Jýkov jaqsy kórgen jaýynger

Kórik keýdesin orden men medal jap­qan, janary oıly, sáıgúlik músindes jyp-jyly júzdi jarqyn fotobeıne. «Jýkov jaqsy kóretindeı kim bul?». Biz­diń tańdanysty birden túsingen mekeme basshysy Nurlan Meńdeshov: «Bul adamnyń aty – Kenjebaı Mádenov. 1925 jyly osy ólkede týǵan. Mar­shal Jýkovtyń esteliginde aty atalyp, bas qolbasshy onyń erligin súısine dárip­tegen» dedi.

Rasynda solaı eken. Keńes Odaǵynyń marshaly G.K.Jýkov 1970 jyly Más­keýde jaryq kórgen «Vospomınanııa ı raz­myshlenııa» atty memýarynyń 626-betinde: «Shaıqasta tankiler men óz­diginen júretin zeńbirekterdi iske qosýǵa týra keldi. Olardyń oqpandarynan zýyldaı ushqan snarıadtar Ratýshanyń zil batpan shoıyn qaqpasyn qaqyra­ta qulatyp, úı aldyndaǵy alańqaıdy tútindi perdemen tumshalap tastady. Osy sátti sheber paıdalanyp, munda eń birinshi bolyp leıtenant K.Mádenovtiń vzvody basyp kirdi...» dep jazypty.

Osylaı ataqty qolbasshynyń nazaryna ilikken qazaq jigiti jaıly al­ǵash qalam tartqan Klaýs Pohe men Gans Olıga atty nemis jýrnalısteri eken. Bul eki adam birigip jazyp, 1948 jyly Máskeýdegi «Voenızdat» baspahanasynda jaryq kórgen «Berlınge shabýyl» atty kitapta, «nemisterdiń Reıhstagtan keıingi júregi – Imperııa keńsesi Ratýshaǵa birinshi bolyp jeńis týyn qadaǵan Mádenov atty qazaq edi» dep erekshe atap ótse, soǵys jyldary «Pravda» gazetiniń áskerı tilshisi bolǵan Martyn Ivanovıch Merjanov 1963 jy­ly Máskeýde jaryq kórgen «Tak eto bylo» atty joryq jazbasynda: «Berlın ratýshasyna údere shabýyl jasaǵan tusta qolma-qol urys salǵan leıtenant Mádenovtiń vzvody batyl shabýyl jasap, basyp kirdi. Urys eki saǵattan astam ýaqytqa sozyldy» depti.

Sondaı-aq tarıh ǵy­­lym­darynyń doktory, Ekinshi dú­nıe­­­jú­zilik soǵys tarıhyn zertteýshi P.S.Be­­lan­nyń 1979 jyly Almatyda ja­­­ryq kórgen «Ýchastıe kazahstansev v zaver­­­shaıýshıh srajenııah Velıkoı ote­­chest­vennoı voıny» atty eńbeginiń 169-be­tinde leıtenant K.Mádenov basta­ǵan ja­ýyn­gerlerdiń ratýshaǵa ­shabýyly jaı­­ly tolyq baıan­dap: «Kajdýıý kom­­na­tý prı­hodılos brat s boem. Kenjebaı Ma­denov voı­ný zakonchıl kavalerom trınadsatı pravıtelstvennyh nagrad ı nyne jıvet ı rabotaet v Ýralskoı oblastı» dep jazypty.

Al qazaq qalamgerleri tarapynan Má­denov jaıly alǵash qalam terbegen ja­­zý­shy Ánes Saraı eken. Ol kisi «Le­nın­shil jas» gazetiniń 1970 jyl­ǵy 30 sá­ýir­degi nómirinde «Marshal maq­­­ta­ǵan qa­zaq» atty maqala jazsa,  tarıh ǵy­lymdarynyń doktory Kereı­han Aman­­jolov 1985 jyly ja­ryq kórgen «Shaı­qasta shyńdalǵan dos­tyq» atty kita­bynyń 85-betinde: «Ber­lınge alǵash­qylardyń biri bolyp Oral ob­ly­­synyń azamaty Kenjebaı Máde­­nov kir­di. Fashısterdiń Reıhstagtan ke­ıingi bir or­dasy ratýshany alýda erligi­men kóz­ge tústi. Osy erligi úshin «Qy­zyl Jul­dyz» ordenimen nagradtaldy» dep­ti. Sol sııaqty, akademık, ta­rıh­shy Ma­nash Qozybaev 1993 jyly Alma­tyda orys ti­linde jaryq kórgen «Istorııa Ka­zah­stana» atty eńbeginiń 199-betinde: «...Znamıa 1008-go strelkovogo polka na kryshe ratýshı v Berlıne  vodrýzılı  molodye ofısery ız Prı­ýralıa K.Ma­denov ı R.Karamanov» degen joldardy kezdestirýge bolady.

