Tabıǵaty tańǵajaıyp Túrkistan

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sheshimimen Ońtústik Qazaqstan oblysy 2018 jyly Túrkistan oblysy bolyp qaıta qurylǵany belgili. Sol ýaqyttan beri kúngeıdegi óńirdiń tamyryna qan júgirip, kún ótken saıyn ajary artyp keledi. Basqa salalardy aıtpaǵannyń ózinde, keıingi úsh jylda oblysta týrızm salasy óte qarqyndy damý ústinde. Máselen, 2018 jyly Túrkistan oblysyna qańtar-qyrkúıek aralyǵynda – 112 myń, 2019 jyly – 140 myń, 2020 jyly 75 myń týrıst kelse, bıylǵy 9 aıda 150 myńnan asa saıahatshy Túrkistannyń týrızmine qanyqqan.

Aqsý shatqaly

Úsh kúnge jalǵasqan issaparymyz Shymkentten 60 shaqyrym qashyqta ornalasqan Aqsý shatqalynan bastaldy. Áý bastaǵy jospar boıynsha biz Qazaqstandaǵy eń alǵashqy qoryqtyń biri sanalatyn «Aqsý-Jabaǵylynyń» (1926 jyly qurylǵan) tynys-tirshiligimen tanysýymyz kerek edi. Alaıda tabıǵattyń tosyn minezine baılanysty qoryqqa barý qaýipti bolǵandyqtan, josparymyzdy ózgertip, qar qalyń túskenshe týrısterge asa qaýipsiz dep sanalǵan Aqsý shatqalyn betke aldyq.

Aqsý shatqaly – «Aqsý-Jabaǵyly» qoryǵynyń eń kórikti jerleriniń biri. Munda keletin týrısterdiń de kóbi qo­ryq­qa emes, dál osy shatqalǵa barǵandy unatady eken.

Aqsý – aýmaǵy jáne tereńdigi bo­ıynsha Ortalyq Azııadaǵy eń úlken shatqaldyń biri. Onyń tereńdigi 300-den 500 metrge deıin, al uzyndyǵy 30 shaqyrymdy quraıdy. Shatqalǵa túsý óte qıyn, keıbir jerlerinde júrý tipti múmkin emes. Bizge jolbasshy bol­ǵan gıdtiń aıtýynsha, Aqsý shatqaly Tıan-Shan taý júıesiniń qalyptasý kezeńindegi sońǵy kataklızmderdiń negizinde paıda bolǵan. Bul – shamamen 10 mıllıon jyl burynǵy oqıǵa.

Aqsý shatqalyna saıahattaý haıkıng týrızmine (taýly aımaqta jaıaý júrý) ja­tatyn bolǵandyqtan, munda kele­tin týrısterdiń basym bóligi – jas­tar. Tómen qaraı quldılaý jáne shyń­ǵa qaıta kóterilý ájeptáýir kúsh pen epti­likti, shydamdylyq pen tózimdi talap etetindikten, úlken jastaǵy týrıster bul jer­ge asa qatty qyzyǵa qoımaıdy.

Shat­qaldaǵy týrıstik maýsym naýryz aıynyń sońynda bastalyp, qazannyń ortasyna deıin jalǵasady. Jaz maýsymynda jergilikti jastar jazyq dala­da serýen quryp, bir sát taza aýada de­m­al-
­ǵandy jón kóredi. Iаǵnı ońtústiktiń ap­tap ystyǵynda taýdyń baýraıynda or­nalasqan shatqal keremet demalys ornyna aınalady.

Buryndary bul jerge tek jergilik­ti turǵyndar ǵana keletin bolsa, keıin­gi jyldary elimizdiń ózge aımaǵynan da saıahattaýshylardyń sany artqan. Oǵan eki jylǵa jýyq ýaqyttan beri adamzatty áýrege salǵan koronavırýs indeti sebep boldy dep te aıtýǵa negiz bar. О́ıtkeni shetel shekaralary tars jabylyp, tyrp ete almaı qalǵanda el azamattary eldegi týrıstik oryndardy izdeı bastady. Onyń ústine «Áleýmettik qashyqtyqty saqtaý» sııaqty mindettemeler qoıylǵan ýaqytta Aqsý shatqaly bul talapqa tolyǵymen saı keledi. Sondaı-aq munda alys-jaqyn shetelderden de týrıster legi kele bastapty. Olardyń ishinde Eýropa azamattary kóp eken.

Shatqaldan jerasty úńgirlerin kóp kezdestirýge bolady. Biraq kópshiligi­niń ataýy joq. Jol jıegindegi keıbir úńgirge erkin kirip-shyǵýǵa múmkindik bar. Al «Aqsý-Jabaǵyly» qoryǵynyń aýmaǵynda orna­lasqandary qaýipti sanalady. Úńgir­ge barý úshin basshylyqtan arnaıy ruq­sat alyp, tek gıdpen ǵana barýǵa bolady.

Syrǵa toly «Saıram-ógem»

«Aqsý-Jabaǵyly» Qazaqstandaǵy eń kóne qoryq sanalsa, «Saıram-ógem» – elimizdegi eń jas memlekettik ulttyq ta­bıǵı park. 2006 jyly irgetasy qa­­lanǵan tabıǵı park Batys Tıan-Shan taý júıesiniń soltústik – shyǵys bóli­gin qamtıdy jáne О́gem, Qarjantaý, Boral­daı, sonymen qatar Talas Alata­ýy-­­
nyń soltústik-batys bókterin alyp ja­tyr. Ulttyq parktiń aýmaǵynda О́gem, Saıramsý, Qasqasý, Birkólik, Mashat, Daýbaba jáne Kókbulaq ózenderi aǵyp ótedi. Park terrıtorııasynda 7 tabıǵat zonasy bar, shóleıtten bastap taý zonasyna deıin. Munda ósimdiktiń – 1 635, sútqorektilerdiń – 59, qustardyń 300 túri kezdesedi.

