Men búgin ǵylym aspanyndaǵy sanaýly jaryq juldyzdardyń biri de biregeıi Ulttyq ǵylym akademııasynyń tolyq múshesi (akademıgi), Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylym jáne tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Reseı Federasııasynyń ǵylym jáne bilim salasyna eńbek sińirgen qaıratkeri, álemge belgili ǵalym-mehanık Ǵahıp Ýálıuly týraly sóz qozǵap, úlken maqtanyshpen tebirene eske alamyn.
Áńgimeni áriden bastap, ǵalymnyń ómir jolyna toqtalýdy jón kórip otyrmyn. Ǵahıp Ýálıuly el basyna qaraly kún týyp, soǵys atty zulmatpen alysyp jatqan qıyn bir kezde týylǵan. 1941 jyldyń qarasha aıynda «Eńbekshi» degen aýylda Ýálı men Sara Sáttibaevtardyń otbasynda dúnıege keledi. Asa bir qıyn zamanda ińgáláp bul dúnıeniń esigin ashqan náresteden ýaqyt óte úlken tulǵa qalyptasaryn kim bilgen?! Jyldar ótken saıyn armany men maqsattaryn jigerli minezimen qamshylap, eńbek pen talantyn qatar alyp júrgen aýyl balasy búginde eliniń ǵylym salasyna qosqan súbeli úlesi bar belgili akademık, mehanıka salasynyń erekshe mamany.
Aǵamyzdyń balalyq baldáýren shaǵy Otan soǵysynyń jalyn sharpyǵan jyldary men soǵystan keıingi qıyn-qystaý kezeńmen qatarlas kelip, bala bolsa da kóptegen qıynshylyqty bastan keshirdi. Alaıda bilimge qushtar, eńbekke epti jetkinshekti 1958 jyly «Talapker» aýylyndaǵy qazaq mektep-ınternatyn bitirgen soń, aýdan ortalyǵyndaǵy mektep matematıka jáne fızıka pánderinen sabaq berýge shaqyryp alady. Ol jerde eki jyl ustazdyq tájirıbe jınaǵan. Qııaly ushqyr, armany asqaq jas jigit úshin bul azdyq etetin jetistik edi. Ol QazMÝ-diń mehanıka-matematıka fakýltetine qabyldaý synynan súrinbeı ótip, stýdent atanady. Albyrt ta qaıtyp oralmaıtyn jastyq shaǵyn Almatyda ótkergeni úshin esh ókinishi joq ekenin aǵamyzdyń aýzynan jıi estımiz. Desek te, ǵylymǵa degen yntyzarlyǵy stýdenttik ómirdiń alǵashqy kúnderinen sanasyn jaýlaǵan desek, artyq aıtqandyq emes. Ol jyldar ótken saıyn ǵylym men ilimniń tuńǵıyǵyna boılaı berdi.
Maǵan ustaz jannyń da óz tálimgeri bar. Ol búginde akademık О́.A.Joldasbekovtiń tuńǵysh aspıranty bolǵanyn maqtanyshpen aıtady. Jetekshisi ári tálimgeriniń talaı synaǵynan múdirmeı júrip, onymen birge joǵary oqý ornynda ǵylymı-praktıkalyq sabaqtar júrgizedi. Eńbek pen izdenistiń nátıjesinde 1972 jyly otyzynda orda buzǵan Ǵahıp Ýálıev «Mashınalar mehanızmderi jáne avtomatty lınııalardyń teorııasy» atty taqyrypta kandıdattyq dıssertasııany sátti qorǵap, mehanıka salasyndaǵy qadamyn nyǵyzdaı túsedi. Osydan keıin-aq ǵylymdaǵy baspaldaqtary joǵaryǵa órledi.
KSRO FA stajer-zertteýshi bolǵan Ǵahıp Ýálıev eńbek jolynda ózi oqyp bitirgen QazMÝ-diń mehanıka-matematıka fakýltetinde aspıranty, matematık-programmıst, aǵa oqytýshy, qoldanbaly mehanıka kafedrasynyń meńgerýshisi, fakýltet dekany, ýnıversıtettiń ǵylym jumysy boıynsha prorektory bolyp qyzmet istedi. Keıinnen Joǵarǵy attestasııalyq Komıtet tóraǵasynyń orynbasary, QazMÝ-diń mehanıka kafedrasynyń meńgerýshisi, Abaı atyndaǵy Almaty memlekettik ýnıversıteti fızıka-matematıka fakýltetiniń dekany, О́.A.Joldasbekov atyndaǵy mehanıka jáne mashınataný ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, Abaı atyndaǵy QazUPÝ-dyń mehanıka jáne qoldanbaly fızıka kafedrasynyń meńgerýshisi, Qurmetti kafedra meńgerýshisi bolyp isteıdi. Ǵahıp Ýálıev oqý isi men ǵylymı jumystardy biliktilikpen uıymdastyrýshy retinde ónege. Pedagog jáne tárbıeshi retinde QazMÝ-diń mehanıka-matematıka fakýltetinde 30 jyldaı teorııalyq mehanıka, terbelister teorııasy jáne mashınalar dınamıkasy pánderinen dáris berdi. Ol 1999 jyldan beri Abaı atyndaǵy QazUPÝ-de oqý, ǵylym jáne tárbıelik jumystardy atqardy.
