes, deńgeıi tómendep ketti dep qazan túbine úńile qaraýdyń sebebi nede? Kári túbek qoınyndaǵy qazynasyn berip boldy ma, álde «qulaǵyn jymyp, surlana qalǵan» sur dalanyń ishine búkken syry bar ma? Osy oraıda Qazaqstan Respýblıkasy jer qoınaýynyń qurmetti barlaýshysy, geolog Saǵyn QYRYMQULOVTY áńgimege tartqan edik.  – Saǵyn Erqasuly, Memle­ket basshysy N.Nazarbaev «Qa­zaq­stan joly – 2050: bir maq­sat, bir múdde, bir bolashaq» at­ty Joldaýynda munaı-gaz sek­torynyń damýyna, onyń eks­porttyq áleýetin saqtaı oty­ryp, basqarý, óndirý jáne kómirsýtekterdi óńdeýdiń jańa tájirıbeleri kerektigine, geologııa salasyn damytýǵa basa nazar aýdardy. О́ńirde munaı salasyn biraz jyl basqarǵan baıyrǵy basshy ári osy salanyń tájirıbeli mamany retinde aıtyńyzshy, Mańǵystaýdyń geologııalyq múmkindigi qan­sha­lyqty? – Bul bastama qazaq dala­sy­nyń, onyń qazynaly bóligi Mańǵystaýdyń kezekti múmkindigin ashýǵa serpin beredi dep oılaımyn. Kúlli Odaq alaqaılaı qol so­ǵyp, iske qosqannan beri Mań­ǵys­taýdaǵy munaı kásipshi­likteri el áleýetiniń damýyna óz úlesin qosyp keledi. Munda munaı ken oryndary ashylǵannan beri onyń jer qoınaýynan 550 mıllıon tonnadaı ónim alyndy. Munaıdyń eń kóp óndirilgen jyly – 1975 jyl, bul jyly Mańǵystaýda 20 mıllıon tonna óndirilse, ótken 2013 jyly 18 mıllıon tonna munaı óndirildi. Mańǵystaýdaǵy kúni búgin paıdalanýdaǵy ken oryndarynan 35 jyldan 50 jylǵa deıin munaı óndirilip keledi, olardyń energetıkalyq resýrstary aza­ıyp, jyldan-jylǵa ónim berý múmkinshilikteri tómendep barady, týralap aıtqanda, olar ózderiniń egde tartqan jaǵdaıyna jetti. Osyndaı jaǵdaıda munaı óndirisin bir qalypta ustap turý úshin nemese ony arttyrý úshin geologııalyq barlaý jumystaryn qarqyndy júrgizip, jańa ken kózderin ashyp, munaı ósimimen qamtamasyz etilýi tıis. Keńes dáýiri kezinde geo­lo­gııa­lyq barlaý jumysyn júr­gizý­di qarjylandyrý úshin munaı óndirýshi óndiristik birlestikter óndirilgen árbir tonna munaı qunynyń 10-11 paıyzyn bıýdjetke aýdaryp otyratyn. О́kinishke oraı, ol úrdis qurdymǵa ketti. Munaı-gaz kesheniniń yrǵaqty damýy, onyń shıkizat resýrstarymen jetkilikti túrde qamtamasyz etýmen tikeleı baılanysty. О́ndi­ril­gen munaı kólemi shıkizat ósi­mimen tolyqtyrylyp otyrylýy tıis. Shıkizat resýrstaryn izdestirýmen aınalysatyn sala­lardyń biri – geologııalyq barlaý jumystaryn álemdik naryqqa shy­ǵarý. Bul sala sheteldik ın­jı­nırıngtik kompanııalardan ın­vestısııa tartýdy kózdeıdi. Naqtyraq aıtsaq, Mańǵystaýda 1995 jyldan beri munaı men gaz ken oryndaryn qurlyqta iz­destirý, barlaý turǵysynda ón­jeıli qory bar birden-bir jańa ken oryndary ashylǵan joq. Sebep – osy jumystarmen ba­sy­baıly shuǵyldanatyn me­ke­melerdiń