Ádebıet • 26 Qańtar, 2022

...Sóıtip júrgen «Sursha qyz»

123 ret kórsetildi

Sóz óneri bolǵan soń qatys­paıtyn jeri bar ma ádebıet­tiń? «Álem kitapqa kirýge um­tylady» degen bir danysh­pan­nyń oıyna baqsaq, kerisin­she bolyp shyǵa keledi. Kim de bolsyn kórkem ómirge talpynatyndaı, álem ádebıetke kirýge qumartyp turady. Eski ómirdiń jany men rýhy, demi men tynysy, zamandardyń sy­ry men symbaty, áni men máni ádebıette júredi. Ishinde tolqyp ómir, jortyp tarıh ba­ra jatady. Halyq arasynda keń taraǵan ánder ekibastan solaı.

Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»

Osy ýaqytqa deıin ádebı týyn­dylarda kórinis taýyp, oqıǵa­sy tarqatylyp, sýrettelgen án­der az emes. Sonyń biri – Jaıaý Musa­­nyń «Sursha qyz» áni týra­ly árkim ártúrli aıtyp keldi. Bir­­ne­she maqalaǵa júk boldy. Ta­laı mýzykalyq baǵdarlamanyń ar­qaýyna aınaldy. Báriniń talasa­ty­ny bir áńgime – «Sursha qyz» kimniń áni? Jaıaý Musanyń, Balýan Sholaqtyń nemese Araptyń áni dep talasady. Mahabbat týraly ánniń shyǵý tórkini, týý sebebi jazýshy Zeıtin Aqyshevtiń «Jaıaý Musa» romanynda egjeı-tegjeıli sýretteledi. Ǵu­lama Álkeı Marǵulan da jazady bul án týraly. Zeıtin Aqyshevtiń shyǵarmasy kórkem týyndy bol­ǵa­nymen, derekter negizinde jazylǵa­nyn ańǵarý qıyn emes. О́ıtkeni oqıǵalar jelisi Álkeı Marǵulan derekterimen sáıkesedi. Ánniń avtorynan buryn keıipkerine toqtalyp ótse artyq etpeıdi.

Sursha qyz dep otyrǵany – Aqsý – Aıý­ly mańyndaǵy Qarakesek Qoıanshy-Taǵaı eliniń bolysy Bódeniń qyzy Kúnbó­pe. Tarıhta Bóde-Serik dep balasy ekeýi­niń aty qatar atalady. Bódeniń ataq­ty balasy Serik – Kúnbópeniń aǵasy, zama­nyn­da óte yqpaldy adam­dar bolǵany aıty­lady. Eski de­rek­ter Kúnbópe bet bit­ken­niń ajar­lysy, sulý bolǵan desedi. «Bet ál­peti at­qan tańdaı appaq ta emes, jańa shyǵyp ke­le jatqan kún shapaǵyndaı qyz­ǵylt ta emes, ekeýiniń arasynda qyzyl-sur­ǵylt bir bolady ǵoı, dál sondaı, sursha qyz» delinedi Zeıtin Aqyshevtiń «Jaıaý Musasynda».

