Qurmetti keńes músheleri!
Elimiz bir aıdan keıin Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyn atap ótedi.
Bul – búkil halqymyz úshin aıryqsha máni bar mereıli beles.
Sondaı-aq, memleketimizdiń damý jolyndaǵy mańyzdy meje.
Osyǵan oraı, qoǵamdyq mańyzy bar naqty jumystar atqarylyp jatyr.
Men buǵan aıryqsha mán beremin.
Jalpy, otyz jyl boıy kezeń-kezeńmen júzege asyrylǵan reformalar ómirimizdi túbegeıli ózgertti.
Bul baǵdarymyzdyń durys ekenin kórsetedi.
Biz osy tarıhı beleske myqty memleket jáne birtutas ult retinde jetip otyrmyz.
Biraq jetistikterge toqmeıilsip, toqtap qalmaımyz. Alǵa umtyla beremiz.
Saıası jańǵyrý, ekonomıka qurylymyn ózgertý, áleýmettik salany damytý jumystary tyń qarqynmen jalǵasýda.
Buǵan Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi zor úles qosýda.
Keńes alǵash qurylǵan kúnnen bastap tıimdi pikirtalas ortalyǵyna aınaldy.
Basqosýlarda san túrli bastama kóterildi.
Onyń bári jan-jaqty talqylandy.
Elge qajet jáne ómirsheń usynystar naqty reformaǵa ulasty.
Ulttyq keńestiń bastamalaryn júzege asyrý úshin 90-nan astam normatıvtik-quqyqtyq akt qabyldandy.
Onyń ishinde zańdar, Prezıdent Jarlyqtary men Úkimet qaýlylary, mınıstrlikterdiń buıryqtary bar.
Osydan-aq Ulttyq keńestiń tıimdi jumys istep jatqanyn ańǵarýǵa bolady.
Keńes óz qyzmetin ınklıýzıvti, ashyq jáne júıeli júrgizip keledi.
Onyń músheleri óńirlerge shyǵyp, el ishindegi belsendi azamattarmen jıi kezdesip júr.
Osylaısha, halyqpen tıimdi baılanys jasaý tájirıbesi qalyptasýda.
Keńes múshelerine azamattyq ustanymy jáne eldi jan-jaqty jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan jemisti qyzmeti úshin rızashylyǵymdy bildiremin.
Qurmetti áriptester!
Bizdiń maqsatymyz barlyq salany jappaı reformalaý emes.
Maǵynasyz dıalogtyń da eshkimge qajeti joq.
Kez-kelgen ózgeris halqymyzdyń turmysyn jaqsartý úshin jasalýy kerek.
Memlekettiligimizdi nyǵaıtyp, áleýetimizdi arttyrýdy kózdeıtin usynystardy ǵana júzege asyrǵan jón.
Bul – men úshin aıqyn ustanym.
Ulttyq keńes qyzmetine kiriser kezde qanshama kúdik pen kúmán boldy.
Reforma túbegeıli ózgeris ákelmeıdi, ústirt jasalady degen pikirler aıtyldy.
Alaıda, jumys nátıjesi mundaı paıymnyń qate ekenin kórsetti.
Keńes eki jyldyń ishinde elimizdegi kóptegen oń ózgeriske jol ashty.
Bolashaq ustazdar men dárigerlerdiń, doktoranttardyń stıpendııasy kóbeıdi.
Joǵary oqý oryndarynda sabaq beretin oqytýshylardyń jalaqysy ósti.
Sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý komıteti quryldy.
Erekshe kútimdi qajet etetin balalarǵa bilim berýdiń jańa erejeleri bekitildi.
Ońtústikten soltústikke qonys aýdarǵan azamattarǵa beriletin sýbsıdııa eki ese ulǵaıdy.
Paıdalanylmaı jatqan jer telimine salynatyn bazalyq salyq mólsherlemesi artty.
Aýyl sharýashylyǵy jerlerin sheteldik azamattar men zańdy tulǵalarǵa satýǵa jáne jalǵa berýge tyıym salyndy.
Osy jyldan bastap jurtqa zeınetaqy jınaǵynyń bir bóligin merziminen buryn alýǵa múmkindik berildi.
Ony jyljymaıtyn múlik satyp alýǵa, ıpotekalyq nesıeni óteýge jáne emdelýge jumsaýǵa bolady.
Sonyń arqasynda jarty mıllıonnan astam azamatymyz zeınetaqy jınaǵyn óz qajetine jaratty.
Áleýmettik jaǵynan álsiz toptardy qoldaıtyn birqatar sheshim qabyldandy.
Bıyl alǵash ret kóp balaly, múgedek balasy bar jáne tolyq emes otbasylardyń balalaryna bilim granty berildi.
Sonyń nátıjesinde osyndaı otbasynda ósken 5 myńnan astam jetkinshek tegin oqýǵa múmkindik aldy.
Erekshe kútimdi qajet etetin balalarǵa bilim berý úshin bólinetin qarjy eki ese ulǵaıdy.
Qazir bir balaǵa 730 myń teńgeden astam qarajat bólinedi.
Osydan bir aı buryn múgedektikti syrttaı belgileý qyzmeti alty óńirde pılottyq joba retinde júzege asyryla bastaǵan edi.
Oǵan turǵyndar tarapynan suranys bar ekenin kórdik.
Sondyqtan jańa jyldan bastap búkil elimiz bul qyzmetti jańa formatqa kóshiretin bolady.
Taǵy bir mysal – polısııanyń jáne qylmystyq atqarý júıesi mekemeleriniń qyzmettik ǵımarattaryn beınekamera arqyly jappaı baqylaýǵa alý.
Bul jumys 2023 jyldyń sońyna deıin tolyǵymen aıaqtalady.
Al osy jyldyń sońyna deıin barlyq polısııa bólimderine beınebaqylaý kameralary ornatylady.