qojyrap, tarap ketýi. Keshendi ekspedısııa «Man­g­ysh­lakneftegazrazvedka» «Mań­ǵystaý barlaý, bur­ǵy­laý basqarmasy», «Mangysh­lak­nef­tegeofızıka» tre­si, «Mańǵystaý geologııalyq bar­laý tematıkalyq partııasy» sııaqty geologııalyq barlaý jumystarymen aınalysatyn mekemeler taratylyp ketti. –Mańǵystaýda alyp alańdar bar ma? Geologııalyq zertteý qaı óńirlerge baǵyttalýy tıis dep sanaısyz? – Kaspıı teńiziniń jaǵasyndaǵy bul túbek áli talaı zertteýdi qa­jet etedi. Murat aqynnyń «Mań­ǵystaýdyń boıy – maıly qııan» deýi tegin emes qoı. Bir jyldary Aqbas, Qarasaı, Shan­jol, Baıram-Qyzyladyr, Qaýyndy, Qorǵambaı alańdaryna barlaý jumystary bastaldy. Bul óńirler áleýeti jaǵynan joǵarǵy perspektıvaly alańdar bolyp esepteledi. Burǵylaý kezindegi geologııalyq jáne tehnologııalyq qıynshylyqtarǵa baılanysty olardyń jobaly tereńdikterine jáne mejeli qabattaryna jetýge múmkindik bolmady, sondyqtan barlaýshylar jumystaryn toqtatýǵa májbúr boldy. Al Dolınnaıa, Aqsaz, Emir, soltústik batys Jetibaı, Se­ver­noe Prıdorojnoe syndy keıbir jańa ashylǵan ken oryndary jekeshelendirilýge tap boldy. Mańǵystaýda geologııalyq barlaý jumystarynyń negizgi nysandary Iýra jáne Mel (Bor) jer asty qabattary bolatyn. 1972 jyly synaq kezinde Ońtústik Jetibaı alańynan trıas shógindilerinen, táýliktik ónimi 250 myń tekshe metr gaz burqaǵynyń alynýyna baılanysty trıas-paleozoı qabattaryna degen kózqaras múlde ózgerdi. Bul keshen barlaý jumystarynyń mańyzdy obektileri qataryna qosyldy. 1982 jyly Qyzylqum múıisindegi Oımasha alańyndaǵy synaqta paleozoı granıtteri bar № 12 uńǵyda táýligine ónimi 260 tekshe metr munaı burqaǵy alyndy. Bul da munaı kózderiniń jańa obektisine aınaldy. О́kinishke oraı osy granıt ıntrýzııasynyń jer qoınaýynda ornalasýy, onyń aýdandyq, kólemdik keńistik ól­shemderin anyqtaý nazardan tys qaldy. Onyń teńiz astynda jalǵasy anyqtalmady. Egerde Oımasha alańynda joǵarǵy dáldikti seısmıkalyq zertteýler júrgizip, osy granıt ıntrýzııasynyń keńis­tiktegi ornalasýyn, onyń teńizben astarlasqan jalǵasyn anyqtasa, ol geologııa ǵylymy jáne óndiris úshin bereri mol qundy jańalyq bolary aqıqat. Múmkin, Vetnamdaǵy «Belyı tıgr» munaı ken orny sııaqty, bizde Oımashadan granıt ıntrýzııasynyń ónimi jetkilikti bolatyn kóz tabylar ma edi. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, Mańǵystaýda 4-4,5 myń metrlik tereńdikke deıin munaı kózderi negizinen Iýra, Mel qabattarynda ornalasqan. Jýyq arada bul qabattardan jańa ken oryndary ashylady degen úmittiń aqtalmaýy múmkin. Trıas jáne paleozoı qabattaryna izdestirý jáne barlaý jumystaryn shoǵyrlandyrý kerek sııaqty. Bul rette joǵaryda mysalǵa keltirilgen barlaý jumystary toqtatylyp, qalǵan