Sursha qyzdy Araptyń Kún­bópesi, ádebıettiń Kúnbópesi, ánniń Kúnbópesi deı berýge bolady. Osy Kúnbópege kúnderdiń kúninde Araptyń kózi túse­di ǵoı. Arap Jaıaý Musanyń serigi, Shor­mannyń Mustafasynyń «men» degen jigiti retinde sýretteledi. Sol ýaqyt­tyń atqa mingen serisi. Kúnbópemen Nura-­Taldydaǵy Bóde-Seriktiń aýylyna Baıan­­­aýyl jaǵynan kelip-ketip júrgende kez­desedi. Sońǵy ret Bóde-Serik aýylyna Shormannyń Mustafasynyń jumsaýymen Jaıaý Musany izdep keledi de, oǵan deıin san márte kezdesip, sóz baı­lasyp júr­gen Kúnbópeni Kókshetaýǵa alyp qa­shyp ketedi. Ondaǵy senip barǵany – aǵa sul­tan Shyńǵys Ýálıhanulynyń ba­la­­sy Jaqyp tóre, qyzyqqanyn qaǵyp túspeı qoımaıtyn kórse­qyzar, qııanat­shyldyǵynan jurt ony Andreı Jaqyp atap ketken. Shyńǵystyń tusynda orystar aǵa sultanǵa taǵaıyndaǵan Andreı degen kómekshisiniń aıarlyǵyna baı­la­nys­ty Jaqypqa da telingen bul esim. Osyndaı tóre balasymen Musa Shormanuly jaǵynan jıi qatynap júrgen Arap ta dos-jar bolady. Arap alyp qashyp bar­ǵanda Jaqyptyń kózi birden Kún­bópege túsedi. Qos ǵashyqqa jeke otaý tigip bergenimen, birer kún ót­peı Araptyń sońynan Mustafa Shormanuly aryz túsirip, kózin qurt dep qýǵynshy jiberedi. Olaı etetini, Mustafa bolys Arapty Bóde-Seriktiń aýylyna jansyzdap Jaıaýdy izdettirip jumsaǵan. Qyz alyp qashsyn dep emes. Arap Mustafa bolystyń tapsyrmasyn aıaqasty etkeni bylaı tursyn, qash­qylyqty-qýǵylyqty júrgen Jaıaýdyń ústinen túsip turyp, oǵan elge jolamaýyn eskertip, be­tin basqa baǵytqa, Birjan sal aýylyna qaraı buryp jiberip, ózi Kún­bó­pemen Kókshetaýǵa qashady. Mu­ny estigen Mustafa Jaqypqa kisi attandyrady. Onsyz da Arap­tan qutylýdyń jolyn izdep, Kún­bópeni alyp qalýdyń amalyn tappaı otyrǵan Jaqypqa Mustafa bolystyń jazǵan haty men jalasy jaqsy syltaý, bultartpas sebep edi. Sóıtip, senisken dosy Arapty jer aýdartyp, Kúnbópeni alyp qalǵanymen, Kúnbópe oǵan da buıyrmaıdy. Ǵashyǵy Arap­tan aıyrylǵan, Jaqyptyń satqyn­dyǵyna tózbeı, esi aýyp qalǵan Kúnbópe sandyraqtap júrip, aýyldan uzap ketip, ıt-qusqa jem bolady. Al Jaıaý Musa bolsa, Mustafa bolystyń quryǵynan bas saýǵalap qashyp, Birjan sal aýylyna túsedi. Arap pen Kúnbópeniń arasyndaǵy oqıǵany jigitterden estıdi. Jaıaý qatty kúıinedi. Birjan aýylynda jatyp «Sursha qyz» ánin Araptyń atynan shyǵarady. Án elge tez tarap, Mustafa bolys pen Jaqyp tóreniń qulaǵyna jetken soń olar Jaıaýǵa burynǵydan beter yzalanyp, tisin qaıraıdy. Zeıtin Aqyshev «Jaıaý Musa» romanynda «Sursha qyz» ániniń týýyna baılanysty osylaı syr shertedi.

Dál osy oqıǵany Álkeı Mar­ǵu­lan da jazady, biraq sál ózgeshe­leý. Soǵan qaramastan negizgi je­li, oqıǵanyń ózegi bir ekendigi baıqa­lady.

«Bóde osyndaı erlik isterimen myqty kósemge aınalyp, oıazdan, zalym bolystardan jábirlik kórgen ánshi, seri jigitter onyń qasyna jınalyp, oıyn-saýyq quryp, ulyq­tardy mazaqtaıdy. Sonyń biri «Qy­ryq jigittiń basshysy» dep sanalǵan Arap batyr eken. Biraq bulardyń isi uzaqqa sozylmaıdy. Bolystardyń Qarqaraly ýezdik basqarmasynyń kórsetýi boıynsha, general-gýbernator Bódeniń úıin kúıretip, ony úrim-butaǵymen Zaısanǵa jer aýdarýǵa buıyrady.

