Ádebıet • 18 Qańtar, 2022

Eskilik pen estilik

655 ret kórsetildi

Abaıdyń bul óleńine arbalyp júrgenime biraz boldy. Úıge kıetin eski kıimderimdi kısem de, sheshsem de esime túsedi. Biraq Abaı eski kıim emes, eskilik kıimi týraly jazyp otyr. Apyr-aı, o zamanda eskilik kıimi týraly  óleń jazý Abaıdyń oıyna qaıdan kelgen?

Ár oılanǵan saıyn seniń de basyńa bir oı keledi. Mysaly, Abaı eskilik kıimin aıtyp otyryp, estilikti eske salǵandaı kórinedi. Maǵynasy mıftendirilgen meto­nımııaǵa jaqyn. Iаǵnı eskilikti bolǵan soń, kisilikti bolýy da zańdy.

Syrt kıgen kıimdi sýrettegenmen, kim kıgenin de meńzep turǵan tárizdi. Sol adam­dy ózge emes, «meniń ózim» dep qabyl­daǵandaı ishtartady. «Kıgenim», «aıaǵymda», «belimde», «shaqpaǵym», «dán­dákýim», «qanjyǵamda», «kópshigim», «saı­manym» dep, bárin óz atynan aıtady. Abaıdyń osy eskilik kıimine degen ystyq yqylasyn óleńniń ár jolyn oqyǵan sa­ıyn baıqaısyz.

 Soǵan qarap «Abaı qazaqty kóp synady» dep júrgenderdiki beker sóz be deımin. «Jaqsy kórip otyryp synady» dep jaqaýratýymyz da sóz tappaǵandyqtan shyǵar. Shyndyǵynda munyń bári Abaı dúnıetanymynyń ber jaǵy sııaqty. Áıt­pese óleńderinde «ish» degen sózdi jıi qol­danatyn aqynnyń ishtegisi de basqa.

Sonyń bir dáleli osy «Eskilik kıimi» degen óleńi bolsa kerek. Ony aqynnyń eskilik kıimin qalaı sýrettep jazǵanynan da ańdaýǵa bolady. Bul óleńniń árbir jolynan áldeqandaı bir jylylyqtyń lebi esedi. Jeke-jeke sýrettep jazǵan kıimniń bári Abaıdyń aıaýly sezimine bólengen.

«Shoqpardaı kekili bar, qamys qulaq» degen óleńinde attyń synyn qalaı jazsa, eskilik kıiminiń synyn da solaı jazǵan. «Qaqtaǵan aq kúmisteı keń mańdaıly» degen óleńinde qyzdyń synyn qalaı jazsa, eskilik kıiminiń synyn da solaı jazǵan. Neni jazsa da mahabbatpen jazatyn Abaı, ol sezimin eskilik kıiminen de irkip qalmaǵan.

«Oǵan ne sebep?» dep eriksiz oılana­syń. Esińe úlken adamdardyń kıgen kıi­min kıe tutyp saqtaıtyn dala dástúri túse­di. Ne zamanda ómir súrgen keıbir ataqty adamdardyń kıimi ár-ár jerden tabylyp jatýy da beker emes. Ondaı áýlettik mu­rany Abaıdyń da kórgeni anyq. Alaıda ol bul kıimdi ataqty adamnyń kıimi dep jazyp otyrǵan joq.

«Eskilik kıimi» – Abaıdyń danalyq bol­mysyn tanytqan óleńiniń biri. Ataq-aby­roıdy aqyndyq kóńiline shen kórmegen adam. Eskilik kıimin bir zamandaǵy ıesiniń áleýmettik teginen bıik sanaǵan. Kim kıse de, ol endi ulttyń kıimi, ulttyq kıim. Jaq­sy kórip, ishtartyp óleń taqyryby etkeni de sodan.

