Saıası turaqtylyq pen ekonomıkalyq órkendeý negizi

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-de ótken alqaly jıyndy rektor Janseıit Túı­me­ba­ev júrgizdi. «Otyz jyl – úlken kezeń, bıik beles. Bıyl Táýelsizdiktiń jáne Qazaq­stan – Túrkııa qarym-qatynasynyń 30 jyl­dyǵy qatarlas kelip otyr. О́ıtkeni 1991 jyly Táýelsizdik alǵan tusta Qa­zaq­standy birinshi bolyp moıyndaǵan Túr­kııa memleketi bolatyn. Osy oraıda elimizdiń jetken jetistikterin Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Nazarbaevtyń esimimen tyǵyz baılanystyra otyryp, Salyq Zımanov, Sultan Sartaev, Ǵaırat Saparǵalıev syndy ýnıversıtet ǵalymdarynyń mem­le­ketimizdiń egemendigi týraly alǵash­qy zań­dardyń bastaýynda turǵanyn maqta­nysh­pen aıtamyz», dep atap ótti rektor óz sózinde.

San ǵasyrlar boıy babalarymyz ań­sa­­ǵan qasterli uǵym – egemendikke qol jet­kiz­genimizge 30 jyl tolyp otyr. О́tken­ge kóz jibere qarasaq, Táýelsiz Qazaqstannyń ja­ńa­sha tarıhynda 1991 jyl altyn áriptermen tańbalandy. Sol jyldyń qazan aıynda elimizdiń táýelsizdigi arnaıy Konstıtýsııalyq zańnyń qabyldanýymen bekip, ǵasyrlar boıy arman bolǵan babalar tileýi júzege asty. Egemendikke qol jetkizýdiń syndarly kezeńine qatysty jarqyn mysaldardy baıandamasyna ar­qaý etken Konstıtýsııalyq keńestiń Tóra­ǵasy Qaırat Mámı osyndaı sátte tarıh­tyń tańdaýy, halyqtyń qalaýy res­pýblıkamyzdyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Nazarbaevtyń úlesine tıge­nin erekshe atap ótti. «Osy tusta jas memleketti halyqaralyq qoǵamdastyq óziniń tolyqqandy múshesi retinde moıyndaý úrdisi bastalǵan bolatyn. Alǵashqy bolyp táýelsizdigimizdi baýyrlas el Túrkııa tanydy. Arada az ýaqyt óte taǵy da on jeti memleket osyndaı qadamǵa bardy. Sodan bas­­­tap jarty aı ishinde AQSh, Almanııa, Qytaı sııaqty alpaýyt elder osyndaı sheshim qabyldady. Bir jyldyń ishinde olardyń qatary 100-den asyp, 70 memleket Qazaqstanda dıplomatııalyq ókildikterin ashty. Elimizdiń búgingi qol jetkizgen tabysynda, baǵyndyrǵan bıiginde, jetken jetistigi men derbes el retinde irgesin bekitip, keregesin keńeıtip qana qoımaı, alty qurlyqqa tanylýynda Tuńǵysh Prezıdent – Elbasynyń ushan-teńiz eńbegi, qaltqysyz qyzmeti men qajyr-qaıraty jatyr. 1991 jyly 30 tamyzda qabyldanǵan demokratııalyq qaǵıdattarǵa negizdelgen qoldanystaǵy Konstıtýsııa ulttyq ba­zalyq qundylyqtardy ári qaraı te­reń­detip, memlekettiń myzǵymas altyn dińgegine aınaldy. Ata Zań qoǵam men memleket damýynyń strategııalyq baǵyttaryn aıqyndap, azamattardyń quqyqtaryn, sondaı-aq memlekettik ınstıtýttardyń jańa júıesin bekitti. Naryqtyq ekonomıka, menshik túrleri, shekara, til máseleleri óz sheshimin tapty. Azamattardyń quqyqtyq bostandyǵyn tolyq qorǵaıtyn memleketttik qury­ly­m ınstıtýttary jasaqtaldy. Onyń al­dyńǵy qatarynda Ata Zańnyń saq­shy­sy Konstıtýsııalyq keńes te bar. Kons­t­­ıtýsııalyq keńestiń qyzmeti elimizde qu­qyqtyq memlekettiń prınsıpterin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan desek, bul maqsattar júıeli jumys istep keledi, – dedi Qaırat Mámı.