alańdardy tereń burǵylaýǵa qaıtadan tartsa, trıas-paleozoı qabattarynda munaıdyń jáne gazdyń úlken qory bar ken oryndary ashylýy múmkin. Qazylatyn uńǵylardyń tereńdikteri 5000-7000 metrden kem bolmasa, paleozoı shógindilerine tereń boılaý úshin jáne olardyń geologııalyq, lıtologııalyq, fızıka-hımııalyq quramdary jóninen meılinshe mol maǵlumat alýǵa bolar edi. – Geologııalyq jumystarǵa qaıta jan bitirip, jalyn tikteý úshin nendeı sharalardy qolǵa alý qajet? – Elbasy Joldaýda dástúrli salalardy damytý jóninde bólek josparlar bolý kerektigin aıtty. Osy oraıda geologııalyq barlaý salasy boıynsha álemdik naryqqa shyǵý úshin osy jumystarmen aınalysatyn vedomstvolardyń mártebesin kóterý, bedelin arttyrý, onyń álemdik naryqqa tanymal bolýyna jaǵdaı jasaý qajet jáne olardyń materıaldyq bazalary jańasha jaraqtandyrylyp, ákimshilik-sharýashylyq qyzmetteri tájirıbeli, kásibı bilimdi salalyq mamandarǵa tapsyrylsa durys bolar edi. Buryn geologııalyq barlaý salasynyń jumystaryna respýblıkamyzda Geologııa mınıstrligi bas­shylyq etkeni barshaǵa belgili. О́ndiristik qýattylyǵy kúshti me­­ke­mede tájirıbeli mamandar qyz­met atqaratyn, keıin bul vedomstvo Geologııa komıtetine aı­­naldy. Qazirgi kúnde komıtet Indýstrııa jáne jańa tehno­logııalar mınıstrliginiń qara­ma­ǵynda qaldy. Meniń oıymsha, Geo­logııa komıtetine qaıtadan Geo­logııa mınıstrligi statýsyn be­rip, mártebesin kóterse, bul geo­logııalyq barlaý salasynyń tıimdiligin arttyrar edi, onyń álemdik naryqqa shyǵýyna jáne ta­nymal bolýyna jol ashar edi. Son­daı-aq, tikeleı Úkimetke ba­ǵy­natyn bolǵandyqtan, esh jal­taqsyz sheshim qabyldap, qaralyp otyrǵan jobalardyń eksperttik saraptamalarynyń joǵarǵy dárejede bolýyna, baǵalanýyna zor mán beretin, tizginin sala óndirisinen mol tájirıbesi, ǵylymı ataǵy bar mamandar ustaǵan Memlekettik qorlar komıteti (GKZ) qazir óz jumysyn geologııa komıtetiniń quramynda atqaryp keledi. Ony osy atalǵan komıtettiń qaramaǵynan shyǵaryp, tikeleı Úkimetke baǵynatyn etkende durys bolatyn sııaqty. Osy baǵytta Aqtaý qalasynda geologııalyq barlaý jumystarynyń negizgi baǵyttaryn nusqap otyratyn, ótken-ketkenge taldaý, júrgizilgen jumystar nátıjesine saraptama jasaıtyn, jańa alańdardyń perspektıvasyn ǵylymı turǵydan dáleldeıtin, atqarylǵan jumystardyń ǵylymǵa qosqan jańalyqtaryna tereń taldaý jasaıtyn Mańǵystaý ǵylymı geologııalyq barlaý óndiristik ıns­tıtýtyn ashý óte qajet. Qyzmetke geologııa salasynyń ártúrli ba­ǵyttaryn jaqsy meńgergen, táji­rıbesi mol, ǵylymı ataǵy bar ma­man­dardy tartsa jón bolar edi. Elbasy N.Nazarbaev Joldaýda «geologııa salasyn damytýǵa shet­eldik ınjınırıngtik kom­pa­nııa­lardan ınvestısııa tart­qan jón» deıdi. Bul