Sonymen birge ol Abaıdyń adamı bolmysyn da kóz aldymyzǵa ákeletin óleń. Onda biz eskilik kıimin óz boıyna ólshep qy­zyqtaǵan asyl perzentti kóremiz. О́z zamandastaryna kóńili tola bermeıtin aqynnan osy joly eskilik kıimine degen qurmet sezimin de baıqaımyz.

Bul óleńde bárinen de Abaıdyń oıshyl­dyq bolmysy basym kórinedi. О́leń­niń ózi de «Oılanyp, oıǵa kettim júz jylǵy ótken» dep bastalady. Demek ol sha­masy júz jyl burynǵy kıilgen kıim­ge jaıdan-jaı sóz arnap otyrǵan joq. Sol zamandaǵy qazaqtyń kıim mádenıeti qan­daı bolýy múmkin? Sen de eriksiz oıla­nasyń, sen de eriksiz tolǵanasyń.

О́leńdi oqı kele aqynnyń qazaǵyn qalaı jaqsy kórgenin sezinbeý múmkin emes. «Eskilik kıiminen» ony kıgen adam­nyń márt minezi de qylań bergendeı bolady. Aqynnyń sýrettep otyrǵany qur kıim ǵana emes, sana túkpirinen silkine turǵan arda obraz sııaqty elesteıdi.

«Ton qabattap kıgenim – shıdem shekpen» deıdi ekinshi jolynda. Tondy kim kımeıdi, shekpendi ıyǵyna kim ilmeıdi. Biraq munda ekeýin birdeı qabattap kıip otyr ǵoı. «Sóz joq, túz adamy bolýy kerek» dep oıyńa bir túıip qoıasyń. Sol oıyńdy qostaǵandaı, Abaıdyń taǵy bir óte tanys óleńi oıyńa orala beredi.

«Shıdem men ton qabattap kıgen malshy,

Bet qaraýǵa shydamaı teris aınaldy».

Biraq malshynyń kıimin júz jyl boıy kim saqtaı qoısyn. Sondyqtan Abaı­dyń «Qys» atty ataqty óleńin munda tyq­palaýdyń esh jóni joq. Onyń ústine shı­dem shekpenniń de túr-túri bar eken. Túıeniń júninen tas qyp toqyǵan shıdem shek­pennen sý da, sýyq ta ótpese kerek. Sonymen birge taılaqtyń júninen toqyp, sánge de kıetini bar bolyp shyqty.

Aıtpaqshy, bala kúnimizde jattaǵan «Qarasha, jeltoqsan men sol bir-eki aı» atty óleńinde de «Tońǵan ıin jylytyp, to­nyn ılep, Shekpen tiger qatyny búrseń qaǵyp» degen joldar kezdesedi. Abaı óleńderinde kıim týraly aıtyla qalsa, bárinde joq-jitik adamdardyń jaı-kúıi qosa sóz bolatyny beker me? Budan onyń qarashaǵa jany ashyǵany, qarasha tońsa, birge tońǵandaı kúıge túsetini bilinedi.

Abaı elden asyp ishinip, kıingendi unat­paǵan adam desedi. Demek bul kıim­di kıgen kisiniń kim bolǵanynyń esh ma­ńyzy joq. Kerisinshe, muny jazǵan adam­nyń úlken mádenıetten habary ba­ryn ańǵaramyz. Bálkim bul óleńdi maǵy­nasyna qarap, qa­zaq dalasyndaǵy alǵashqy já­digerlik dúnıe sıpaty dese de artyq bol­mas. Osy óleń­di órnektep kóshirip, ulttyq mý­zeıdiń tórine ilip qoısa da jarasa ket­keli tur.

О́leńniń odan keıingi joldary «Jeıde-dambal aq sańnan, jarǵaq shalbar, Jyrym balaq matamen ádiptetken» dep jalǵasa­dy. Osy arada aqynnyń aldyna qandaı maqsat qoıǵanyn birden túsine qoıasyń. Abaı ózinen júz jyl buryn ómir súrgen adamnyń kıim-keshegin túgendeýge bet qo­ıypty. Demek Abaıdyń eskilik kıiminiń úlgisin jádiger retinde urpaqqa jazyp qaldyrǵysy kelgeni ras boldy.