Júzege asyrylyp jatqan saıası ózgeristerdiń júıeli áseri bar.
Elimizdi odan ári demokratııalandyrýǵa baǵyttalǵan reformalardyń tórt toptamasy ázirlendi.
Bul jumysqa ózderińiz tikeleı atsalystyńyzdar.
Saılaý tizimine áıelder men jastar úshin 30 paıyzdyq kvota engizý talaby partııalardy óz jumysyn túbegeıli qaıta qaraýǵa yqpal etti.
Buryn partııalyq tizimderde osy sanattaǵy azamattardyń úlesi 20 paıyzdan aspaıtyn.
Kvota engizilgennen keıin bul kórsetkish 34 paıyzǵa jetti.
Áıelder men jastarǵa óz áleýetin júzege asyrýǵa qosymsha múmkindik týdy.
Biz munymen shektelmeýimiz kerek.
Endi genderlik jáne jastar kvotasy partııalardyń depýtattyq mandattaryn bólý kezinde de eskeriletin bolady.
Men ınklıýzıvti qoǵam qurý isin jalǵastyrý úshin partııalardyń saılaý tizimine kvota beriletin azamattardyń sanatyn keńeıtip, oǵan erekshe kútimdi qajet etetin tulǵalardy qosýdy usyndym.
Aýdandyq mańyzy bar qala, aýyl, kent jáne aýyldyq okrýg ákimderiniń tikeleı saılaýyn engizý bizdiń qoǵamymyzdy demokratııalandyrý jolynda jasalǵan mańyzdy qadam boldy.
Bıyl elimizde 800-den astam aýyl ákimi saılandy.
Sonyń nátıjesinde aýyl ákimderiniń teń jartysy jańardy.
Partııalardyń belsendilik tanytýy, ózin-ózi usynǵan azamattardyń kóptigi jáne saılaýshylardyń daýys berýge kóptep kelýi bul reformanyń oryndy ekenin ári ýaqtyly qolǵa alynǵanyn kórsetti.
Munyń bári Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi usynǵan bastamalardyń bir bóligi ǵana.
Ony júzege asyrý qazaqstandyqtardyń turmysyna tikeleı áser etip, memlekettik basqarý isiniń sapasyn jaqsartady.
Sondaı-aq elimizdi odan ári damytýǵa septigin tıgizedi.
Qurmetti Keńes músheleri!
Men búgingi otyrysta mynadaı usynystardy ortaǵa salǵym keledi.
Bizdiń jumysymyzdyń taǵy bir aralyq nátıjesi sanalatyn bul bastamalar elimizdegi naqty problemalardy sheshýge múmkindik beredi.
BIRINShI. Aýyl ákimderin saılaý ınstıtýtyn jetildirý
Bul naýqan búkil elimiz boıynsha oıdaǵydaı ótkizilip jatyr.
Saılaý zańnamasynyń talaptary qatań saqtalýda.
Sarapshylar men aýyl turǵyndary osy bastamanyń óte oryndy ekenin aıtýda.
Degenmen, saılaý úderisin únemi jetildirip otyrýymyz kerek.
Bul baǵytta naqty jumystar atqarylýda.
Bastamashyl top osyǵan oraı keshendi saraptama jasaý úshin óńirlerge arnaıy baryp qaıtty.
Onyń quramynda Ulttyq keńestiń jáne Prezıdenttik jastar kadrlyq rezerviniń músheleri bar.
Aýyl ákimderin tikeleı saılaý tásilin jetildirýdi kózdeıtin naqty usynystar qamtylǵan arnaýly baıandama tyńdaldy.
Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń reformalar usynyp qana qoımaı, jan-jaqty saralap, oǵan qajetti túzetýlerdi engizýi de mańyzdy.
Osyndaı keıbir tolyqtyrýlarǵa jeke toqtalyp ótkim keledi.
Keńes músheleri Aleksandr Danılov, Gúlmıra Ileýova, Marat Shıbutov arnaýly orta bilimi bar azamattarǵa aýyl ákimi laýazymyna saılanýǵa múmkindik beretin normany bekitýdi usyndy.
Halyqtyń zor senimine ıe bolǵan, tájirıbeli, bilikti, alaıda bilim deńgeıine qatysty talaptyń saldarynan saılaýǵa túse almaıtyn azamattar, ásirese, aýyl-aımaqtarda kóp ekenin eskersek, bul ózgeris jergilikti deńgeıdegi saılaýdyń básekeli bolýyn kúsheıte túsedi dep sanaımyn.
Ákim bolýǵa úmitkerler, ásirese, ózin-ózi usynǵandar úshin saılaýaldy úgit-nasıhat naýqanynyń merzimin uzartý máselesi ózekti ekenin kórip otyrmyz.
Osyǵan oraı, saılaý naýqanynyń uzaqtyǵyn ózgertý múmkindigin qarastyrǵan jón.
Sonymen birge, ár óńirdegi saılaý naýqanyn ártúrli qarjylandyrý tásilin qoldaný usynylady.
Mysaly, úgit-nasıhatqa qazirgi tańda bólinetin qarjy soltústik aımaqtaǵy halyq az turatyn aýyldarda saılaý naýqanyn ótkizý úshin jetkilikti bolsa, halyq tyǵyz qonystanǵan ońtústik óńirler úshin dál sondaı qarajat azdyq etetini anyq.
Atalǵan usynymdar aýyl ákimderin saılaý tásilderin jaqsartýǵa baǵyttalǵan dep sanaımyn.
Sondyqtan, ony muqııat zerdeleý kerek.
Prezıdent Ákimshiligine meniń atyma naqty usynystar ázirlep, engizýdi tapsyramyn.
