Ádebıet • 05 Jeltoqsan, 2021

Parıjdi súıgen Hemıngýeı

197 ret kórsetildi

Onyń appaq saqaly Santa Klaýstyń saqalyna uqsaıdy. Ol Dúnıejúzilik  eki birdeı uly soǵysty kórip, qan maıdanda qalam ustaǵan jazýshy.  Shyǵarmasyn keıde saý, keıde mas kúıinde jazdy. Biraq birde-bir týyndysynda oqyrmanyn jalyqtyrǵan emes. Qalam men qarýdy serik etken ol Tanzanııada ańshylyqqa shyǵyp, múıiztumsyqtardy aýlady. Bylǵary qolǵap kıip, boks ónerimen aınalysty. Taǵdyr ony birneshe ushaq apatynan aman alyp qaldy. Eń mańyzdysy, ol ólmes shyǵarmalar jazyp, adamzat tarıhyndaǵy eń keremet jazýshyǵa aınaldy. Onyń aty – Ernest Hemıngýeı. Onyń tarpań taǵdyry ártúrli qıyndyqtarǵa moıymaı, sony jeńýmen kúrese aldy. Bir sózben aıtqanda, Ernesttiń qalamy onyń óziniń minezi sııaqty tentek, oıy ol kezgen ulan-ǵaıyr alqapqa uqsas ushy-qıyrsyz boldy.

1921 jyldyń qarasha aıynyń aıa­ǵynda Hemıngýeı «Toronto juldyzy» gazetiniń Parıjdegi tilshisi boldy, bári sol sátten bastaldy. Ernesttiń esimi álem­ge dańqy jetken shahar Parıj­ge de baılanysty ekeni shyndyq. Hemın­gýeı Parıjde 1921-1928 jyldar araly­ǵynda turypty. Onyń Parıjde ótken jeti jyldyq ómiri tekke ketpepti. Shy­ǵar­­mashylyq orta tapty, jaqsy dos­tar­dy kezdestirdi, memýar jazdy, tipti araq iship, kóńil kóterdi, onyń bul sátte­rin elestete otyryp «Parıjde ómir súrýdiń Hemıngýeıshe stıli» bó­lek ekenin túsinýge bolady. Hem ózge kóptegen el­der­­de ómir súrse de, Parıj ol úshin ju­maq meken boldy. Álem ádebıetin bıik deńgeıge kótergen «Joǵalǵan ur­paq» ókilderi irkes-tirkes Parıjge kóshti, óıt­keni Parıj sol tusta ómir súrýge yńǵaı­ly ári arzan qala edi. Qalta­sy qońyr oı ıeleriniń basy alyp shaharda qosyldy. Demek, oıǵa oı, armanǵa arman ushtasty.

О́tken ǵasyrdaǵy Parıj tek Skott Fısd­jerald, Djeıms Djoıs pen Er­nest Hemıngýeı sııaqty uly jazýshylar ómir súrip, shyǵarmashylyqpen aınalys­qan jer ǵana emes, sonymen qatar beı­neleý óneriniń eń uly esimderiniń qalyptasýyna demeý bolǵan uly qala. Buǵan mysal retinde Pıkasso men Dalıdy, Djoan Mırony aıtsaq ta jetkilikti. Hemıngýeı men onyń birinshi áıeli Hedlı Rıchardson Parıjge kóship barǵanda, olar Kardınal Lemýan kóshesi 74 mekenjaıyna ornalasqan sýy joq kishkentaı páterdi jalǵa alypty. Ol kezde jumysshylar turatyn aýdan atalatyn bul mekenjaı qazir múlde ózgerip, jańa tynysty ortaǵa aınaldy.