* * *

Endeshe, ataqty qolbasshynyń na­zaryn aýdaryp, shetel jáne qazaq qa­lam­gerleriniń izdenýine túrtki bol­ǵan Kenjebaı Mádenov kim? Bul suraq­qa jaýapty alystan izdemeı-aq tapqan­daımyz. 1970 jyly jeńistiń 25 jyldyq datasyna oraı «Qazaqstan kommýnısi» basylymynyń №6 sanyna «Batyr gvardııashylar» degen atpen keıipkerimiz K.Mádenovtiń esteligi jarııalanypty. Osy estelikte, ol óziniń О́tegen, Al­tyn­baı, Jaýlybaı degen aǵalary bol­ǵany jaıly baıandasa, jazýshy Ǵab­dol Slanov: «Mádenovter otbasynan aǵa­ly-inili tórt jigit maıdanǵa attan­ǵan. Úlkeni О́tegen Mádenov 1945 jy­ly ja­ralanyp elge oralsa, ekin­shi ul Altynbaı 44-tiń kúzinde Bal­tyq bo­ıyn­daǵy shaıqasta qaza taýypty. Ken­je­baıdyń ózine teteles aǵasy Jaýlybaı da 1942 jyly Staraıa Rýssa mańynda shaqıt ketken edi» dep jazady. Al úıdiń kenjesi Kenjebaı 1943 jyldyń basynda maıdanǵa shaqyrylyp, arnaıy da­ıyndyqtan ótken soń qarasha aıynda 3-shi Ýkraın maıdany 57-shi gvardııalyq dıvızııasy 170-shi polktyń quramynda soǵysqa aralasady.

Batyr atamyz Mádenovtyń ómir jo­­­­lyn zerttegen qalamger-jýrnalıst Janbolat Aýpbaev keltirgen málimetke úńilsek, kezekti shaıqasta aıaǵynan aýyr jaralanyp, gospıtalǵa túsken Kenje­keń saýyǵyp shyqqan soń 5-shi tegeýrindi armııanyń quramynda Mol­davııadaǵy urystarǵa qatysady. 1944 jyly vzvod komandırlerin daıar­laıtyn kýrsqa barady. Leıtenant shenin alǵan ol 1-shi Belarýs maıdany 266-shy dıvızııa­nyń 1008-shi polkine bóli­nedi. Munda vzvod komandıri bolyp taǵa­ıyn­dalyp, Varshavany azat etý áske­rı qı­myl­da­ryna qatysyp, 1945 jyly 23 sá­ýir­de Ber­lınge taban tirep toqtaıdy.

Joǵarydaǵy M.Qozybaev esteligin­de Mádenovpen birge esimi atap ótilgen Rah­­metolla Qaramanov týraly Uly Jeńis­tiń 25 jyl­dyǵy qarsańynda qazirgi Atyraý oblysy Jylyoı aýdandyq gaze­tine este­lik jarııalanǵan eken. Onda Berlınge shabýyldaý barysyna toq­talyp: «...Bizdiń batalonǵa jas leı­tenant keldi. Bul jigit jerlesim Ken­jebaı Mádenov eken. Bir kúni ekeý­mizdi batalon komandıri kapıtan N.V.Bovylov shaqyryp alyp: «Anaý qar­sy aldymyzdaǵy záýlim úıdi kó­rip tursyńdar ma? «Imperııa keńsesi» dep atalatyn fashısterdiń Reıhstagtan keıingi ataqty ordasy ratýsha bul. Qor­ǵanysy óte kúshti. Bul ǵımaratqa basyp kirip, ishin eses baskeserlerinen ta­zar­typ, shatyryna tý tigýdi Mádenov bas­qaratyn vzvod jaýyngerlerine tapsy­ramyn. Esterińde bolsyn, shabýyl ba­rysynda jalǵyz bolmaısyńdar. Sen­derdi artıllerııa qoldaıdy. Biraq ne­gizgi jaýapkershilik ózderińde» dedi. Ratýsha kóp qabatty, qyzylqońyr záý­lim úı eken. Kózben shamalaǵanda ǵıma­rattyń qaqpasyna deıingi aralyq 40-50 metr­deı. Oq jańbyrdaı sebelep tur­dy. Bul qorǵasyn nóseriniń kúshtiligi sondaı, asfalt sekildi etip tóselgen tas­tardy tesip óte almaı joǵary shorshyp túsip jatyr. О́stip turǵanymyzda bizge tankiler men ózdiginen júretin zeńbirek raschetteri kómekke keldi. О́z­ara aqyldasyp, oı bólisken artılle­rıster bir mezette «Imperııa úıine» ústi-ústine yzyldatyp snarıad jaýdyra bastady. Osy sátti paıdalanyp Mádenovtiń vzvody birinshi qabatqa basyp kirdi. Ár bólme úshin qyzý urys júrdi. О́ıtkeni bul úıdi qorǵap turǵan nemistiń tańdaýly bólimderi eken» deıdi. Osy shaıqasta Kenjebaımen birge erlik kórsetkeni úshin Rahmetolla da Qyzyl Tý ordenimen marapattalypty.