EKINShI. Bilim berý salasynyń ózekti máselelerin sheshý
Kez-kelgen adamnyń básekege qabileti onyń bilim deńgeıine tikeleı baılanysty.
Árbir azamattyń ómir boıy sapaly bilim alýyna qajet jaǵdaı jasaý – memlekettiń mindeti.
Mektepterde, kolledjder men joǵary oqý oryndarynda qaýipsizdikti saqtaý ózekti másele bolyp tur.
Biz oqýshylar men stýdentterdi kez kelgen qaýip-qaterden qorǵaýǵa tıispiz.
Bilim berý mekemelerindegi qaýipsizdik júıesine biryńǵaı talap qoıylýy qajet.
Sol úshin bárine ortaq ereje ázirleý kerek.
Qazir oqý oryndary kúzet agenttigimen bir jylǵa kelisim-shartqa otyrady. Ádette ony jyldyń basynda jasaıdy. Bul – oqý jylynyń ortasy degen sóz.
Mundaı kelisim-sharttardy uzaǵyraq ýaqytqa, mysaly úsh jylǵa jasaǵan tıimdi bolar edi.
Oǵan ruqsat berý úshin zańnamaǵa ózgeris engizý qajet.
Sondaı-aq, oqýshylarǵa, muǵalimder men ata-analarǵa tótenshe jaǵdaı kezinde ne isteý qajettigin úıretken jón.
Qaterli sátte árbir adam durys ári shuǵyl áreket jasaı bilýge tıis. Sonda ol ózin ǵana emes, ózgeni de qutqara alady.
Mektepterdegi oryn tapshylyǵy – óte ózekti másele.
Men bıylǵy Joldaýymda 2025 jyldyń sońyna deıin 1000 mektep salý týraly tapsyrma berdim. Bul – mańyzdy mindettiń biri.
Jaýapty memlekettik organdardyń jumysy osy tapsyrmany sapaly ári tıimdi oryndaýyna qaraı baǵalanady.
Qazir mektep salý úshin jer telimin alý aıtarlyqtaı qıyndyq týǵyzatyn boldy.
О́ńir ákimderine barlyq mektepke jer telimin aldyn-ala bólýdi tapsyramyn.
Eldi-mekenniń josparyn jasap, turǵyn-úı salǵan kezde áleýmettik nysan bolý qajettigi eskerilýge tıis. Bul – zańnamada kórsetilgen talap.
Biraq, jergilikti atqarýshy organdar belgilengen talapty oryndaı bermeıdi.
Taǵy da qaıtalap aıtamyn.
Turǵyn-úı alaptary boı kótergen kezde onymen birge mindetti túrde mektep pen balabaqsha salynýy kerek.
Úkimetke zańnyń saqtalýyn qatań baqylaýdy tapsyramyn.
Taǵy bir másele bar.
Ár synyptaǵy bala sany shekten tys kóp.
Negizi, bir synyptaǵy balalardyń sany 25-ten aspaýy kerek. Osy standarttyń saqtalýyn qamtamasyz etýge tıispiz.
Sonymen qatar, mektepterdiń úlgilik jobasyn ázirleýdi tapsyramyn.
Mekteptiń jalpy kólemi men dızaıny oryn sanyna baılanysty anyqtalýǵa tıis.
Mektep 2500 balaǵa arnalsa, soǵan saı ınfraqurylym da bolýy kerek. Onda sport zaldary, ashanalar, zerthana jáne oqý kabınetteri bolýǵa tıis.
Jańa mektep salýǵa bólingen qarjynyń tıimsiz jumsalýyna, talan-tarajǵa túsýine jol bermeý qajet.
Kelesi másele.
Memleket jastarǵa bilim berý úshin joǵary oqý oryndaryna óte kóp grant bóledi. Búginde bir stýdentti oqytý quny – shamamen 4 mıllıon teńge. Grant sany jyl saıyn artyp keledi. Endi qarjylandyrý tásilin ózgertken jón.
Qarjy tikeleı grant ıesine berilýge tıis, ıaǵnı stýdent oqý aqysyn ózi tóleýi kerek. Bul – qarajat stýdenttiń arnaıy esep-shotyna túsedi degen sóz. Ony tek oqý aqysyn tóleýge jumsaý kerek.
Bul tásil joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý salasynda básekelestikti arttyrady. Sondaı-aq, memlekettik tapsyrystyń ashyq bolýyn qamtamasyz etedi.
Bilim sapasyn jaqsartyp, stýdentterdiń jaýapkershiligin arttyrady.
Úkimet bul sheshimdi júzege asyrý joldaryn muqııat oılastyrýy kerek.
Elimizde balalardyń bos ýaqytyn paıdaly ótkizýine jáne qosymsha bilim alýyna jaǵdaı jasalýda.
Alaıda, memlekettik áleýmettik nysandardy jeke adamdar ıelenip jatyr.
Ásirese, oqýshylar saraıy men mýzyka mektepterine, balabaqshalarǵa kóz tigýshiler kóp.
Sondaı bir oqıǵa jýyrda Almatyda boldy.
Buǵan múldem jol bermeýimiz kerek.
Úkimetke memlekettik áleýmettik nysandardy jeke menshikke berýge zań júzinde shekteý qoıýdy tapsyramyn.
Búginde elimizde medısına kadrlary tapshy.
Bul salaǵa 4 myńǵa jýyq qyzmetker jetispeıdi.
Oblys ortalyqtarynda, ásirese, aýdandar men aýyldarda bilikti dárigerler az.
О́ıtkeni, aımaqtarda olarǵa qajetti jaǵdaı jasalmaǵan.
О́ńir ákimderi osy máselemen belsendi túrde aınalysýǵa tıis.
Medısına qyzmetkerleriniń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa basa mán berý qajet.
Kadr tapshylyǵynyń taǵy bir sebebi – mamandardyń shetelge ketýi.