Egemendik alyp, derbes el retinde jar­qyn bolashaqqa qadam basqan jas mem­lekettiń túrki eldermen ynty­maq­t­as­tyǵy máselesine Túrkııa Kon­s­tı­­tý­sııa­lyq sotynyń tóraǵasy Zýhtý Arslan toqtaldy. Zýhtý Arslan halyq­ara­lyq baılanystardyń bolashaǵyna toqtala kelip, álemdik órkenıetke rýhanı úlesin qosyp, artynda izgilik murasyn qaldyrǵan uly oıshyl Ál-Farabıdiń «Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarastary týraly traktatynda» aıtyl­ǵan qaıyrymdy qala qurýdyń jarqyn mysaldaryn tilge tıek etti. Onyń túp-tórkini baqytty bolýda jatyr. Al ol jaı ǵana baqyt emes, adamzatty eki dúnıeniń baqytyna alyp baratyn qundylyqtarǵa negizdelgen. Iаǵnı baqytqa aparar jol qala turǵyndarynyń yntymaqtastyǵy, birligimen tyǵyz baı­lanysty. Sonymen birge Abaı ǵaq­lııa­sy­nyń izgilikke bastar ǵıbratty jol ekenin de qaperde ustaý qa­jettigine toqtalǵan Zýhtý Arslan mem­leketter dostyǵynyń keleshegine qa­tysty oılarymen bólisti.

Jıyn barysynda Joǵarǵy sottyń Tóraǵasy Jaqyp Asanov álemdik stan­dart­qa saı qalyptasqan Qazaqstan sot júıesiniń jumysyna toqtaldy. 1995 jyly Konstıtýsııa sot bıligin mem­lekettik bıliktiń derbes tarmaǵy retinde belgiledi. Sot bıligi jáne onyń kepildikteri týraly Konstıtýsııalyq ereje bekitilip, Tuńǵysh Prezıdent – Elbasynyń tapsyrmasyna oraı bas­tal­ǵan sot kadrlaryn jetildirý, táýel­sizdigin kúsheıtý, sot qyzmetiniń sa­pa­syn arttyrý jónindegi jumystar jal­­ǵasyn taýyp keledi. Sonymen birge jańa zańdar arqyly jańa sýdıalardy irikteý úrdisi túbegeıli ózgerip, sýdıa­nyń jumysyn baǵalaýdyń jańa júıesi engizildi. Sottardyń táýelsizdigin arttyrý úshin ózin ózi basqarý organdary qaıta quryldy. Iаǵnı sýdıalarǵa sot júıesiniń mańyzdy máselelerin sheshýge múmkindik berilip, saladaǵy reforma óz jemisin berdi.

Kelesi kezekte sóz alǵan Ádilet mınıstri Marat Beketaev «El tarıhynda táýelsizdiktiń úsh onjyldyǵy memlekettiliktiń qalyptasýy men da­mý dáýirine aınaldy. Postkeńestik keńistikte elimiz demokratııalyq saıası-quqyqtyq júıesi qalyptasqan kóshbasshy memleket retinde tanylyp, eń mańyzdy qabyldanǵan zańnamalyq aktiler ulttyq zańnama júıe­si­niń damýyna jáne ulttyq quqyqtyq mo­del­diń qalyptasýyna negiz boldy», dep atap ótti.

Konferensııa ári qaraı jekelegen sessııalar boıynsha jalǵasyp, Tuńǵysh Prezıdent Qory atqarýshy dırektorynyń orynbasary, Prezıdent janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııa tóraǵasy Igor Rogov táýelsizdik jo­lyn­daǵy Elbasynyń eren eńbegi zor ekenin atap ótti. О́ıtkeni táýelsizdik qas­terli uǵym, al mundaı nyq qadamǵa ba­rý­dyń strategııa­syn, ádistemesin jasaý ońaı bolǵan joq. Bul jetistik erteńgi bolashaqqa senimdi serpilis jasaǵan úlken eldiń jeńisi.

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, Kons­tı­tý­sııalyq Keńes, Nursultan Nazar­ba­ev Qory, Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­den­tiniń janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııa, «Astana» AHQO, Sorbonna-Qazaqstan ınstıtýtynyń uıym­­dastyrýymen ótken konferensııa ári qaraı el Táýelsizdiginiń syndarly jyl­daryndaǵy saıası-quqyqtyq jáne áleý­mettik-ekonomıkalyq máseleler keńi­nen talqylaýmen jalǵasyn tapty.

ALMATY