Pıkasso, Sartr, Bekket sııaqty kópte­gen ataqty sýretshiler men jazýshylar únemi bas qosyp, Parıjdiń qushaǵynda ózderinshe baqytty ómir súrip jatty. Bir toby shyǵarma jazyp, oqyrmanyn qýandyrdy, endi bir toby tańǵajaıyp kartınalar salyp, qııaldyń kóginde samǵady. Biraq bárin ortaqtastyratyn jalǵyz kúsh – arman edi. Olardyń ar­­ma­ny sheksizdikke ulasyp, júzege asty. Hemıngýeı men Sartrdy, Djeıms Djoıs, Skott Fısdjeraldty áli kúnge deıin oqyrman qolynan tastamaı oqyp kele­di. Al Pıkasso men Djoan Mırolar salǵan sýretterdiń rýhanı álemi áli de jaryq qalpynda.

Erza Paýnd pen Djeıms Djoıs He­mıngýeıdiń Parıjde kezdestirgen jazýshylarynyń ishindegi shynaıy dos­tary boldy. Hemıngýeı Erza Paýndpen alǵash tanysqanda, ol Elıottyń «Shó­lin» redaksııalap bitirgen shaǵy eken. Hemıngýeı sııaqty Paýnd ta óz shyǵar­mashylyǵyna den qoıǵan uly talant boldy, sol úshin olar ómir boıy dostyqtyń altyn jibin úzgen joq. Hem aǵaı úzeńgi­les dosy F.Skott Fısdjeraldpen birge onyń «Uly Getsbıin» alǵash ret Parıj tórindegi bir dámhanada oqıdy. Sol úshin ol óziniń esteliginde Parıjdegi jaqsy kóretin oryndarynyń biri retinde La Closerie des Lilas dámhanasyn ataıdy. Búginde atalǵan dámhanadaǵy bir taǵam Le Filet de boeuf Hemingway dep atalady, bul da onyń Parıjdegi jyldarynan bizge estelikke qalǵan izdiń biri. Eger jolyńyz túsip, Parıjge baryp jatsańyz, siz de joǵarydaǵy taǵamǵa tapsyrys berińiz.

Parıjde júrgende jazýshy sýretshi Jıýl Paskınmen ǵana emes, onyń qatar­la­sy Djoan Mıromen de jaqsy dos boldy. Uzaq áńgimelesken soń olar Raspaıl Býlvaryndaǵy Cercle Américain boks klýbyna baryp, bokstasady eken. Denesi shymyr, qoly qarýly Hem Mıro sııaqty jeńiltek denelini op-ońaı utyp alyp júripti. Talantty sýretshi Mıro ol kezde birde-bir kartınasyn sata almaı, tipti kórmege de qoıa almaı daǵda­r­yp júrgen. Onyń on toǵyz aı salǵan «Ferma» dep atalatyn kartınasyn eń sońynda Hemıngýeı 175 dollarǵa satyp aldy. Bul sol kezdegi ekonomıka úshin qomaqty aqsha edi, tipti qarjylyq múmkindigi joq jas sýretshi úshin taptyrmas olja. Dosynyń kartınasy oǵan qatty unaıdy, endi bir jaǵynan ol dosyn qoldap, daǵdarystan qutqardy. Osy kartına týraly Hemıngýeı: «Bul sýrette Ispanııada bolǵan kezdegi sezimderińizdiń bári bar, múmkin alysta turyp siz bul sezimdi sezine almassyz. Bir-birine qarama-qarsy osy eki nárseni eshkim sýretteı almady» dep joǵary baǵa beredi.

Hemıngýeıdiń bul kartınaǵa ıelik etýi týraly birneshe túrli derek bar. Bir derekte onyń dosy ári tanymal aqyn Evan Shıpman da Mıronyń týyn­dysyn unatyp, satyp alǵysy keledi de, Hemıngýeı ekeýi bástesip, tıyn laqtyrady, nátıjesinde Shıpman jeńedi, biraq ol báribir Hemıngýeıge sýretti qaldyrady.