Jyl saıyn joǵary medısınalyq bilimi bar myńnan astam azamat ózge elge qonys aýdarýda.
Al shetelde oqyǵan óz mamandarymyz Qazaqstanda oqýyn jalǵastyramyn dese, aldynan túrli kedergi shyǵady.
Olar klınıkalyq tájirıbeden ótkisi kelse de, qıyndyqqa tap bolady.
Ulybrıtanııa men AQSh-tyń áıgili medısınalyq joǵary oqý oryndarynda bilim alǵan jastarymyz az emes. Olardyń birqatary elge oralǵan soń mamandyǵy boıynsha jumysqa tura almaǵany týraly málimetter de bar. Bul durys emes.
Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna múshe elderdiń beldi oqý oryndarynda medısınalyq bilim alǵan azamattarymyzǵa esh kedergi bolmaýy kerek.
Olardyń dáriger bolyp jumys isteýine ruqsat berý úshin normatıvtik-quqyqtyq aktilerge ózgeris engizý qajet.
Sondaı-aq, bizde joǵary tehnologııaly medısınalyq qural-jabdyqtyń qyr-syryn biletin bilikti maman tapshy. Bul máseleni Ulttyq keńestiń múshesi Táttigúl Talaeva kótergen bolatyn.
Densaýlyq saqtaý júıesine qajet tehnıkalyq kadrlardy daıarlaý isin qolǵa alǵan jón.
Mamandardy, ásirese bıoınjenerlerdi oqytýǵa medısınalyq tehnıka shyǵaratyn kompanııalardy barynsha tartý kerek.
Medısınalyq qural-jabdyqtardy kútip ustaý asa mańyzdy.
Bul jumyspen keshendi túrde aınalysý qajet.
Úkimetke medısınalyq tehnıkany jóndep, onyń durys jumys isteýin qamtamasyz etý máselesin jan-jaqty qarastyrýdy tapsyramyn.
Bul saladaǵy jumys júıelense, bıýdjet shyǵyny azaıady.
Densaýlyq saqtaý mekemelerindegi tehnıka buzylyp, bosqa turmaıtyn bolady.
Jalpy, bilim sapasy jaqsarsa, tutas ulttyń básekege qabileti artady.
Osy salaǵa salynǵan ınvestısııa bolashaqta eselep qaıtady.
Jastardyń tabysqa jetýine jáne el ıgiligi úshin eńbek etýine jol ashylady.
ÚShINShI. Sıfrlyq tehnologııany barynsha engizý
Sıfrlandyrý – memlekettik saıasattyń uzaq merzimdi basymdyǵy. Men jaqynda arnaıy komıssııanyń otyrysyn ótkizdim. Aldymyzda turǵan jańa mindetterdi aıqyndadyq.
Biz sıfrlandyrý qarqynyn esh báseńdetpeýimiz kerek.
Bul úrdis barlyq salany qamtýǵa tıis.
Birneshe mysal keltireıin.
Qazir aqparattyq bazalardyń arasynda baılanys joq.
Sonyń saldarynan qaǵaz júzinde qujat talap etý úrdisi áli de saqtalyp otyr.
Ulttyq keńestiń múshesi Lázzat Qojahmetova men Ýaıs Ersaıynuly da osy máselege toqtaldy.
Máselen, Elektrondy Úkimet bazasyna Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi kórsetetin qyzmet túrleri engizilgen.
Onda ataýly áleýmettik kómek nemese kóp balaly anaǵa tólenetin járdemaqy alatyn azamattar týraly málimet bar.
Soǵan qaramastan jergilikti atqarýshy organdar jáne bilim berý mekemeleri turǵyndardan mór basylǵan qaǵaz anyqtama talap etedi.
Bıyl Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary osyndaı eki mıllıonnan astam qujat bergen.
Qazirgi sıfrlandyrý dáýirinde munyń esh qajeti joq.
Qarapaıym máseleni memlekettik organdar ózderi qıyndatyp otyr.
«Elektrondy úkimettiń» bazasyna ákimdikter men Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń aqparattyq júıelerin qosý kerek.
Sonda Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynyń jumysyn jeńildetemiz, azamattardyń ýaqytyn únemdeımiz.
Qujat aınalymyn jáne is júrgizýdi sıfrlandyra bergen jón.
Qazir elimizde Eńbek sharttaryn esepke alýdyń biryńǵaı júıesi birtindep engizilip jatyr.
Bul júıe eńbek kitapshalarynan bas tartýǵa jáne qaǵazbastylyqtan qutylýǵa múmkindik beredi.
Degenmen, jumys berýshilerdiń kóbi áli kúnge deıin qyzmetkerlerinen eńbek kitapshasyn, jeke paraǵy men ómirbaıanyn jazbasha tapsyrýdy talap etedi.
Azamattardyń buǵan narazylyq bildirýi oryndy.
Mundaı eski tásilderden arylý qajet.
Osy máseleni Ulttyq keńes músheleri jáne basqa sarapshylar da kóterip júr.
TО́RTINShI. Bankterdiń kepildik saıasatyn jetildirý jáne baǵalaý qyzmetin retteý
О́tken qyrkúıek aıynda Almatyda boryshkerdi úıinen májbúrlep shyǵarý kezinde búkil qoǵamdy dúr silkindirgen qaıǵyly oqıǵa boldy. Bul qylmysty esh aqtaýǵa bolmaıdy.
Biz quqyqtyq memlekette ómir súrip jatyrmyz. Barlyq daýly másele tek zańǵa sáıkes sheshilýge tıis. Eshkimniń bireýdi óz betimen jazalaýyna jol berilmeıdi.
Osy qaıǵyly oqıǵa boryshkerlerdiń nesıe mindettemelerin oryndamaý máselesin júıeli túrde sheshý qajettigin kórsetti.