Bódeniń úıinde Sursha qyz dep atalǵan aqyldy ári sulý qyzy bol­ǵan. Arap ánshi Bódeniń úıine keli­simen ol qyzdan kózin aıyrmaıdy, ekeýiniń mahabbaty kún-tún saıyn arta beredi. Biraq olardyń tilegi orazdy bola ma, joq pa, albyrt júrek ony kerek qylmaıdy. Álden ýaqytta Bódeniń kóp balasyn ustaýǵa Qarqaralydan polısııa shyqty degen habar sap ete túsedi. Ony estigen Arap batyr eshbir bógelmesten sol kúni túnde Sursha qyzdy alyp, Kókshe­taýǵa tartady. Biraq úmit pen ses­ke­ný­diń arasynda kelgen Arap bul jerde Sursha qyzben baqyt­ty bolyp tura almaıdy. О́ıt­keni bul jerdiń bolystarynyń aramzalyǵy ózge jerdiń bolystarynan kem túspeıdi», dep jazady Á.Marǵulan.

Álkeı Marǵulan atamyz taza derekke súıengen. Araptyń qyz­dy alyp Kókshetaýǵa qashqany shyn­­d­yq bolyp tur. Onda baratyn se­b­e­bi, Arap – Musa, Mustafa Shor­man­uldarynyń jigiti, aǵa sul­tan Shyńǵystyń jary Zeıneptiń tórkin jurtynyń senimdi ókili bolǵandyqtan. Zeınep hanym ekeýiniń basyna jeke otaý tiktirip bergeni de aıtylady. Bir jaǵy, ara aǵaıyndyqpen burynnan qatynasyp júrgendikten, Shyńǵys sultannyń balasy Jaqyppen erteden dos-jar bolyp qalǵan. Ol satqyndyq jasaıdy dep oılamaǵan. Arapty ury atandyryp, oıazǵa ustap bergenimen, Kúnbópe oǵan tımegen. Jaqyp tóreniń zalymdyǵyn betine basyp, oıaz arqyly basyn daýdan arashalap alyp, Kókshetaýda óz erkimen basqa bireýmen turmys quryp ketkeni tarıhı shyndyq. Bertinge deıin balalary Qaraǵandy oblysynyń Shet aýdanyndaǵy naǵashylaryna kelip turǵan kórinedi. Joǵarydaǵy derekterdi saraptaı kele Álkeı atamyz bylaı jazady:

«Sursha qyzdan aıyrylǵan Arap Kókshetaýdan Omby abaqtysyna «etappen» bara jatyp, oǵan arnap óziniń ataqty «Sursha qyz» degen ánin shyǵarady. Bul ánniń birinshi shýmaǵy ǵashyq jarynan aıyrǵan ar, ádiletti bilmegen, aramza bolystyń qaban júrektigin áshkereleýge ar­nalǵan. Bul shýmaqtyń Arap shyǵar­ǵan túri bylaı:

«Shyn júrek tura almaıdy

ǵashyq jarsyz,

Er jigit keıde maldy,

keıde malsyz.

Darııanyń jarǵa

soqqan tolqynyndaı,

Kóz salǵan kóringenge

kóńil arsyz».

Bul sońǵy sózben Arap bolys­qa tıisken. Ekinshi shýmaǵy Sursha­ qyzdyń artynda qalyp qoıǵanyna ókinip:

«Ǵashyq bolǵan, Sursha qyz,

Kókshetaýda qaldyń-aı!».

Úshinshi shýmaqta úmittenýdi asqar bel etip ustaǵan Arap aldaǵy ómirine zor úmitpen qarap, budan da bosanarmyn, Sursha qyz senimen taǵy qosylarmyn dep óz kóńilin jubatady.

«Neshe jyl júrsem-daǵy

bul aıdaýda,

Shydarmyn, qajymaspyn

denim saýda.

Dám jazyp osy joldan

aman qaıtsam,

Sursha qyz, kórisermiz Baıantaýda».

Ánniń mazmuny tegisimen Arap batyr men Sursha qyzdyń mahabbatyn sýretteýge arnalǵanyn kóre­miz», deıdi Á.Marǵulan.