«Hemıngýeı jaqsy kórgen «Ferma» kartınasy keıin onyń Havanadaǵy vıl­lasynyń tórine ilindi» deıdi biletinder. Olar ómir súrgen ýaqytta Parıj óner áleminiń ortalyǵy boldy. Dúnıeniń tórt buryshynan jınalǵan armany asqaq jandarǵa Parıj otbasy, shabyt, kúsh, rýh, sábı, qysqasy, bárin syılady. Amerıkalyq jazýshy Shervýd Anderson jas qalamgerge jazýshylyq ónerdi úırenýdiń eń jaqsy joly Parıjge barý ekenin jazdy. Anderson Hemıngýeıdi Gertrýda Steın, Djeıms Djoıs jáne Ezra Paýnd sııaqty ulylarmen tanys­tyrdy. Olarmen tanysý jáne Parıj ortasynyń elıtasyn qabyldaý, olardyń modernızmge degen sheksiz yntasy men kózqarasyn tyńdaý jazýshy Ernesttiń oı-sanasyn aıtarlyqtaı keńeıtip jibergeni daýsyz.

Hemıngýeı: «Quddy Parıjde otyryp Mıchıgan týraly jazǵanymdaı, Pa­rıjden alysta turyp ol týraly qalam terbeı alatyn edim» dep jazady ol memýa­rynda. Shynynda da, onyń jazýshylyq ómiriniń mańyzdy kezeńi Parıjde ótti. Bulaı deıtinimiz, ol shyǵarma jazýdaǵy óz ustanymyn osy qalada bekemdedi. Ár kúni saǵat altyda turyp, tústen keıi­n­gi eki-úshke deıin jumys istedi. Yń­ǵaı­ly bolsa úıde nemese ózi turǵan aý­dandaǵy kafelerdiń birine baryp, qaǵaz­ǵa shuqshııatyn.

1956 jyly qarashada Parıjdegi «Rıts» qonaqúıiniń basshylyǵy Ernest Hemıngýeıge 1928 jyly naýryzda sol jerde saqtaǵan eki kishkentaı sandy­ǵyn alyp ketýin ótinedi. Atalǵan sandyq­tardyń ishinde Parıjde bolǵan alǵash­qy jyldarynda jazǵan shyǵarma­la­ry­­nyń qoljazbalary men «Kún de kóteriledi» romanynyń shıki nusqasy, gazet qıyndylary jáne eski kıimderi bar eken. Jazýshy kóp ótpeı eki sandyq­shasyn ózine aldyrady. Qalaı desek te, Hemıngýeıdiń Parıjdegi ómiri maǵy­naly ótkeni shyndyq. Osyndaı derekter onyń Parıjde qalǵan izin estelikke aınaldyrdy.

Kolýmbııalyq jazýshy Garsııa Mar­kes «Men Hemıngýeıdi kórdim» atty essesinde: «1957 jyldyń jańbyrly kókteminde áıelimen birge Parıjdiń Sent-Mıchel kóshesinde serýendep júr­gen kezinde ony tanı kettim. Ol qarsy jaqtaǵy jaıaý júrginshiler kóshesimen Lıýksembýrg saıabaǵyna qaraı ketip bara jatyr eken. Eski shalbar, Shotlandııa úlgisindegi gúldi jeıde, basyna golf dopshysynyń bas kıimin kıipti. Onyń ózgeshe kózildirigi ony ózgelerden oqshaý, dara qalpynda kórsetip tur. Bıyl ol 59 jasqa toldy, boıy bıik bolsa da, qaısar kórinbeıdi. Kenet oıyma bir oı kele qaldy da, bar daýsymmen: «Usssstaz», dep aıqaıladym. Er­nest Hemıngýeı qalyń nópir toptyń ishinde ózinen basqa ustazdyń joqtyǵyna kúmán keltirmese kerek, men turǵan burylysqa qaraı moınyn buryp, qolyn kóterip: «Qoooosh, dostym! », dep jaýap qaıtardy. О́mirimde men ony osylaısha jalǵyz márte ǵana keziktirdim», dep jazady. Ataqty Gar­sııa Markestiń ózi onyń Parıj tórinde asqaq qalpynda júrgenin mo­ıyndap tur. Parıjdiń ortasyn, toı-dýmanyn da ózine jaqyn qabyldaǵan Hem aǵaıdyń Parıjdegi kúnderi týraly jazǵan «Kóshpeli mereke» atty memýary uly shahardyń sol kezdegi qoǵamdyq, rýhanı ortasyn túsinýge jol ashady. 1925 jyly bolsa kerek, Ernest Hemıngýeı Parıjdegi ózi jıi baratyn bir dámhanaǵa baryp, atalǵan memýaryn jazyp otyrǵanda, qarsy aldyndaǵy ústel­ge bir sulý qyz jaıǵasady. Sol sátti ol: «Men seni kórdim, sulýlyq, endi sen maǵan tıesilisiń. Sen jáne kúlli Pa­rıj meniki. Al men aldyma jaıylyp jatqan mynaý qoıyn dápter men qaryn­dashqa táýeldimin» dep aq qaǵazǵa túsiredi.