Ǵahıp Ýálıev mehanıkalyq júıelerdi matematıkalyq modeldeý, saraptamalyq mehanıka, mehanızmder men mashınalar teorııasy salasynda Táýelsiz memleketter dostastyǵy boıynsha kórnekti ǵalymdardyń biri. Ol mehanıkalyq júıeler jáne qurylymy aınymaly mehanızmder dınamıkasy men olardyń matematıkalyq modelderin jasaý ádisteriniń Qazaqstan Respýblıkasynda negizin salýshy, bul baǵyttaǵy ǵylymı máselelerdi ári qaraı damytýshy. Mashına mehanıkasynyń óte kúrdeli salasy – mashına dınamıkasyn zertteýde úlken ǵylymı nátıjeler aldy.
Ol shetelderde de tanymal ǵalym. 2004 jyly Varshava ýnıversıtetinde jáne 2006 jyly Japonııanyń Kıýshı ýnıversıtetinde dárister oqydy. Sońǵy jyldary Ǵ.Ýálıev Germanııa, Qytaı, Polsha, Rýmynııa, Shotlandııa, Japonııa, Túrkııa, Fransııa, Aýstralııa, Reseı, Italııa, Grekııa, Taıvan, Sıngapýr, jáne t.b. elderde ótken iri Halyqaralyq ǵylymı forýmdarǵa qatysyp, baıandamalar jasady.
Ol 230 ǵylymı jumys, onyń ishinde 5 monografııa, 4 oqý kitaby, 5 oqý quraly jáne 4 oqý-ádistemelik qural jazyp shyǵardy. 18 avtorlyq kýálikter men patentterdiń (KSRO, Germanııa, Italııa, Shýeısarııa, Fransııa, Qazaqstan) avtory. Ǵ.Ýálıevtiń ǵylymı jetekshiligimen 10 doktorlyq jáne 20 kandıdattyq dıssertasııa qorǵaldy.
Ǵahıp Ýálıuly Memlekettik syılyqtyń laýreaty (1982), UIA О́.Joldasbekov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty jáne Birinshi Altyn medal ıegeri (2004), Halyqaralyq «Eýropalyq grant» syılyǵynyń laýreattyǵymen qosa, «Minsiz qyzmeti úshin» Altyn medal ıegeri (2010 j., Fransııa-Shýeısarııa). KSRO Joǵarǵy mektebi úzdigi (1985), Bilim berý isiniń úzdigi (2000) belgilerimen marapattalǵan jáne KSRO, QazKSR Joǵarǵy jáne orta bilim mınıstrligi, Halyqaralyq ınjenerlik akademııa (M., 2006), Reseı ǵylym akademııasy (M. 2008) gramotalarymen jáne medaldarymen marapattaldy.
Ǵ.Ýálıev mehanızmder men mashınalar teorııasy salasyndaǵy Halyqaralyq federasııa múshesi (IǴToMM, 1998 j., shtab-kvartırasy – Italııa) Halyqaralyq mehanıka komıteti (IUTAM, 2002 j., shtab-kvartırasy – Kembrıdj ýnıversıteti) múshesi, RF Ulttyq mehanıka Komıteti múshesi (2004), dıssertasııalyq keńestiń tóraǵasy (2003-2010), Ulttyq mehanıka komıtetiniń tóraǵasy (2004 jyldan beri).
Osy kúnge deıin Ǵahıp aǵamyzdyń júrip ótken sara jolynda ǵylymnyń, bilimdiliktiń, tájirıbeliliktiń, ustazdyqtyń ıgi izderi saırap jatyr. Búgingi qalyptasqan tulǵalyq kelbetine jetý úshin qansha mańdaı ter tógilgeni ózine ǵana aıan. Bilim-ǵylymǵa degen yqylas, peıil, yntyqtyq Ǵahıp Ýálıulyn udaıy jelep-jebep, armandy kóshin ilgeriletip keledi.
Seksenniń seńgirine shyqqan aǵamyzdyń ǵylym kerýeni saraıyna kóz salsaq, ózi baptap, sońynan ertken shákirtteriniń maqtanyshy ekenin senimmen aıta alamyn. Ǵahıp Ýálıulynyń shákirti bolýdyń ózi bir baqyt, aıtar alǵys sheksiz.
Shyn ǵalym – shynshyl, shyn azamat armanshyl keledi desek, Ǵahıp Ýálıulynyń áli de armandary taýsylmaǵandyǵy anyq. Sóz joq, olar jastyq shaqtaǵy armandardan kúrdelirek. Buryn kórsem, bilsem dep armandasa, endi jıǵan-tergen asyl-qazynamdy kimniń boıyna sińirsem dep mazasy qashady. Bul – naǵyz ustazdyń qasıeti.