Sondaı-aq, ózinde kepilde turǵan jyljymaıtyn múlikti bankterdiń alyp qoıý, satý, baǵalaý tásili jetilmegenin jáne ashyq emes ekenin ańǵartty.
Qazir elimizdiń 540 myń azamatynda tóleý merzimi 90 kúnnen asyp ketken, jalpy somasy 354 mıllıard teńgeden asatyn nesıe bar.
Qarjy sektoryna zııan keltirmeı boryshkerlerdi qoldaý úshin muqııat oılastyrylǵan sharalar qabyldaý kerek.
Ekinshi deńgeıdegi bankterdiń kepildik saıasaty ıkemdi bolýyn qamtamasyz etip, múlikti baǵalaý qyzmetin retteýdi kúsheıtý qajet.
Boryshkerge májbúrlep óndirip alý sharalaryn qoldanǵanǵa deıin 3 aı jáne atqarý óndirisi aıasynda qosymsha taǵy 3 aı ishinde kepildegi múlkin óz betimen satý quqyǵy berilýge tıis.
Merzimi ótip ketken nesıeniń kólemi kepildegi múliktiń baǵalanǵan qunynyń 15 paıyzyna jetpese jáne nesıe boıynsha tólem jasamaǵan merzimi 6 aıdan aspasa, boryshkerdiń kepildegi múlkin alyp qoıýdy shekteý kerek.
Kelesi másele.
Kepildegi múlik satylǵan kezde odan túsken aqsha negizgi qaryzdy óteı almasa, boryshkerdiń qalǵan qaryzy keshirilýge tıis.
Bul talap boryshkerdiń basqa múlki bolmaǵan, sonymen birge, onyń tabysy eń tómengi eńbekaqynyń eki eselengen mólsherinen aspaǵan jaǵdaıda ǵana qoldanylady.
Aýksıondaǵy saýdanyń ashyq jáne ádil bolýyn qamtamasyz etýimiz kerek.
Aýksıonda saýdaǵa shyǵarylǵan kepildegi múlik onyń baǵalanǵan qunynyń 75 paıyzynan arzanǵa satylmaýǵa tıis.
Osy oraıda, mundaı saýdaǵa múlikti kepilge alýshy, ıaǵnı bankter, sondaı-aq onyń qyzmetkerleri, senimdi tulǵalary jáne bankke qatysy bar ózge de adamdar qatystyrylmaýǵa tıis.
Saýdaǵa boryshker men onyń jaqyn týystarynyń bir mezette qatysýyna jol berilmeıdi.
Baǵalaýshylarǵa qoıylatyn talapty da qataıtamyz.
Olardyń jumys ótili keminde 3 jyl bolýy kerek.
Baǵalaýshylar árbir úsh jyl saıyn biliktiligin arttyrý kýrsynan ótip turýǵa tıis.
Baǵalaýshylardyń eseptiligin engizip, senimsiz baǵalaýshylardyń tizimin jasaý qajet.
Sonymen birge, baǵalaý qyzmetine beriletin lısenzııany toqtata turý jáne joıý tártibin qataıtý qajet.
Lısenzııa shaǵymdaný quqyǵynsyz 3 jylǵa toqtatylady, 5 jyl merzimge joıylady.
Baǵalaýshy qaıtadan zań buzsa, baǵalaý qyzmetimen aınalysý quqyǵynan birjola aıyrylady.
Men buǵan deıin atap ótkenimdeı, Úkimet Ulttyq Bankpen, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigimen, Parlamentpen birlesip, osy jyldyń sońyna deıin tıisti zańnamalyq normalardyń qabyldanýyn qamtamasyz etýi kerek.
BESINShI. Bıýdjet saıasatynyń tıimdiligin arttyrý
Bıýdjetti josparlaý jáne memleket qarajatyn jumsaý kezinde qabyldanatyn barlyq sheshimder meılinshe tıimdi bolýǵa tıis.
Qaı joba elge barynsha paıdaly ekenin, qaısysyn keıinge qaldyrý qajettigin túsiný óte mańyzdy.
Onyń áleýmettik-ekonomıkalyq áseri jónindegi taldaý nátıjelerin tolyq paıdalanǵan jón.
Qazir ony keshendi baǵalaý, monıtorıng júrgizý jáne qoldaný jónindegi tıisti mehanızm jasalýda.
Ony ázirleýdi jáne tolyqtaı engizýdi aıaqtaý qajet.
Bıýdjetti qalyptastyrý kezindegi basshylyqtyń jónsiz sheshimderi elimizdiń ekonomıkalyq jaǵdaıy nasharlaýyna ákep soqtyratyn qosymsha saldarlar týyndatýy múmkin.
Sondyqtan Úkimet bıýdjet qarjysyn ulttyq basymdyqtarǵa sáıkes paıdalanýǵa múmkindik beretin memleket shyǵyndaryn retteıtin keshendi júıeni jolǵa qoıýy kerek.
Sonymen qatar, bıýdjetti tıimdi josparlaýǵa jáne memlekettik saıasatqa halyqtyń túrli sanatqa jiktelýi de tikeleı áser etedi.
Atap aıtqanda, jastar sanatyna qaı jasqa deıingi azamattar kiretinin aıqyndaıtyn birtutas ólshem júıesin ázirleý máselesi mańyzdy bolyp otyr.
Álemniń kóptegen elderinde jastar sanatynyń joǵarǵy shegi 35 jasqa deıin kóterildi. Bul olardyń otbasyn quratyn ortasha jas mólsheriniń artýyna jáne bilim alyp, biliktiligin kóterýge ketetin ýaqyttyń kóptigine baılanysty bolyp otyr.
Bizdiń elimiz de budan tys qalmaıdy. Degenmen, buǵan baılanysty biryńǵaı ustanymymyz joq.