óte durys aıtylǵan usynys. Biz elimizdegi nebir ekono­mıkalyq qıyn kezeń­derde Prezıdenttiń tikeleı ara­lasýymen kólemdi ınvestısııa tartyp, jaǵdaıymyzdy jóndep, daǵdarystan aman qaldyq. О́ńir­degi irgeli mekeme bola tu­ra, «Mań­ǵystaýmunaıgaz» meke­me­sinde ju­mysshylarǵa aılyq jala­qy­syn taýyp bere almaı qınalǵan kezder áli este. Elbasy bastamasymen osy ınvestısııalyq saıasat tyǵyryqtan shyǵýǵa sep bolǵan edi. Qazir qýatty memleketke aınaldyq. Bizde óz olıgarhtarymyz qalyp­tasty, keıbireýler Forbsqa da shy­ǵyp úlgerdi. Endeshe, Úki­me­ti­miz ózimizdiń baı-qýatty aza­mat­tarymyzdyń qarajatyn ınvestısııaǵa tartýy tıis dep oılaımyn. Olar óz eliniń damýyna, kórkeıýine azamattyq úlesterin qosýdan qalys qalmaýy kerek. – Araǵa biraz jyldar tústi, bar jabdyqtar tozdy. Ekinshiden, tehnıka da, tehnologııa da jańardy. Geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizýge elimizdegi burǵylaý salasynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy tótep beredi me? – Bul jaǵynan bes qarýymyz saı dep aıtýǵa áli erte. Joǵaryda myńdaǵan tereńdikterde uńǵylar qazý qajettigin aıttym ǵoı, mun­daı uńǵylardy qazatyn qon­dyr­ǵy­lardy Reseıden, Qytaıdan sa­typ alýǵa týra keledi. Bizdiń elimizde burǵylaý qondyrǵylaryn shyǵaratyn birde-bir zaýyt joq. Jalpy bolashaqta qurlyqta munaı men gaz ken oryndaryn izdestirý jáne barlaý jumystary úlken tereńdiktermen baılanysty bolady. Ol tereńdikterdi ashý kezinde joǵary qysymmen (1000 atm.) jáne joǵary temperatýramen (250-300 gr.) qyzmet etýge týra keledi. Sol sebepti, elimizde 2000-7000 metrlik uńǵylardy qazatyn burǵy qondyrǵylaryn shyǵaratyn zaýyt salý búgingi kúnniń ózekti máselesi. Dúnıejúzinde munaıdyń qory jóninen 15 orynǵa ıe bola turyp, burǵylaý qondyrǵylaryn, onyń materıaldyq-tehnıkalyq resýrstaryn shetelden satyp alýy­myz orynsyz. Bul sala­da bizdiń ózgelerge qol jaıýdan ary­latyn ýaqytymyz jetti. Ekin­shi besjyldyqta údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlama boıynsha tereń burǵylaý qondyrǵylaryn shy­ǵ­aratyn zaýyt salynýy qaras­tyrylýy qajet. Zaýyttyń zert­teletin aımaqtardyń geografııasyna jáne turǵyndardy jumyspen qamtý múmkindigine qaraı Jańaózen qalasynda oryn tebýi qolaıly bolar edi dep oılaımyn. Prezıdenttiń osy Joldaýynan keıin elimizdiń qarqyndap damýyna burynǵydan da úlken jol ashylǵan sııaqty. Halyq sharýashylyǵynyń árbir salasynyń damý joldary aıqyn. Sonyń ishinde munaı-gaz sektorynyń, geologııalyq barlaý salasynyń damýyna zor mán berilip otyr, sebebi, bul salalar Qazaqstan ekonomıkasynyń qarqyndy damý kepili. Ony iske asyrý bizdiń barlyǵymyzdyń paryzymyz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan». Mańǵystaý oblysy.