Shynymen de, onyń ómiri ózi qadir­leıtin qoıyn dápteri men qaryndashyna tıesili boldy. Parıj kórgen jazýshy jaqsy jazdy, jaqsy dostarmen syrlasty, bylǵary qolǵapta jaqsy oınady, tipti jaqsy ishe de bildi, kúlli jerdiń betindegi ańyz shaharda jaqsy estelikter qaldyrdy. Sol qaldyrǵan sony izder búginde Hemıngýeı tanýdyń bir parasyna aınalyp úlgerdi. Qazaqtyń «Árkimniń týǵan jeri mysyr shári» deıtin maqaly osyndaıda eske túsedi. Hemıngýeı júr­gen Parıj sol tusta ádebıet pen máde­nıetke úles qosqan uly shahar mindetin atqardy. Álem ádebıetinen oıyp oryn alǵan keshegi «Joǵalǵan urpaqtyń» mura­syn búginde kúlli adamzat rýhanııaty rýhanı azyq etip keledi. Bir sózben aıtqanda, týmasa da, týǵandaı bolyp ketken Parıjge Hemıngýeıdiń de bergeni mol boldy. Al endigi urpaq úshin Parıjdiń qushaǵynda talantty, boksshy Hemıngýeıdiń asqaq qalpy máńgi uıyqtap jatqandaı seziledi. Parıj – Hemıngýeı, Hemıngýeı – Parıj uǵymy da osy sózimizdiń aıǵaǵy ispetti.

 Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

 

Sońǵy jańalyqtar

Elordadaǵy JEO-3 bıyl iske qosylady

Elorda • Búgin, 11:10

Almatyda epıdahýal kúrdelenip barady

Koronavırýs • Búgin, 11:00

«Omıkronnyń» bastapqy belgileri qandaı?

Koronavırýs • Búgin, 10:50

Dúısenbige arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:25

«Sary» aımaqta Túrkistan oblysy tur

Koronavırýs • Búgin, 09:10

Oıyn-saýyq ortalyqtary jumysyn toqtatty

Koronavırýs • Búgin, 09:00

Jetisýda juqpaly indettiń ekpini qatty

Koronavırýs • Búgin, 08:57

Koronavırýs qaıta kúsheıdi

Koronavırýs • Búgin, 08:54

Ońtaılysy – onlaın oqý

Aımaqtar • Búgin, 08:53

Qyzmet túrleriniń tizbesin keńeıtti

Ekonomıka • Búgin, 08:50

Sapa artpaıynsha, sýbsıdııa joq

Aımaqtar • Búgin, 08:45

Koronavırýs qaıta órshidi

Álem • Búgin, 08:42

Antıbıotıkti orynsyz qoldaný qaýipti

Medısına • Búgin, 08:35

Vırýs juqtyrý azaımaı tur

Koronavırýs • Búgin, 08:30

Asyǵys sheshim

Qazaqstan • Búgin, 08:15

Kómek kórsetiledi

Qoǵam • Búgin, 08:10

Qor strategııasy ázirlenedi

Qazaqstan • Búgin, 08:00

Uqsas jańalyqtar