55 jyldan astam ǵylym men bilim salasynda tapjylmaı eńbek etip kele jatqan Ǵahıp Ýálıuly salanyń damýyna súbeli úles qosyp, birneshe ondaǵan mehanık-oqytýshylardyń, ǵalymdardyń daralanýyna uıytqy boldy. Onyń qanatynyń astynda 10 ǵylym doktory, 22 ǵylym kandıdaty daıyndalyp, olar mehanıka salasynyń iri mamany retinde Italııa, Germanııa, Shýeısarııanyń jıyrmadan astam patentiniń avtory atanýy baǵytshy-ustazdyń úlken eńbeginiń arqasy dep bilemin.
Ǵahıp Ýálıuly ǵylymnyń qyr-syryna ózi ǵana boılamaı, ony basqanyń da sanasyna quıý maqsatyn kózdeıtindigimen de erekshelenedi. Oǵan ǵalymnyń jazǵan kóptegen ǵylymı-ádistemelik eńbekteri men kitaptary kýá.
Ǵahıp aǵamyzdyń mereıi otbasynda da bıik. О́mirlik serigi bola bilgen Áspet Jaǵyparqyzymen bir mektepte oqyp, balalyq shaqtyń baldáýrenin, bozbala-boıjetken shaqtyń bal shyrynyn birge tatqan jandar. Aǵamyz jastyq shaǵyn eske alyp, kórshi «Jańabet» aýylyna alyp baratyn dala jolyn ekeýiniń ǵumyryn baılanystyrǵan dara jol dep biledi. «Baıanaýyl basynan bult ketpes, Qııadaǵy túlkige qusym jetpes. Aq boz úıdiń syrtynda qolymdy ustap, «Qosh, Qalqataı» degeniń esten ketpes», dep qımastyqpen qoshtasqan kúnderdi soza bermeı, otaý tikkendigi de baqytty kezeńniń ǵajaıyp sheshimi ekenin jasyrmaıdy. Almatyǵa qol ustasyp kelip, stýdenttik otbasylyq ómirdiń qıyndyǵy men qyzyǵyn birge kórgen. Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtyn támamdaǵan Áspet apaıymyz uzaq jyldar Polıtehnıkalyq ınstıtýttyń kitaphanasynda qyzmet atqarǵan.
Búginde Ǵahıp aǵaıymyz ben Áspet apaıymyz qyzdary Aıman, Aıjan men Gúljandy qııasyna ushyryp, qos Muratty kelisti kúıeý tanyp, uldary Zaıyrdyń asyl jar etip tańdaǵan Irına esimdi qazaqtyń ójet qyzyn kelin etip túsirgen. Bir aıta ketetin jaıt, uly Zaıyr – ǵylym doktory, UǴA korrespondent-múshesi, al Irına da ǵylymnan alys emes. Fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent, QBTÝ-da ustaz bolyp qyzmet atqarady. Ol Abaı atyndaǵy ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń fızıka, matematıka jáne ınformatıka ınstıtýtynda dırektordyń ǵylym jónindegi orynbasary bolyp qyzmet atqarady. «Jemis aǵashynan alysqa túspeıdi», degen osy bolar! Ata jolyn jalǵastyrǵan nemeresi Dáýir – Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń aspıranty, talantty matematık. Juldyz, Gaýhar, Dárııa, Alýa, Ámına syndy balsheker nemereleri de atasynyń qýanyshy.
Ǵylym kókjıeginde qyran bolyp qalyqtap qanatyn qaqqan aǵa boıynda darhan kóńil, dala minez, ómirge degen danalyq kózqaras, meıirimdilik sııaqty asyl qasıetter tunyp tur. Ulylyqty taný bar da, ony baǵalaý bar. Endeshe ulylyqtyń belgisindeı bolǵan aǵa bolmysyn baǵalaý paryzymyz ekenin tereń sezine otyryp, ol kisige myqty densaýlyq, bıik rýh, otbasyna amandyq tileımiz. Áli de bolsa bıikterden kórgimiz keledi.
Qazaqstan ǵana emes, búkil álemge ataq-dańqy jaıylǵan talaı tulǵany ómirge ákelgen, bir sózben aıtqanda, Qanysh bastaǵan ǵylymǵa 13 birdeı akademık syılaǵan Baıanaýyl óńirin kıeli meken demeske bolmaıdy. Sonyń biri, qazaq halqynyń maqtanyshy, akademık Ǵahıp Ýalıev meniń ustazym jáne jaqyn áriptesim! Aǵamyzdyń ómir joly bizge, jastarǵa úlgi!
Amandyq TО́LEShOV,
О́.A.Joldasbekov atyndaǵy mehanıka jáne mashınataný ınstıtýtynyń bas dırektory, professor, UǴA korrespondent-múshesi, Ulttyq ınjenerlik jáne Halyqaralyq ınjenerlik akademııalardyń tolyq múshesi (akademıgi).