Tabıǵı parkte 11 týrıstik baǵyt orna­lasqan. Atap aıtqanda, saıahatshylar Maqpal, Sýsińgen, Saıramsý kóli, Saryaıǵyr, Boztorǵaı ózeni, Sazata ózeniniń petroglıfteri, Vladıslav shyńy, Qasqasý-Sýsińgen, Qus bazary, Úshbastóbe eski qonysy, Saryaıǵyr óze­ni boıyndaǵy shatqaldar sekildi baǵyt­tardy aralaı alady. 11 baǵyttyń jalpy uzyndyǵy – 701 shaqyrym. Onyń 250 shaqyrymy – jaıaý, 263 shaqyrymy – attyly jáne 186 shaqyrymy – avtomo­bıl­di baǵyt. Saıahattaý túrin týrıster óz yńǵaıyna qaraı tańdaı alady. Mundaǵy eń suranysqa ıe baǵyt – teńiz deńgeıi­nen 2 300 m bıiktikte ornalasqan Tómengi Saıramsý kóli. Onyń qazanshuńqyry gıtara aspabyna uqsap ketedi. Sý­dyń móldirligi sonshalyq, tipti eń tereń jerdiń ózinde kóldiń túbin kórýge bolady. Keletin týrısterdiń de nazaryn tartyp turatyn osy kól.

Biz tabıǵı parkke týrıstik maýsym aıaqtalǵan kezde barǵandyqtan, asa jeńil joldy tańdap, Saıramsý kó­line jol tarttyq. Saıramsýǵa barar jolda ońtústik óńirdegi eń bıik bes shyń alystan menmundalap turady. Olar­dyń ishindegi eń bıigi – 4 299 metrdi quraıtyn Saıram shyńy. Sonymen qa­tar rettilik boıynsha Saıram shyńy­nan keıin «Shymkent», «Aıýtór», «Solı­darnost», «Eńbek», «Igla», «Qazaqstan halqy Assambleıasy», «Altýs» jáne Sary­aıǵyr shyńdary turady. Taǵy bir aıta keterligi, bul shyńdar alpı­nıst­terdiń súıikti jattyǵý ornyna aınalǵan.

Keńes ókimeti tusynda munda jyl saıyn alpınıada uıymdastyrylatyn bolǵan. Oǵan KSRO quramyna kiretin 15 eldiń eń myqty degen myńnan asa alpınısi qatysyp, jarys kórkin qyz­dyrǵan. Bul ıgi dástúr áli kúnge deıin jal­ǵasyp keledi. Biraq qatysýshylar sany bú­ginde 100-ge de jetpeıtin kó­rine­di. Son­daı-aq munda jyl saıyn jaz mez­gi­linde balalar lageri de uıym­das­tyrylady.

 Shyraıly shahar týrızmi

Saparymyzdyń sońǵy kúninde úshin­shi megapolıstiń týrızmimen tanysýǵa múmkindik aldyq. Elimizdiń eń kóne qalalarynyń biri sanalatyn Shymkent shaharynda da týrızm salasy durys jolǵa qoıylǵan.

Ortaǵasyrlyq qalalardyń stılin­degi bekinis bolyp qaıta qalpyna kel­tirilgen «Sıtadel» qalashyǵy az ýaqyt­tyń ishinde Shymkenttiń jarqyn tý­rıs­tik brendine, qala turǵyndary men qonaq­tary úshin aıryqsha orynǵa aınalyp úlgerdi. «Sıtadel» – Shymkent qalasynyń biregeı mádenı-tarıhı aıma­ǵy, buryndary ejelgi qalashyqtyń beki­nisi bolǵan jerde ornalasqan.

Jerasty arheologııalyq qazba ju­mys­tary nátıjesinde tabylǵan árbir jádiger «Sıtadel» mýzeıiniń negizgi eksponattary retinde saqtalyp, qala tarıhynan shynaıy syr shertedi. Qalashyqta ashyq aspan astyndaǵy murajaı, amfıteatr, galereıalar, jádigerler, qolóner buıymdary, ejelgi jáne ortaǵasyrlyq qalanyń damý dınamıkasyn sıpattaıtyn ózge de qyzyqty nysandar kóp.

Sonymen qatar týrıster eń kóp ke­letin Báıdibek bı eskertkishi, «Qazyna» etno-kesheni, A.Asqarov atyndaǵy den­dro­­saıabaǵy, «Qoshqar ata» ózeniniń jaǵa­­laýynda bolyp, Visit Shymkent týrıs­tik aqparattyq ortalyǵynyń ju­my­sy­men tanysyp, qalanyń týrızm sala­syna qatysty maǵlumat aldyq. Má­se­len, keıingi 9 aıda Shymkentke 230 myń­ǵa jýyq týrıst kelgen. О́tken jyl­dardaǵy statıstıkamen sa­lys­tyrǵanda bıyl 2-3 esege kóp. Úshinshi megapolıske keletin týrıs­terdiń basym kópshiligi – Reseı, О́zbekstan, Túrkııa jáne Qyrǵyzstannyń aza­mattary eken.