Ekinshi bir derek: 1981 jyly Alma­tydaǵy «Jazýshy» baspasynan shyq­qan Ǵ.Slanovtyń kóptomdyq shyǵar­ma­lar jınaǵynyń 6-tomynyń «Aıda­hardyń ordasy» atty bóliminde: «Fa­shızm ordasyn talqandaýǵa sovettiń tórt armııasy – 1-shi, 2-shi Belorýs, 1-shi, 2-shi Ýkraın jáne 41 600 zeńbirek pen mıno­met, 6 700 tank pen jyljymaly zeń­birek, 8 myńdaı samolet Berlınge tóndi. Apreldiń 16-nan maıdyń 2-ine deıin belsheden qan keshken shaıqasta 20 jastaǵy Mádenov Kenjebaı jaýǵa aıanbaı qarý siltedi. Apreldiń 29-y kúni jas leıtenantqa erekshe tapsyrma – vzvodyn bastap baryp ratýsha dep atala­tyn «Imperııa keńsesin» basyp alý júktel­di. Qorshaýǵa alynǵan ratýsha ishine ty­ǵyl­ǵan jaý oqnóserin boratty. Dúnıe adam tanyǵysyz. Kókala tútin tarsyl-gúr­sil, bors-bors... Kenjebaı vzvody ratý­­sh­aǵa eldiń aldymen kirip ketti. Qorǵan ishindegi qolma-qol shaıqas talaı saǵatqa sozyldy. Aqyrynda «Imperııa keńsesi» jaýdan túgel tazartyldy da, leıtenant Mádenov ratýshanyń tóbesine óz qolymen sovet halqynyń jeńis týyn tikti» dep jazady.

Bir tańdanarlyq jaǵdaı, Kenjebaı Mádenov qan maıdanda soǵysyp júrse de, qazaqtyń qara dombyrasyn qasynan tastamaǵan eken. Bul jaıly taǵy da jazý­shy Ǵabdol Slanovtyń esteliginde aıtylady. Tipti maıdanger Kenjekeń ratý­shaǵa tý tikken soń «Jeńis» atty kúı shy­ǵarǵanyn, ony Ǵabdol aǵamyz óz qulaǵymen estigeni jaıly baıandaıdy.

* * *

Soǵys aıaqtalǵan soń batyr atamyz 1946–1949 jyldary Qaratóbe aýdandyq «Zagotjıvsyre» kontorynda esepshi, bas esepshi bolyp jumys isteıdi. 1949 jyldan bastap, ómiriniń aqyryna de­ıin Oral jáne Gýrev oblystarynda QazKSR Memlekettik qaýipsizdik komıteti organ­darynda eńbek etipti. Jaýyngerlik er­ligi hám uzaq jyl minsiz atqarǵan qyz­meti úshin eki «Qyzyl Juldyz» or­deni, «Varshavany azat etkeni úshin», «Ber­lındi alǵany úshin», «1941-45 j.j. Uly Otan soǵysynda Germanııany jeń­geni úshin» jaýyngerlik medaldary­men, QazKSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gra­motasymen marapattalǵan. Táýelsizdik jyldary batyrdyń esimi «Qazaqstan tarıhy» oqýlyǵynan oryn alsa, Atyraý qalasynda Kenjebaı Má­de­novtiń atynda kóshe bar. О́mir joly keıingi urpaqqa úlgi bolǵan aǵamyz 1974 jy­ly qaıtpas saparǵa attanypty.