Elbasy N.Á.Nazarbaev – Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń negizin qalaýshy

Sol kezdegi jaǵdaı Qazaqstan aýma­ǵynda ornalasqan áskerı bó­limderge durys jáne qatań ba­qylaý ornatýdy talap etti. Osy maqsatta 1991 jyldyń 21 ta­myzynda elimizdiń Qaýipsizdik Ke­ńesi quryldy.

Qazaqstannyń memlekettik saıa­­satyn dáıekti túrde júzege asyra otyryp, 1991 jyly 25 qazanda N.Á.Nazarbaev «Qazaq KSR Mem­le­kettik qorǵanys komıtetin qu­rý týraly» Jarlyqqa qol qoıdy. Me­m­lekettik qorǵanys komı­te­­tiniń tóraǵasy bolyp Keńes Oda­­ǵynyń Batyry, general-leıtenant (keıin armııa generaly, «Halyq Qaharmany») Saǵadat Nur­maǵambetov taǵaıyndaldy.

Osyndaı aýmaly-tókpeli ýa­qytta 1992 jyldyń 17 qań­ta­rynda Kremldegi Sezder sara­ıyn­da Búkilodaqtyq ofıser­ler jıyny ótti. Nursultan Ábish­­­ulyn sol joly alǵash ret kór­­dim. Keńes Odaǵy joq, al onyń armııasy, eń bas­tysy, alapat ıadrolyq qarý-jaraqqa ıe álemdegi eń qýatty ásker áli áreket etip jatqan kúrdeli jaǵ­daı qalyptasqan edi. Bul biz­di ǵana emes, búkil álem qaýym­das­tyǵyn alańdatqan másele bola­tyn. Generalıtet TMD bas­shy­la­rynyń kelýin talap etkende, oǵan eki-aq prezıdent – B.Elsın men N.Nazarbaev qana ún qatty. Sol jıynda Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti sóz sóılep, shıe­le­nisken ahýaldyń sheshimin ta­býy­na birden-bir sebepshi bol­dy. Oǵan ofıserler men ge­neraldardyń oryndarynan tu­ryp qol soqqany áli esimde.

 Qazaqstan basshylyǵy al­ǵash­­qy kezeńde barynsha us­tam­dy kózqarasty ustanyp, Dos­tastyq elderiniń birlesken kúsh­te­rin qurý ıdeıasyn qoldaǵan edi. Munyń basty maqsaty post­keńestik memleketterdiń ujym­dyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý bolatyn. Bizdiń elimizdiń bul kóz­qarasyn sol tusta áskerıler ǵana emes, jalpy jurtshylyq ma­quldap, qýattaǵanyn aıta ketý kerek.

Táýelsiz respýblıkanyń zań­na­masyna sáıkes, sondaı-aq TMD-ǵa qatysýshy memleketter arasyndaǵy qol jetkizilgen keli­simder negizinde Qazaqstan Res­pýblıkasy Prezıdentiniń tól Qa­rýly Kúshterimizdi qurý týraly Jarlyǵy daıyndalyp, onda eli­mizdiń aýmaǵynda ornalasqan burynǵy Keńes Armııasy áskerı bólimderi men olardyń qarý-ja­raǵy, dúnıe-múlki túgel Qa­zaqstan Respýblıkasynyń quzy­re­tine beriletini atap ótildi.

Osynaý tarıhı Jarlyqqa Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti N.Á.Nazarbaev 1992 jyly 7 mamyrda qol qoıdy, bú­gin­de bul búkilhalyqtyq mereke – Otan qorǵaýshylar kúni.

Qazaqstannyń áskerı qury­ly­syn damytýdaǵy kezek kút­tirmes min­dettiń biri jáne biregeıi nor­matıvtik-quqyqtyq bazany qu­rý jáne áskerlerdi tıimdi bas­qarý júıesin qalyptastyrý bolatyn. Sonymen qatar ofıser mamandardy daıarlaý, Qarý­ly Kúshterdiń jaýyngerlik daıyn­dyǵyn uıymdastyrý, ony ja­saq­­taý isin jolǵa qoıý, áskerı tár­tipti arttyrý jáne quqyq buzý­shy­lyqty túp-tamyrymen joıý sııaq­ty kóptegen máseleni tez arada sheshý qajet edi.