Mysaly, birqatar áleýettik baǵdarlamalarda, ulttyq statıstıka málimetterinde jáne partııalyq tizim jasaý kezinde jasy 29-dan aspaǵan qyz-jigitter jastar dep kórsetiledi.
Al Prezıdenttik jastar kadr rezervine azamattardy iriktegende jáne jas ǵalymdardy grant arqyly qarjylandyrý úshin konkýrs jarııalaǵanda oǵan jasy 35-ten aspaǵandar qatysady.
Sondyqtan, halyqaralyq tájirıbeni jan-jaqty zerttep, ony bizdiń jaǵdaıymyzǵa beıimdep, tıisti sheshim qabyldaý kerek.
ALTYNShY. Adam quqyǵyn qorǵaý júıesin odan ári nyǵaıtý
Bul másele boıynsha naqty bastamalarǵa toqtalmas buryn Ulttyq keńestiń quqyq qorǵaý problemalary jónindegi jumysyn aıryqsha atap ótkim keledi.
Men bul salaǵa aıryqsha mán beremin. О́ıtkeni, onyń ahýaly, túptep kelgende, qoǵamymyzdyń damý deńgeıine áser etedi.
Biz quqyqtyq jáne ádiletti memleket qurý jolynda birtindep alǵa jyljyp kelemiz.
Bıylǵy maýsym aıynda men quqyq qorǵaý salasyn keshendi jańǵyrtýǵa arnalǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń adam quqyqtary salasyndaǵy budan arǵy sharalary týraly» jarlyqqa qol qoıdym.
Budan buryn meniń bastamam boıynsha, bizdiń elimiz Azamattyq jáne saıası quqyqtar jónindegi halyqaralyq paktiniń ólim jazasyn joıýdy kózdeıtin Ekinshi Fakýltatıvtik hattamasyna qosyldy.
Bıylǵy Joldaýymda men Qylmystyq kodekstiń normalaryn Hattama erejelerimen úılestirýdi jáne zań qabyldaýdy tapsyrdym. Tıisti jumys júrgizilýde.
Sonymen qatar, bizdiń quqyq qorǵaýshylarymyz arasynda bul týraly qyzý pikirtalas boldy.
Naqtyraq aıtsaq, ázirlengen zań jobasynyń jetkiliksiz tustary bar ekeni jáne onda ólim jazasyn joıý máselesi túpkilikti sheshilmegeni týraly aıtylýda. Bul pikirtalastyń negizgi tustary jóninde búgin Jemis Turmaǵambetova tujyrymdy oıyn bildirdi.
Quqyq qorǵaýshylardyń másele kóterip jatqany durys.
О́lim jazasy eshbir jaǵdaıda eshkimge qoldanylmaıtyndaı etip, birjola joıylýǵa tıis. Sondyqtan Parlament meniń jáne Ulttyq keńes músheleriniń ustanymyn qaperge alady dep oılamıyn.
Kelesi másele. Memlekettik saıasattyń negizgi basymdyǵyny biri – ana men balany qoldaý.
Erlerden góri áıelder kóbinese jumys pen bala kútimin qatar alyp júretinin moıyndaýǵa týra keledi.
Áıel adam dekrettik demalysqa shyqsa, kásibı daǵdysy men biliktiligin joǵaltady.
Sonyń saldarynan eńbek naryǵynda áıelderdiń básekege qabileti tómendeıdi. Ásirese, balasyna udaıy qarap otyrýǵa murshasy kelmeıtin jalǵyz basty ata-analarǵa óte qıyn. Olarǵa erekshe eńbek jaǵdaıyn jasaý kerek.
Jalǵyz basty ata-analardyń qashyqtan jáne qysqartylǵan rejimde jumys isteý quqyǵyn zań júzinde qarastyrǵan jón.
Damyǵan elderdiń iri kompanııalary keńse ishinen balalarǵa arnalǵan bólmeler ashyp qoıǵan.
Mundaı tájirıbe biz úshin de qalypty bolýǵa tıis.
Sol úshin osy sanattaǵy qyzmetkerlerdiń múddesine saı eńbek rejımin retteýdiń tıimdi tetikterin engizý kerek.
Degenmen, eńbek úderisteri úzdiksiz júrýin jáne tıisti eńbek ónimdiligin qamtamasyz etý mańyzdy.
О́kinishke qaraı, bizdiń qoǵamymyzda áıelder otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa kóbirek ushyraıdy.
Keńestiń besinshi otyrysynda ózderińizben birge bul máseleni talqylap, jaǵdaıdy jaqsartý úshin naqty sheshim qabyldadyq. Atap aıtqanda, meniń tapsyrmam boıynsha, áıelder men balalardy zorlyq-zombylyqtan qorǵaıtyn arnaýly qurylymdar qaıta qalpyna keltirildi.
Bul baǵyttaǵy ózgeristerdi jalǵastyra berý qajet.
Otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý jumystaryn tıimdi atqarý mańyzdy.
Buzaqylardy áleýmettik, saýyqtyrý jáne tárbıe turǵysynan jónge salý jumystaryn júıeli júrgizý kerek.
Jalpy, qoǵamdaǵy zorlyq-zombylyqty azaıtýǵa arnalǵan keshendi sharalar qabyldaý qajet.
Onda otbasylyq tárbıe, bilim, mádenıet máseleleri qamtylýǵa tıis.
Quqyq buzýshylarǵa qoıylǵan shekteýlerdiń is-júzinde qoldanylýynyń mańyzy zor.
Sondyqtan polısııa qorǵaý nusqamasy ınstıtýtyn jetildirýge kiristi. Mysaly, kúndiz-túni qyzmette júretin patrýldik polıseıler de qorǵaý nusqamasynyń saqtalýyn baqylaýǵa tıis. Olardyń jumysy da osy ǵoı. Bul otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq jasaıtyn adamdarǵa baqylaýdy kúsheıtýge jáne quqyq buzýshylyqtyń osy túrlerinen týyndaıtyn qaterdi azaıtýǵa múmkindik beredi.