Oǵan kelesi shýmaqtaǵy «Myqshıma aıaǵymda bylǵary etik, Kıiz baıpaq toń­dyrmas yzǵar ótip» degen joldar da aıǵaq. Ádette jazba aqynnyń óleńi qara óleńnen bólek bolady. Jazba aqyndardyń basy Abaı desek, myna óleńniń alǵashqy joldary qara óleń sarynyn qulaqqa ákelýi tegin emes. «Oılanyp, oıǵa kettim júz jylǵy ótken, Ton qabattap kıgenim shıdem shekpen» de sol, «Myqshıma aıaǵymda bylǵary etik, Kıiz baıpaq tońdyrmas yzǵar ótip» degen de sol.

Eskilik kıimine kóne saryn qona ket­kendeı áserge bóleıdi. Abaı jazam de­se, óleńniń basqa túrin tappaı qalǵan joq. Ol qara óleń úlgisin ádeıi alyp otyr­ǵan sekildi. Ishki mazmun men syrtqy túr­diń úılesimi óleńdi osy úlgige ákelip sal­ǵandaı seziledi. О́leńniń bas-aıaǵyn jı­naqtap, «yqsham kıimdeı» jumyr pishim men pishin týdyrǵan da osy úlgi der edik.

Bul shýamaqtaǵy úshinshi-tórtinshi joldar: «Úlken kise belimde jez saldyrǵan, Shaqpaǵym, dándákýim jarq-jurq etip» dep keledi. Abaıdyń «jalpaq kise» demeı, «úlken kise» deýinde qurmet sezimi turǵany bir qaraǵanda biline bermes. Biraq «shaqpaǵy» men «dándákýiniń» «jarq-jurq etkeni» kóńilińe birden maqtanysh sezimin uıalatatyny shyndyq.

Abaıdyń «Qaqtaǵan aq kúmisteı keń mańdaıly» atty óleńi otyz segiz joldan turady. Osy óleńinde mańdaı, kóz, qas, muryn, bet, tis, moıyn, tamaq, ıyq, jaýyryn, omyraý, boı, bel, bilek, shash, saýsaq, bári bar. Biraq osy sulý tán men túzý músin­nen basqa birde-bir artyq zattyń kiris­tirilmeýi – tańǵalarlyqtaı nárse.

Onda ádettegideı ne sáýkele, ne kóı­lek, ne syrǵa, ne sholpy týraly bir aýyz sóz joq. Sonshama tyǵyz jazylǵan beı­neli sózderdiń qasynda kıingen kıim de, taǵynǵan asyl tastar da túk emes eke­nin aıtqyzbaı uqtyrǵandaı. Ol qaı óle­ńinde de kıim-keshekti qasaqana aınalyp ótkendeı qalyp tanytatyny da jaıdan-jaı emes shyǵar.

Sonda Abaı qazaq aqyndarynyń óleń­derinde kóp kezdesetin sándi kıim men qym­bat zattar týraly eshteńe aıtpaǵan ba degen suraq týady. Joq, Abaı óleńdi kóp jazbaǵandyqtan da, artyq-aýys dúnıege mán bere bermegen. «Bilekteı arqasynda órgen burym, Sholpysy syldyr qaǵyp júrse aqyryn» degendeı bir-eki jol ǵana bar. Onda da «Kámshat bórik, aq tamaq, qara qasty, Sulý qyzdyń kórip pe eń mundaı túrin?» dep sarań toqtalyp ótedi.

Kıim týraly aıtsa da baılyq pen barlyqtyń belgisi dep kórsetpeıdi. «Yń­ǵaıly yqsham kıim ańshy adamǵa» dese, ony ne úshin aıtqanyn túsiný qıyn emes. «Aıańy tymaqty alshy kıgizgendeı» dese, onysy kıimnen buryn beıne, sýret, metafora. «Silke kıip tymaqty, nasybaıdy, Bir atasyń kóńiliń jaılanǵanda» dese de, kóz aldyńa tymaqtan basqa sýret keledi.

Abaıdyń kıimdi átýer kóretinderdi mazaq etetini de bar. «Miner atyn, kıimin yp-yqsham ǵyp, Symbattanyp, sympıyp tamaq ańdyp» deıdi. «Taıǵa mindik, Toıǵa shaptyq, Jaqsy kıim kıinip» degen óleńi de, «Ne bitti?» dep aıaqtalady. «Kóılegin aqtan tikkishtep» dep jaratpaǵan syńa­ıyn jasyrmaıdy. «Oqaly ton tola ma, Ar-uıatyn satqanǵa?!», «Qýanarlyq qyz emes, Jyltyraýyq taqqanǵa», «Voennyı qyzmet izdeme, Oqaly kıim kııýge» degen óleń joldarynda da oıy anyq ta qanyq.

Al shyn máninde ne qymbat ekeni de Abaıda anyq jazylǵan. «О́mir tonyn kıgizip, Joqty bar qyp júrgizer» deıdi Abaı. Adamnyń sanaly ómirinen basqanyń bári aldamshy nárse bolyp tur. Sóıte tura aqyn «Eskilik kıimin» nege jazdy? Bas kıimnen, aıaq kıimge deıin nege jeke-jeke toqtaldy? Nege eskiliktiń qaldyǵy dep esten shyǵaryp tastamady?

«Kúlápara bastyrǵan pushpaq tymaq, Ishki baýyn ótkizgen tesik qulaq», deıdi Abaı. Eskilikti tymaqtyń osylaı tigil­genine aqynnyń ózi de tańdanys bildi­rip otyr. Júz jyl burynǵy adam ózin isher as, kıer kıimmen qalaı qamtamasyz etken? Olardyń taza júrip-turýdaǵy mádenıeti qandaı bolǵan? Bálkim oǵan Semeı kitaphanasynda bireý senderdiń ata-babalaryń jabaıy bolǵan degen shyǵar?

«Tobylǵydan kesip ap, jippen qadap, Artyn belge qystyrǵan bar qurysqaq», depti Abaı. Demek onyń júz jyl buryn­ǵy babalary durys kıiný úshin qolda bar­dyń bárin jasapty. Ata-babalarymyzdyń aǵash­tan qalaı túıin túıgenin, dombyraǵa qalaı tıek jasaǵanynan bilýshi edik. Endi onyń belge qystyratyn qurysqaqty to­byl­ǵydan qalaı istegenin bilip, eriksiz tán­ti bolyp otyrmyz.

Abaı osy óleńi arqyly qazaq dalasyna mýzeı mádenıetin ákelgen deýge tolyq negiz bar. Bul óleńdi jazýdaǵy túpki maq­saty da sol bolǵanyn dáleldeýdiń de qa­jeti joq. Joǵaryda ózimiz aıtqan, eski­lik kıimin jazý arqyly estilikti eske sal­ǵandaı óleń eken deýimiz de sondyqtan. Abaı­dyń ishki mádenıeti qandaı tereń bol­ǵanyn biz asa kóp eskere bermeıtin osy óleńi de anyq ańǵartyp tur.

Mine, sóıtip Abaıdyń «Eskilik kıimi» atty óleńi týraly oıymdy qaǵazǵa túsirip shyqtym. О́z jazǵanymdy ózim qaıyra bir oqyp tastaǵannan keıin, eriksizden eriksiz óz kıimderimdi oısha sholyp shyqqanym da bir qyzyq boldy. «Osy meniń bazar men dúkennen tańdap alyp kıip júrgen kıimderimde artyq álemish joq pa?» dep bir daǵdardym. «Osy men boıymdy kútem be, kıip júrgen kıimderim olpy-solpy emes pe?» dep eki daǵdardym.

Ulttyq kıimnen alystaǵan saıyn, ult­tyq bolmystan da alystap ketkenimiz óti­rik emes. Ulttyq kıim degenimiz qazirgi toı-tomalaqta ıyqqa jaýyp júrgen túı­mesiz shapan men epeteısiz qalpaq ta emes. Bizdiń de ulttyq kıimimiz Abaı aıt­qandaı «yńǵaıly» da «yqsham» hám «qa­battap kııý­ge» de jaramdy bolýy kerek. Aqynnyń osy óleńdi «Bir kelisti saımanym topqa miner» dep aıaqtaǵanyndaı, ondaı kıim bolsa, topqa da qysylmaı kıer edik.

Al búgingi ulttyq kıim dep júrgenimiz Abaı aıtpaqshy, «yzǵar ótkizbeıtin» kıim be? Babalarymyz shynymen de osyndaı ıyǵyńa ilseń túsip qala beretin kıim kıgen be? Biz nelikten ulttyq kıim úlgisi etip osy jalbaǵaı shapandy ǵana kórsetemiz? Bul kıimder at ústindegi qazaqtan góri, otyryqshy halyqtardyń kıimi sııaqty kórinetini nesi?

Abaıdyń «Eskilik kıimi» óleńin oqy­masam, men mundaı oıǵa da kelmes edim. Ol óleńdi oqymaı-aq sizdiń de osyndaı oıǵa kelýińiz ábden múmkin. Sebebi qadirli aqsaqaldardyń ıyǵyna shapan jaýyp turǵandaǵy keıpimiz keıde maqtanǵa uqsasa, keıde mazaqqa da uqsap ketedi. Ol aqsaqal da sharýadan qalmaǵan bolsa, bul shapandy endi ne isteımin dep oılap turmasyna kim kepil?

Sebebi toı-tomalaqta ıyqqa ja­ýyp júr­genimiz óńirin qymtaǵannan góri, omy­­­raýyn etegine deıin biriniń ústine bi­­rin battastyra oıýlap tastaǵan shapandar. Es­kilik kıimin bastan-aıaq túgendegen Abaı, ondaı da kıim bar dep jazbapty. Keri­sinshe, Qadyr Myrza Álı «Qyr qaza­ǵyn qyrǵan kezde, oqaly, Shapan kıgen Buqara men Qoqanyń» dep jazypty. Qadyr aǵamyz muny shen-shekpen retinde alyp otyrǵanyn túsinemiz, biraq «shapan» degendi de ishtartyp otyrmaǵany bylaı da belgili.

Osy maqalany jazarda óz oıymdy nyq­taý úshin etnograf-ǵalym Ahmet Toq­tabaımen bir aýyz aqyldastym. Etno­má­denıetimiz jaıynda kitap jazǵan Ken­jehan Matyjanovpen de pikirlestim. Ah­met aǵamyz: «Qazirgi shapandar omyraýyna aıran tógip alǵan kıim sııaqty» dep qaldy. Kenjehan zamandasymyz: «At-shapan aıyp» degendi umytpaımyz», dedi. At minýge, shapan kııýge jaramdy bolmasa, halqymyz da olaı aıtpas edi.

Burynǵy shapandar jyly bolypty. Neshe qabat materıaldan tigilipti. Erler de kıipti, áıelder de kıipti. Keıbirinde túıme, keıbirinde ilgek te bolypty. Han-sultan jamylypty, baı-baǵlan belin býynypty, qarasha kádimgideı kıinipti. Ton sııaqty teriden ılenip tigilgenderi de bolǵan kórinedi. Demek zamanǵa yńǵaılap tiksek, esh aıyby joq eken.

Ol kezde omyraý túıme bolǵan ba, bol­maǵan ba dep, ózimizdi jabaıy etip kór­setýdiń de qajeti shamaly. Aqan seriniń «Beshpetińdi berip ket túımesimen» degeni sııaqty, kıim buıymdary halyq ánderinde de az kezdespeıdi. «Aq kóılek, qara kamzol belin býǵan» degen halyq áni de bar. Iаǵnı etekti jaýyp, beldi býyp, omyraýdy qymtap júrý basqa-basqa, dala qazaǵyna burynnan tán bolsa kerek.

«Tymaǵyn basa kıip taqymdaǵan, O, me­niń batyr babam!» dep jazypty keıin­giniń aqyny Farıza Ońǵarsynova da. Onyń qasynda qalpaq pen shapandy bıttiń qa­byǵyndaı etip tigetinderge qaıran qal­masqa áddiń joq. Keıbir shapandy shapan ba, halat pa, ajyratý da qıyn. Iyǵyńa ilme­seń, ıinińdi jylytyp kıip júrmeseń, onyń nesi kıim? Eger ol shynymen ulttyq kıim bolsa, soǵan saı ólshemderi de bolýy kerek emes pe?

Abaıdyń «Eskilik kıimi» óleńinde «Jeıde-dambal aq sańnan» degenine de bir nazar salyp qoıǵan artyq emes. О́leńniń bul joly syrt kıim anandaı bolǵanda, ishten kıetin kıim qandaı bolǵan degen suraqqa jaýap beredi. Halyq ánderinde «Búrmesi aq kóılektiń jelbiregen», «Aq kóılek, qyzyl beshpet, ádemi qyz» degen sııaqty óleń joldary da bar. Aqan seriniń «Etegin aq kóılektiń altyndaǵan» degen ánin de jurt jaqsy biledi.

Osynyń bári dala qazaǵynyń kıim má­denıetin qanshalyqty ustanǵanyn aıǵaqtaı túsedi. Abaıdan júz jyl buryn qalaı kıingen, odan áride qalaı bolǵan degen sııaqty suraqtarǵa izdeı berseń, tııa­naqty jaýap ta tabylady. Sonyń bárin bile tura elimizdiń qaı túkpirine barsaq ta bir shapan, bir qalpaqty aldyńnan tosa beretini oılandyrmaı qoımaıdy.

Biz baspasóz jumysyna jańadan aralasyp júrgen kezde, О́zbekáli Jánibekovtiń «Shapanǵa alashanyń oıýyn japsyryp qoıǵan» degenin óz qulaǵymyzben esti­genbiz. Keıin sol sózin bir suhbatynda da aıtty, qaıbir kitabynda da jazdy. So­dan beri qyryq jyl boldy, biraq shapan kóp ózgergen joq. Tipti keshe qamsaý úshin kıgen deseńiz de, búgin olaı jamylyp otyrýǵa da qolaıly emes. Onda da kóbin qaýdyrlatyp, Qytaıdan tiktirip ákeletinderin qaıtersiz?

Bir sózben aıtqanda, osy shapandardyń úlgileri Abaı jazǵan «Eskilik kıiminen» de eski me dep qaldyq. Sondyqtan qonaǵyńdy shyn qadirleseń, ıyǵyna sol Abaı jazǵan shıdem shekpenińdi il, boıyńdy jylytatyn tonyńdy jap degimiz keledi. Basyna tymaq kıgizseń, artyn belge qystyra­tyn qurysqaǵy bolsa da artyq emes. Al tarıhı kınolardan ǵana kóretin kiseni syıly kisińiz jas adam bolsa, qalaı taǵý­dy ózińiz bilesiz. Bylǵary etikti by­laı qoıyp, kıiz baıpaqtyń paıdasy qan­daı bolatynyn ótken jyly osy ga­z­et­te basylǵan «Kıiz ultaraq» atty maqa­lamyzda jazǵanbyz. Ony da oıdan shy­ǵarmaı, Aqseleý Seıdimbekten óz qula­ǵymyzben estigen áńgimemiz boıynsha my­salǵa keltirgen edik.

Mine, endigi mysaldy Abaıdyń «Eski­lik kıimi» atty óleńinen alyp otyrmyz. «Aıtaryn aıtyp ketken abaılamaı» de­mekshi, Abaı danyshpan ony da aıtyp­ty. Biraq biz ózimiz unatpaımyz, ózimiz áńgi­me qylamyz. Sóıtemiz de keshegi dala qaza­ǵy túgili, búgingi qala qazaǵyna da qolaı­­syz shapandy toı saıyn kıgize beremiz. Shyn­dap kelgende, shyn qurmettesek ol sha­pan da, Abaıdyń «Eskilik kıimi» óleńimen birge mýzeılerdiń tórinde turýy kerek emes pe?!.

Ras, shapan kádeli kıim túrine jatady. Biraq shapandy kim japqan, kimge japqan? Ony da oılanyp qoıǵannyń artyǵy joq. Qunanbaıdyń túımesi degen túıme bar eken. Sonymen birge Qunanbaı japqan shapan degen de bir syrt kıim saqtalyp qalypty. Alaıda ol shapannyń omyra­ýynda eshqandaı álemish joq. Ras, túımesi de joq. Eger solaı eken dep, ıyqqa ile salýǵa ońaı desek, kemitkenimiz bolyp shyǵady.

Bizdiń maqsatymyz shapandy kádeli kıim retinde joqqa shyǵarý emes. Tek esh­kim kımeıtin kıimdi sonshama órnektep áýre bolatynymyz túsiniksiz. Bir toıda ondaı shapandy bir adamǵa emes, on­daǵan adamǵa kıgizip jatady. Demek káde re­tinde de, kıim retinde de sonshalyqty baǵaly dúnıe bolmaı tur. Ári keıbirin tik­ken, keıbirin japsyrǵan órnekteri men dalaqtaı omyraýy áldeqandaı bir toǵy­sharlyqtyń belgisi sııaqty elesteıdi.

Bes-alty jyl buryn «Abaıdyń jarııa­lanbaǵan óleńi» degen bir óleń tabyldy. Sonda: «Qaıter edi, jigitter, tym qym­batty kımesek? Maqtan úshin búlisti, ústi-ústine úımesek. Eltiri men terini, jaq­sy qylyp ılesek. Ári jyly, ári berik, jyr­tylmaıdy súıresek» degen joldar bar. Keı sózderi keıin qosylǵan shyǵar, múmkin Abaıdiki emes te shyǵar. Biraq tap osy óleńde Abaıdyń oıy bar degenge óz basym kelisem.

Abaıdy oqyp, ata-babalarymyz qandaı yqsham da yńǵaıly kıingen degen oıǵa kelesiń. Aqan serini oqyp, qazaq qyzdary qalaı ádemi de jarasymdy kıingen degen sezimge berilesiń. Halyq ánderin tyńdap otyryp, bizdiń halqymyzdyń kıinetin kıimderi men taǵynatyn asyl tastary basqalardan kem bolmaǵan eken-aý degen sózge toqtaısyń. Rasynda, bul maqala etnomádenıetimizdegi shapannyń ornyn tómendetý úshin jazylǵan dep túsinbeseńiz bolǵany, áıteýir.

Ásili, biz de Qadyr Myrza Álı aıt­paqshy, «Áıtse de kókti súzgen múıiz úıdi, Kórgende kıiz úıdi saǵynamyn» deıtin qazaqtyń birimiz. Aıtpaqshy, «Emes endi búginde osal aǵa, Pysqyrmaıdy kıiz úı, shoshalaǵa. Sen sııaqty Aıaz bı kón sho­qaıyn, Ilip qoısa bolmaı ma bosaǵaǵa» degendi de Qadyr Myrza Álı aıtqan.

Qazaqta «sulýynan jylýy» degen de sóz bar. Abaı sýrettep jazǵan eskilik kıi­miniń jylýyn da tánińmen sezingendeı bolasyń. Biraq Abaıdyń óziniń qoldan salynǵan sýretteriniń kóbinde omyraýy ashyq shapan kıip júredi. «Osy qalaı eken?» dep, fotosyna qarasań, múldem basqa jaıǵa tap bolasyń. Abaıdyń beı­nesi saqtalǵan eki foto bizge jetip otyr. Birinshisinde Abaı 1896 jyly Semeı qala­synda, Aqylbaı men Turaǵuldy eki jaǵyna alyp túsipti.

Ol týraly birer jyl buryn: «Sýret­tegi qas-qabaǵy alshaq, qulaq-shekesi ju­myr, mańdaı aldy keń jaralǵan; dóńgelek júzdi, dóńes muryndy, qalyń erindi; denesiniń tolyqtyǵyna qaramaı jınaqy otyrǵan, etek-jeńi jaıylyp ketpegen qazaq – Abaı» dep jazyppyn. Sonda Abaı­dyń kıip otyrǵan syrt kıimine de mán bersem kerek. Mundaǵy Abaıdyń shekpeniniń omyraýynda bir turmaq, eki qatar túıme bar sııaqty kórinedi. Qasynda turǵan eki balasynyń da tamaq-moıyndaryna deıin qymtaýly, túımeleri tolyq salýly tur.

 Sodan soń: «Oıshyldyń osy som ja­ralǵan bet pishininen kóp dúnıeni oqýǵa bo­latyn sekildi. Adamǵa tapjyltpaı qaraı­tyn kóz ben qabaqtyń aýqymyna jar­ty álem syıyp turǵandaı áser beredi. Son­shalyqty tujyrymdy kózqarastan qa­ǵys qalǵan eshteme joqtaı kórinedi. Kóz janarynyń ishinen syrtqa tepken salqyn sáýle etińnen ótip, súıegińe je­tedi. Salǵyrt tartyp, syrt salǵan júzine qan­sha úńilseń de, ishin bermeıdi, biraq. Ja­ratqannyń aldynda adamnyń ózin qa­laı ustaıtyny bımaǵlum shyǵar, al da­nysh­pannyń aldynda ózińdi tarydaı sezi­netiniń ras-aý» degen de sózderim bar eken.

Osy bolmystyń ol kıgen syrt kıimmen de birge ornyqty kórinetini sonsha, shapany ne shapan eken dep, oǵan da bir úńilip qarap qoıasyń. Bas barmaǵyn omyraý túımesiniń arasyna salyp, alaqanymen keýde tusyn basyp otyr. Basynda tymaq emes, dóńgelek taqııa, sondyqtan sýretke túsken jerleri salqyn dep aıta almaısyń. О́z basym osy foto men «Eskilik kıimi» óle­ńiniń arasynda bir baılanys bar sııaqty sezindim jáne onyń beker emes eke­nin de túsindim.

 Kóz aldymda Abaıdyń sýretshilerimiz salǵan sýretterinen múldem basqa beıne paıda boldy. Sodan osy biz Abaı ǵana emes, atam qazaqtyń da bar bolmysyn óz­gertip alǵan joqpyz ba degen oı keldi. Ol kúdiktiń ishinde úıde otyrǵannan túz­de júrgeni kóp dala qazaǵynyń ústine kı­gen kıimi de bar dep esepteseńiz, esh qate­lespeısiz. Iá deseńizshi, ulttyq kıimdi de Aqseleý aǵamyz sııaqty ardaqtap, О́zbekáli ákemiz sııaqty áspettep, Abaı ata­myz sııaq­ty ulyqtaı bilgenge ne jetsin!

 

Sońǵy jańalyqtar

Elimizdiń eki oblysynda úsik júredi

Aýa raıy • Búgin, 15:18

Aqtaýdyń jańa ákimi taǵaıyndaldy

Aımaqtar • Búgin, 12:58

О́zbekstanda qazaqstandyq zaýyt ashyldy

Ekonomıka • Búgin, 12:22

Japonııada jer silkindi

Álem • Búgin, 10:22

32 qazaqstandyq indetten saýyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:14

Koronavırýs juqtyrý jaǵdaılary azaıdy

Koronavırýs • Búgin, 09:12

AQSh – álem chempıony

Sport • Búgin, 07:59

El chempıondary anyqtaldy

Tennıs • Búgin, 07:57

Álem kýbogynda top jardy

Sport • Búgin, 07:55

Uqsas jańalyqtar