Elimiz táýelsizdik alǵanǵa de­ıin Qazaqstan aýmaǵynda ornalasqan Orta Azııa áskerı okrýgine qarasty iri quramalar men áskerı bólimder bizge Keńes­ Odaǵynan mura bolyp qaldy.

Bul eń aldymen aıtsaq, ushý apparattaryn álemniń kez kelgen núktesine jetkizýge qabi­let­ti eń zamanaýı zymyrandary bar eki dıvızııadan turatyn stra­te­gııa­lyq maqsattaǵy kúshter toby edi. Budan basqa, quramynda stra­te­gııalyq bombalaýshy ushaq­ta­rynyń dıvızııasy, tank dıvızııa­sy, áýe qorǵanysy men avıasııa korpýsy bar qýatty 40-shy armııa turdy.

Sondaı-aq bizde ortalyqqa ti­keleı baǵynatyn: zymyrandar­dy erte anyqtaý dıvızııasy, bar­­laý bólimsheleri, kóptegen ás­kerı qurylys bólimderi, «Baı­qo­ńyr» ǵarysh aılaǵyna qyzmet kórsetetin avıasııalyq polk, ár­túr­li synaq ortalyqtary men po­lıgondar (Saryshaǵan, Embi, Kýr­chatov) jáne de basqa birqatar ás­kerı bólimder boldy.

Munyń bári jańadan paıda bolǵan Qazaqstan armııasynyń bir bóligine aınaldy. Sonymen qatar qarý-jaraqty, tehnıka­ny, ártúrli qoımalardy, eń­ bas­tysy, áskerı mamandardy saq­­tap qalý qajet boldy. Qarý­ly Kúshterimizdi qurý el basy­na tóngen ekonomıkalyq taý­­qy­metter men aýyr qarjy­lyq jaǵ­daıynda júzege asyryl­ǵa­­nyn umytpaýymyz kerek. Bas­qa respýblıkalarmen baı­la­nystyń úzilýinen, ja­nar-ja­ǵar­maı men qosalqy ból­shek­ter­diń tapshylyǵynan áskerı teh­nıka qozǵalyssyz qaldy. Osy faktorlardyń barlyǵy jeke quramnyń rýhy men jas qazaq­stan­dyq armııanyń jaýyn­ger­lik ázirligine áser etpeı qoımady.

 Qaı jaǵynan alyp qarasaq ta, bul elimizdiń basyndaǵy qıyn kezeń bolatyn. Keıbir sáýegeı sarapshylar Qazaqstan kúrdeli áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası problemalarǵa tap bolady dep boljam jasaýǵa asyqty. Shynynda da, sol kezde burynǵy KSRO elderinde ultaralyq sı­pattaǵy qaqtyǵystardyń oshaq­ta­ry paıda bola bastaǵan-dy. Biraq N.Nazarbaevtyń bastamalaryn biraýyzdan qoldap, bir maqsatqa judyryqtaı jumyl­ǵan qazaqstandyqtar eldegi tynysh­tyq pen ultaralyq tatýlyqty saq­taı bildi.

Bul rette Elbasynyń kóregen­di­gi arqasynda jas qazaq armııasyn damytý ulttyq jáne aı­maq­tyq múddelerdi, áskerı qury­lys­­tyń halyqaralyq tájirı­be­sin, Qazaqstannyń qaýip­sizdigine tónetin qaýip-qater­ler­diń ále­ý­e­tin eskere otyryp, saıa­sı realızm qaǵıdasyna sáıkes jú­zege asy­ryldy.

Joǵaryda aıtylǵandaı el aýma­ǵynda turǵan 40-shy armııa­nyń áskerı bólimderiniń negizinde Qurlyq áskerlerimiz, burynǵy áýe armııasyna qarasty aralas avıakorpýstyń negizinde Áske­rı-áýe kúshterimiz jáne Áýe shabýylyna qarsy korpýstyń qura­malary men bólimsheleriniń negi­zin­de Áýe qorǵanysy kúshterimiz quryldy.

Uıymdastyrý kezeńiniń mer­zim­deri de qatań belgilendi: úsh aı ishinde KSRO-dan muraǵa qalǵan áskerı tehnıka men dúnıe-múlik qabyldanyp alyndy, ásker­ler­di tikeleı basqarý júıesi qu­ryl­dy jáne TMD Qorǵanys mınıs­tr­lik­te­rimen ózara birlesip is-qımyl jasaý jolǵa qoıyldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń áskerlerin qar­jy­lyq, materıaldyq-tehnı­kalyq jáne medısınalyq turǵydan qam­ta­­masyz etý máseleleri sheshi­le bastady.