Án mátinin taldap kelip jiberse, rasynda solaı syr aqtaryp shyǵa keledi. «Shyn júrek tura almaıdy ǵashyq jarsyz» degeni Araptyń basyndaǵy ǵashyq hal desek, «Er jigit keıde maldy, keıde malsyz». Bul da sol. Arap el ishinde atqa qo­nyp, serilik quryp júrgenimen, qy­zdyń qalyńyna tóleıtin maly joq. Dáýlet quramaǵan. Ǵashyq ja­ry­men sert baılasyp, senisken serigin arqa tutyp, adam eken dep baryp turǵan seri kóńili dalada qalǵan soń, «Darııanyń jarǵa soq­qan tolqynyndaı, kóz salǵan kórin­genge kóńil arsyz» demegende she? Adamdyq áreketine dosy bola tura, ıttikpen jaýap qatqany, alyp qashyp kelgen ǵashyǵyna kózi túskeni arsyzdyǵy emeı nesi bolystyń?

«Sóıtip júrgen Sursha qyz,

Kókshetaýda qaldyń-aı» deıdi. Baıybyna barǵan adamǵa bári qol­men qoıyl­ǵandaı, jumbaǵy sheshilip shyǵa keledi.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory Maq­sat Alpysbes «Sursha qyz» áni týraly derek­terdi qoryta kele, bylaı tujyrady.

«Sursha qyz» – bireý, óıtkeni ol naq­ty tarıhı keıipker. О́leń maz­muny maǵynaly, ǵıbratty, tarıhı shyn nusqasy da sol. Ájýa, keleke etip, mysqylmen aıtylatyn «Sursha qyz» ániniń nusqasyn Arap batyrdyń ózi shyǵardy dep aıtý qıyn. «Áýpildek» áni­niń ne­gi­zin jasaýshysy bolyp Sátma­ǵambet, Ermaǵambet ánshiler ánniń áýenin alyp, onyń sózin óz kúıine jaqyndatyp ózgertkenindeı, Arap batyrdyń «Sursha qyz» ánin Jaıaý Musa nemese Balýan Sholaq ózgert­ken bolýy múmkin. Halyq ánde­rin jınaý­shy­lardyń qoryna sondaı eki-úsh túrli nusqada túsken. «Sursha qyz, bir kelgende kóktem dediń» degen óleń nusqasyn Arap batyrdyń ózi de qyzǵa aıtylǵan naz retinde shyǵarýy ǵajap emes. Alaıda ózi zorlyq kórip, aıdaý­ǵa uryn­ǵan adam mundaı naz aıtýy neǵaıbyl. Ǵashyq nazy birge, qo­sy­lyp, juptasyp bolǵan soń súıik­­ti Arap batyryna «kúz kel­sin, kóktem ótsin» dep merzim belgi­leı me?! Ekinshi nusqadaǵy óleń­niń jasandylyǵy anyq kórinip tur. Qalaı bolǵanda da, óleńniń qaıyr­masy eshbir ózgerissiz qala be­rýi, bul án naqty bir avtordyń shyǵar­masy ekenin anyq baıqatady. Qaıyrmasy:

«Ándir, ándir, ándir-aı,

Ishimdi ottaı jandyrdy-aı,

Ǵashyq bolyp qosylyp,

Qumarymdy qandyrdy-aı.

Sóıtip júrgen Sursha qyz,

Kókshetaýda qaldyrdy-aı.

Ahaý, Sursha qyz, endi esen bol!».

«Sursha qyz» Arap batyrdyń áni. Jaıaý Musa, Balýan Sholaq oryndaýyndaǵy onyń ózgergen nusqasy. О́leńdi áýenimen qosa Arap Baıdalyuly shyǵarǵan. Shyn­dyǵy osy», deıdi.

Ár jaǵy patsha kóńildi oqyrman­nyń tarazysynda.

Sońǵy jańalyqtar

Dollar 10 teńgege qymbattady

Qarjy • Búgin, 16:23

Referendýmǵa latvııalyq baqylaýshylar keledi

Referendým-2022 • Búgin, 15:25

Saıajaıdan esirtki zerthanasy tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 13:07

Uqsas jańalyqtar