Budan buryn «uryp-soǵý» jáne «sanaly túrde denege jeńil jaraqat salý» qylmys sanatynan shyǵarylǵanyn bilesizder.
Osynyń nátıjesinde anyqtalǵan faktiler jylyna 700-den 20 myńǵa deıin kúrt kóbeıgen.
Aldyn alýdyń tıimdiligin arttyrý úshin mundaı ákimshilik quqyq buzýshylyqtyń jaýapkershiligin qataıtý máselesin pysyqtaǵan jón.
Qazir meniń tapsyrmam boıynsha, qylmystyq zańnamany ońtaılandyrý jumysy júrgizilýde.
Atap aıtqanda, tulǵaǵa qatysty, onyń ishinde otbasylyq-turmystyq saladaǵy qylmysqa qarsy is-qımyl máseleleri jan-jaqty zertteletin bolady.
Bul jumystyń qorytyndysy boıynsha joǵaryda atalǵan ákimshilik quqyq buzýshylyqtardy qylmys sanatyna jatqyzý nemese jatqyzbaý máselesin aıqyndap alý qajet.
Ulttyq keńestiń basqosýlarynda tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri birneshe ret kóterildi.
Mysaly, Keńes músheleri Marat Bashımov pen Murat Ábenov «Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly» zańnyń kemshin tustary jóninde aıtty.
Bul shynynda da ózekti másele. Sondyqtan, Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi zańnamaǵa tıisti túzetýler ázirleýde. Engiziletin ózgerister tutynýshylardyń quqyqtaryn jan-jaqty ári tıimdi qorǵaýǵa arnalýǵa tıis.
Sońǵy jyldarda alaıaqtyqqa baılanysty qylmys sany udaıy ósýde. Tek bıylǵy 9 aıdyń ózinde elimizde alaıaqtyq árekettiń 32 myń deregi tirkeldi. Olardyń jartysy ınternet arqyly jasalǵan. Nesıe alý týraly málimetke qatysty ózgerister 15 jumys kúni ishinde jańartylatyndyqtan osyndaı jaǵdaıǵa jol berilip otyr.
Sonymen qatar, bir adamnyń túrli bankten birneshe nesıeni rásimdeý faktileri de kezdesedi.
Nesıe berýshiler azamattardyń bereshegi jedel ósip bara jatqanyn der kezinde baıqaı almaǵan soń, boryshkerdiń qarjylyq mindettemesin naqty esepteı almaıdy.
Onyń ústine bul qaıtarylýy ekitalaı nesıeniń aýqymyn ulǵaıtyp, qarjy naryǵy sýbektilerine keri áser etedi.
Keńes múshesi Marat Shıbutov nesıe bıýrosyna aqparat berý merzimin zań tártibimen bir jumys kúnine deıin qysqartýdy usynǵan edi.
Bul usynysty zerttep-zerdelegen jón.
Tutastaı alǵanda, memleket azamattyq qoǵamnyń, sarapshylardyń belsendi qoldaýyna súıenip, adam quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy ózekti máselelerdiń bárin dáıekti túrde sheshýdi kózdep otyr. Alda turǵan jumys kóp.
Búgingi bastamalar men sharalar qazaqstandyqtardyń turmys sapasyn arttyrýǵa, azamattardyń quqyǵy men bostandyǵyn saqtaýǵa baǵyttalǵan.
Memlekettik organdar alǵa qoıylǵan mindetter men basymdyqtardy tolyq ári ýaqtyly júzege asyrýdy qamtamasyz etýge tıis.
Barshańyzǵa málim, qandastarymyzdyń óz Atajurtyna oralý máselesi týraly Tuńǵysh Prezıdentimiz birqatar mańyzdy tarıhı sheshim qabyldaǵan edi.
Uly kósh 1991 jyly bastaldy.
Buǵan Elbasynyń tapsyrmasymen Qazaq KSR Mınıstrler Kabıneti qabyldaǵan №711 Qaýly resmı túrde jol ashty.
Bul qujat 1991 jylǵy 18 qarashada qabyldandy.
Kóp uzamaı Elbasy «Alysta júrgen aǵaıynǵa aq tilek» atty joldaýyn jarııalap, shettegi qandastarymyzdy elge shaqyrdy.
Sonyń nátıjesinde bir jarym mıllıonnan astam qazaq Otanyna oraldy.
Búginde olar egemen elimizdi órkendetýge óz úlesin qosýda.
Solardyń ishinde Aýyt Muqıbek jáne taǵy basqa qoǵam qaıratkerleri uly kóshtiń tarıhı rólin eskerip, arnaıy kún belgileý qajettigin aıtyp júr.
Úkimetke osy tarıhı datany ataýly kúnder tizbesine qosý máselesin jan-jaqty qarastyryp, tıisti usynys engizýdi tapsyramyn.
Qoǵamda jıi aıtylyp júrgen taǵy bir másele – shekaralas aımaqtardy damytý.
Bul taqyrypty Ulttyq keńes múshesi, Májilis depýtaty Erlan Saırov kótergen bolatyn.
Sońǵy kezde shekara boıyndaǵy eldi-mekenderde halyq sany azaıyp bara jatqany jasyryn emes.
Munyń ózindik sebepteri bar.
Biraq, shekara mańyn bos qaldyrýǵa bolmaıdy.
Bul – ulttyq qaýipsizdikke tikeleı qatysy bar másele. Ony júıeli túrde sheshý qajet. Qomaqty qarajat kerek bolady.
Úkimetke muny jan-jaqty qarastyryp, shekaralas aımaqtardy damytý jóninde usynys engizýdi tapsyramyn.
Qurmetti Keńes músheleri, jıyn qatysýshylary!
Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi az ýaqyttyń ishinde tolyqqandy ınstıtýtqa aınaldy.
Bul qurylym elimizdi jańǵyrtý úderisine tyń serpin berýde.
Biz máselelerdi keshendi túrde qaraý úshin qoǵam ókilderin, sarapshylar men úkimettik emes uıymdardy jumyldyryp kelemiz.
Sonyń nátıjesinde jan-jaqty talqylanǵan mańyzdy sheshimder qabyldanýda.
Ulttyq keńes naqty reforma usynýmen shektelip otyrǵan joq.
Eń aldymen, ony júzege asyrýǵa barynsha atsalysýda.
Bul – kóp eńbekti talap etetin aýqymdy jumys.
Tujyrymdar muqııat talqylanyp, zań jobalary saraptamadan ótedi.
Sondaı-aq, qoldanysqa engizilgen normalardyń tıimdiligine taldaý jasalady.
Ulttyq keńes músheleriniń qatysýymen elimizdegi ózgerister týraly birqatar saraptamalyq qujat ázirlendi.
Degenmen, Keńestiń taldaý qyzmeti júıeli ári turaqty bolýy úshin zertteý jumystarynyń keshendi josparyn daıyndaý kerek.
Bul rette jańǵyrý úderisterin jan-jaqty ári tereń zertteýge basa nazar aýdarylýǵa tıis.
Ulttyq keńes reformalarǵa turaqty monıtorıng júrgizip otyrýy qajet.
Onyń burmalanýyna nemese ózgerister týraly jańsaq pikir qalyptasýyna jol bermeý kerek.
Qabyldanǵan normatıvtik aktiler, saıası reformalar men áleýmettik-ekonomıkalyq bastamalar turǵyndardyń turmysyna qalaı áser etip jatqanyn qadaǵalap otyrǵan jón.
Qolǵa alynǵan ózgerister elimizdegi demokratııa qaǵıdattaryn ornyqtyra túsýge tıis.
Sondaı-aq, azamattardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa yqpal etýi qajet.
«Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn júzege asyrýǵa septigin tıgizýi kerek.
Qazir elimizde reformalar júrgizilip jatqanyn eshkim joqqa shyǵarmaıdy.
Barlyq salada birtindep sapaly ózgeris bolyp jatyr.
Munyń barlyǵy elimizdiń bolashaǵyna tikeleı áser etedi.
Sondyqtan, árbir reformany tııanaqty ári túpkilikti júzege asyrý asa mańyzdy.
Eń bastysy, qoǵamda jasampazdyq rýhy dáriptele berýge tıis.
Ashyq pikirtalas pen mazmundy dıalog qashanda bolýy kerek.
Bul elimizdi odan ári órkendetý úshin qajet.
Halqymyz «Keńesip pishken ton kelte bolmas» dep beker aıtpaǵan.
Ádette, másele jan-jaqty talqylansa, durys sheshimi tabylady.
Biraq, demokratııa degen jeleýmen qoǵamǵa iritki salatyn áreketke jol berilmeıdi.
Muny esten shyǵarmaǵan jón.
«Plıýralızmge ashyq, radıkalızmnen qashyq bolýymyz kerek».
Bizdiń saıasatymyzdyń basty ustanymy – osy.
Sóz sońynda taǵy bir máselege arnaıy toqtalǵym keledi.
Men ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrý týraly únemi aıtyp júrmin.
Bul – óte mańyzdy mindet.
Reformalarymyzdyń túpki mejesi – ulttyń sapasyn jaqsartý.
Sebebi, halqy myqty el ǵana qýatty memleket qura alady.
Al, ultymyzdyń kemeldenýi úshin árbir azamat óresi bıik, parasatty bolýǵa umtylýy qajet.
Iаǵnı, sana ózgermese, bári beker.
Shyn máninde, jańǵyrý tárbıeden bastaý alady.
Sondyqtan, biz urpaq tárbıesine basa mán berýimiz kerek.
Jastardyń boıyna eń izgi qasıetterdi sińire bilgen abzal.
Bul – ımandylyq pen adamgershilik, otanshyldyq pen ultjandylyq, bilimge qushtarlyq pen eńbekqorlyq, uqyptylyq pen tııanaqtylyq.
Men jaqynda belgili dintanýshy, áriptesimiz, Ulttyq keńestiń múshesi Qaırat Joldybaıulynyń «Kemel adam» degen kitabyn oqyp shyqtym.
Jastarǵa ónegeli tálim-tárbıe beretin mundaı eńbekter elge qajet.
Osyndaı kitaptardy keńinen taratýymyz kerek.
Bizde ushqyr oıly jastar az emes. Bılik olardy qoldaýy kerek, olarǵa jan-jaqty jaǵdaı jasaýymyz qajet.
Jalpy, azamattarymyzdyń aǵartýshylyq jumyspen kóbirek aınalysqany jón.
El birligi – bizdiń baǵa jetpes baılyǵymyz.
Keıbir sheteldik saıası kúshter el ishine iritki salǵysy kelip, Qazaqstan týraly jalǵan aqparat taratýda. Osyndaı áreketterge qarsy turý úshin aqparattyq keńistik arqyly ózimizde de, shetelde de úgit-nasıhat júrgizý kerek.
Sebebi, elimizdiń birtutastyǵy – reformalarymyzdyń tabysty júzege asýynyń basty kepili.
Biz Táýelsizdik kezeńinde tolaıym tabysqa keneldik.
Onyń bárine Elbasy negizin salǵan birlik pen yntymaq saıasatynyń arqasynda jettik.
Sondyqtan, osy qundylyqtardy saqtaı bileıik!
Elimiz aman, jurtymyz tynysh bolsyn!