О́zimizdiń áskerı kadrlardyń bol­maýy jáne armııany qurýdaǵy qa­jet­ti tájirıbeniń joqtyǵy tó­­ten­she sheshimder qabyldaýǵa, sonyń ishinde tájirıbeli pra­por­shık­­ter men serjanttar esebi­nen áskerı qyzmetshiler úshin je­del­­detilgen kýrstar ashýǵa túrt­­ki boldy. Burynǵy oqý oryn­da­ryn za­man talabyna saı qaı­ta qurý jáne jetildirý qolǵa alyn­dy.

Memleket basshysy bekitken eli­mizdiń áskerı saıasaty negizinen Qa­rýly Kúshterdiń damý baǵytyn anyq aıqyndap berdi. Birqatar zań aktileriniń qabyldanýy ná­tıjesinde memlekettiń áske­rı sa­la­syn damytýdyń norma­tıv­tik-quqyqtyq bazasy jasaldy. Tutas­taı alǵanda, áskerı basqarý­dyń búkil júıesi – memlekettik deńgeıden bastap ásker deńgeıine deıin ózgeriske ushyrap, ol búgingi kún­niń shyndyǵyna sáıkes kelti­rildi.

Sonymen qatar memlekettiń qa­lyptasý kezeńindegi áskerı qa­ýip­sizdikti qamtamasyz etý jú­­­ıe­sin qalyptastyrýǵa baǵyt­tal­­ǵan birinshi Áskerı dokt­rı­na ázirlendi. Memlekettiń ás­ke­rı uıymyn tıimdi damytý jol­daryn izdestirý kelesi tórt Áskerı doktrınada da kórinis tapty, olar Qarýly Kúshterdi da­mytýdyń teorııalyq jáne uıym­dastyrýshylyq negizderin bel­gi­ledi, soǵys pen beıbitshilik máselelerine jáne qazirgi zamanǵy qaýip-qaterlerdi eskere otyryp, elimizdiń áskerı qaýipsizdigin qam­tamasyz etýge degen negizgi kóz­qa­rastardy aıqyndady.

Sondaı-aq 2000 jylǵy Ás­ke­rı doktrına aıasynda Q­a­rý­ly Kúshterdi jalpy ishki ónim­niń 1%-nan kem emes kólem­de kepildendirilgen baǵdar­la­ma­lyq-maqsatty qarjy­lan­dy­rý qa­ǵı­da­synyń alǵash ret beki­til­genin aıtý kerek.

Qarýly Kúshterdiń qurylymy men quramy aıqyndalyp, memle­ket­tiń áskerı geografııasy yqtı­mal qaýipter negizinde qaıta qa­­ral­dy. Osylaısha, ózderiniń tıis­ti strategııalyq maqsattary bar úsh ásker túrinen – Qurlyq ás­ker­lerinen, Áýe qorǵanysy kúsh­terinen jáne Áskerı-teńiz kúshterinen turatyn Qarýly Kúsh­­terdiń qurylymy bekitildi. Olar­­dyń quramy memleketke tónýi múmkin áskerı qaýipterdi es­kere otyryp ońtaılandyryldy jáne sheshýge tıis mindetteri naq­ty­landy.

Germanııamen buryn jasalǵan halyqaralyq kelisimderge sáıkes sý yǵystyrýy 70 tonna bolatyn tórt shaǵyn patrýldik kater alyn­dy. Kezinde Oral qala­syn­da­­ǵy KSRO-nyń qýatty qor­ǵa­nys kesheni quramynda bolǵan jergilikti zaýytta tól Áskerı-teńiz kúshterimiz úshin arnaıy ja­salǵan keme 1996 jyldyń ma­myr aıynda sýǵa túsirildi. Budan sál buryn dál osy zaýytta  Qorǵanys mınıstrliginiń tapsyrysy bo­­ıynsha júrdek patrýl­dik kater shyǵarylǵan bolatyn.

Qarýly Kúshterdi qurýdyń bastapqy kezeńinde Memleket bas­shysy N.Á.Nazarbaev garnı­zondardy únemi aralap, ásker­ler­diń tynys-tirshiligimen tanysyp, áskerı qyzmetshilermen áńgimelesip, ótkizilip jatqan oqý-jattyǵýlarǵa qatysyp otyrdy.

Qarýly Kúshterdi qurý jáne jetildirý boıynsha qabyldanǵan she­shýshi qadamdar týraly sóz bol­ǵanda Elbasynyń erekshe rólin, onyń elimizde ǵana emes, odan da tysqary jerlerdegi jo­ǵa­ry bedelin atap ótken jón. Mysaly, Memleket basshysynyń tikeleı aralasýymen Reseıden áskerı tehnıkany, jetkizý, onyń ishinde S-300 zymyrandar kesheni, MıG-29, Sý-27, Sý-25, «L-39» sııaqty jaýyngerlik ushaq­tardy qaıtarýǵa qatysty máseleler óziniń oń sheshimin tapty. Bizdiń mamandardy Reseı Fede­rasııasynyń joǵary áskerı oqý oryndarynda tegin oqytý týra­ly da ońtaıly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi.

Elbasynyń áskerı qa­ýip­siz­dik­ti qamtamasyz etýdegi kúsh-jigerdi biriktirý qajetti­li­gi­ne degen berik senimi arqasynda Ujym­dyq qaýipsizdik sharty (keıin­nen Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy) sheńberinde júzege asyrylǵan koalısııalyq áskerı qu­rylystyń negizi qalandy.

TMD memleketteri arasyn­da­ǵy tıimdi sheshimderdiń biri 1995 jyldyń 10 aqpanyndaǵy Dos­tas­tyqqa qatysýshy barlyq mem­leketterdiń múddesin kózdeı­tin Birikken Áýe qorǵanysy júıesin qurý týraly sheshim bolatyn. Birikken Áýe qorǵanysy júıesiniń maqsaty TMD-ǵa qatysýshy mem­le­ketterdiń áýe shekaralaryn qorǵaý, áýe keńistigin paıdalanýdy baqylaý, aeroǵaryshtyq shabýyl qaýpi men onyń bastalýyn aldyn ala eskertý, uıymǵa múshe memleketterdiń asa mańyzdy nysandaryn áýe shabýyldarynan qorǵaý bolyp tabyldy.

Qazaqstan TMD elderimen qa­tar NATO-men, sondaı-aq AQSh, Qytaı Halyq Respýb­lı­kasy, Túrkııa, Germanııa jáne basqa da memlekettermen áskerı jáne ás­ke­rı-tehnıkalyq ynty­maq­tastyq ornata bastady.

Bul jóninde Nursultan Nazar­baev­tyń ózi bylaı deıdi: «Biz esh­qashan tek ishki qaýipsizdikti qam­ta­masyz etýmen shektelgen joq­pyz jáne turaqtylyq úshin barynsha keń aýqymda negiz jasaýǵa umtyldyq. Elimizdiń syrtqy saıasaty, Qazaqstannyń halyqaralyq qaýipsizdik qurylymdaryna, eń aldymen, UQShU men ShYU-ǵa qatysýy dál osyǵan baǵyttalǵan».

Qazaqstan armııasyn reformalaý barysynda áskerı bilim berý men áskerı kadrlardy daıarlaý júıesin jetildirý, ulttyq áskerı-ǵylymı bazany qurý jáne da­mytý máseleleri basym ba­ǵyt­tar retinde qarastyryldy.

Joǵary bilikti áskerı kadr­lar­dy daıarlaýdyń úzdiksiz, kóp deńgeıli jáne birizdi oqý prosesi basshylyqtyń josparyna sáıkes áskerı bilim berýdiń birqatar deń­geıi men kezeńin qam­tı­tyn boldy. Qazaqstandyq ás­ke­rı qyzmetshilerdi sheteldik ás­kerı oqý oryndarda daıarlaý máse­leleri qaıta qaralyp, olardy bizdiń elimizde oqytý múmkin emes jaǵdaıda, tek óte tapshy ma­mandyqtar boıynsha ǵana syrt­qa bilim alýǵa jiberý týraly sheshim qabyldandy. Bosatylǵan qara­jat­ty Qazaqstandaǵy áskerı oqý oryn­daryn damytýǵa jumsaý ana­ǵurlym tıimdirek boldy.

Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zı­­dentiniń 1996 jylǵy 1 shil­de­degi Jarlyǵymen postkeńestik keńistikte teńdesi joq kishi koman­dır­ler – kásibı serjanttardy daıyndaıtyn biregeı áskerı oqý orny – Kadet korpýsy quryldy. Kásibı ásker qurý baǵytynda ja­sal­ǵan osy qadamnyń ýaqtyly jáne ómirsheń sheshim ekendigin ýaqyt dáleldedi. Qazir Kadet kor­pýsynyń túlekteri Qarýly Kúsh­ter­diń barlyq túrleri men býyndarynda qyzmet atqarady jáne ózderiniń kásibı biliktilikterin baıqatyp keledi.

Budan bólek, Qurlyq ásker­le­riniń áskerı ınstıtýty, Áýe qorǵanysy kúshteriniń áskerı ınstıtýty, Radıoelektronıka jáne baılanys áskerı-ın­je­ner­­lik ınstıtýty jáne birqatar oqý oryndary jemisti eńbek etýde. Búginde elimizdegi eń joǵary áskerı oqý orny – Ult­tyq qor­ǵa­nys ýnıversıteti Qazaq­stan Res­pýblıkasy Tuńǵysh Pre­zı­den­ti – Elbasynyń esimimen atalady.

Elbasy aldyńǵy qatarly mem­le­­ketter armııalarynyń soǵys qarýyn jasaýdaǵy damý tendensııalaryn túsine otyryp jáne HH ǵasyrdyń basyndaǵy áskerı qaqtyǵystar tájirıbesin eskere otyryp, kelisilgen memlekettik áskerı-tehnıkalyq saıasatty ázir­leý­ge tapsyrma berdi, ol Qazaq­stan armııasyn eń ozyq qarý-jaraqpen jáne áskerı tehnıkamen sapaly qaıta qarýlandyrýdyń negizgi elementine aınaldy. Ás­ke­rı-ónerkásip keshenin odan ári jetildirý sharalary qabyl­dan­dy, qarý-jaraq pen áskerı tehnıkany jańǵyrtý jumystary júrgizildi.

Bul istiń odan ári qarqyndy damýyna Qazaqstan astanasynda uıymdastyrý dástúrge aınalǵan KADEX (Kazakhstan Defence Expo) halyqaralyq qarý-jaraq pen áskerı-tehnıkalyq múlik kór­me­si jańa serpin berdi.

KADEX halyqaralyq dıa­log­tyń negizgi alańy retin­de Qarýly Kúshteriniń, basqa da áskerler men áskerı qury­lym­dar­dyń qajettilikterine sáıkes otandyq kásiporyndardyń damý múm­kindikteri men kókjıekterin keńeıtip, olardyń ónimderin she­tel­dik naryqqa shyǵarýǵa yq­pal etip, tehnologııalyq jań­­­ǵyrtý máseleleri boıynsha tájirıbe almasýǵa qolaıly jaǵ­­­daı jasaıdy. Sonymen qa­tar kórme eli­mizdiń ishki na­ry­ǵyna áske­rı jáne arnaıy maqsattaǵy buıym­dar­dy shy­­ǵaratyn iri sheteldik ázir­leý­shiler men óndirýshilerdi tar­týǵa kómektesedi.

Elimizdiń joǵarǵy basshy­ly­ǵynyń jiti nazary men mem­le­kettik qoldaýy arqyly búginde Qazaqstannyń Qarýly Kúshteri zamanaýı, jaýyngerlik ázir­ligi joǵary jáne qýatty armııa re­tin­de qalyptasty.

Qazaqstan armııasynyń tabys­tary negizinen Elbasynyń áskerı qurylys salasyndaǵy sarabdal saıasatynyń, Qarýly Kúshterge degen udaıy qamqorlyǵynyń nátıjesi. Bir sózben aıtqanda, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev tól áskerimizdi negizin qalaýshy jáne qazirgi zaman talabyna saı onyń jańa kelbetin qalyptastyrýshy bolyp tabylady.

Búgingi kúni osy baǵyttaǵy tarıhı sabaqtastyq Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas Qolbasshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqa­ev­­tyń jiti nazarynyń arqa­syn­­da ári qaraı júıeli túrde jú­ze­ge asyrylýda. Áskerlerdiń bar­lyq túrleri men tekteriniń jaýyngerlik áleýeti arta tústi. Otyz jyl boıy Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Qarýly Kúshteri elimizdiń egemendigi men aýmaqtyq tutas­tyǵynyń kepili bolyp keldi jáne aldaǵy ýaqytta da bola bermek.

Muhtar ALTYNBAEV,

Armııa generaly,

«Halyq Qaharmany»,

«Qarýly Kúshter ardagerleri» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy