Jezdi qoımasy jetimsirep tur

Aýyz sý máselesi alańdatady

Keńgir sý qoımasynyń qurylysy 1940 jyly bastalyp, Ekinshi dúnıe­­­júzilik soǵys jyldarynda toq­tap qa­lady. Soǵystan soń el esin jıǵan kezde 1946 jyly qury­lys jumystary qaı­tadan bastalyp, 37,3 sharshy shaqy­rym aımaqty alyp jatqan sý qoı­masy men alyp gıdroqurylys 1952 jyly aıaqtaldy. Jezqazǵan ken-me­tal­lýrgııa kombı­natynyń jedel damýyna baılanysty 1965-1967 jyldary bógen aýqymy keńeıtilip, 319 mln tekshe metr sý jınaqtaıtyn kólemge jetkizildi. Sý qoımasynyń uzyndy­ǵy 30 shaqyrymdaı, eniniń eń jal­paq jeri 1,7 shaqyrym, ortasha tereńdigi – 8 metr. Sodan beri Keńgir sý qoımasy Jezqazǵan qalasy tir­shi­liginiń negizgi nári bolyp kele­di. Búginde qala turǵyndary tuty­natyn aýyz sýdyń 60%-dan astamy osy ashyq sý qoımasynan, qalǵan bóligi Úıtas-Aıdos jerasty sý kózinen alynady. Aýyz sý qalaǵa gıdro­tehnıkalyq seh arqyly zalalsyzdandyryp, tazalanyp beril­se de jaǵalaýlary talapqa saı qorǵal­maǵan ashyq qoıma sýynyń sapasyna jurtshylyq kúmánmen qaraıdy.

Tolyqtaı jerasty sýymen qamta­masyz etý máselesi uzaq jyldan beri aıtylǵanmen, sheshilmeı keledi. Jez­qazǵanǵa 10 mln tekshe metrdeı sý beredi degen Esqula jobasy da to­lyq jerine jetkizilgen joq. Al qa­la­ny aýyz sýmen jarym-jartylaı jabdyqtap otyrǵan 60 shaqyrym jerdegi Úıtas-Aıdos jerasty sý kózi­niń qubyry jyl ótken saıyn tozyǵy jetip, jaramsyz bolýǵa aınalǵan. Bul sý kózi qurylǵysy 1967 jyly paıdalanýǵa berilgen. Joba boıynsha jylyna 30-35 mln tekshe metr sý berýi kerek bolsa, bul kórsetkish keıingi jyldarda 3 esege deıin tómendep ketken. Sý kózindegi bes uńǵymanyń ekeýi ǵana jumys isteıdi. Úıtas-Aıdostyń jeras­ty sý kóziniń jobalyq múmkindikteri tolyq qýatynda paıdalanylýy úshin qosymsha uńǵymalary iske qosylyp, 60 shaqyrymdyq qubyry tolyqtaı jańartýdy qajet etedi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyr 20 qazanda Jezqazǵanǵa kelgen saparynda «Qazaqmys korporasııasy» JShS basshylarymen óńirdiń ken óndirýdegi bolashaq josparyn tyńdaı kelip, qala turǵyn­daryn sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý máselesine de nazar aýdardy. «Adamdardy taza aýyz sýmen qamtamasyz etýdi Úkimet ákimdikpen jáne korporasııamen birlesip qysqa merzim ishinde ári ketkende bir jarym jyl ishinde sheshýi kerek», dep tapsyrma berip, bul máseleni baqylaýynda ustaıtynyn jetkizdi.

Keńgir sý qoımasyn uqyptylyq­pen, talapqa saı paıdalanýdy jú­zege asyrý búgingi kúnniń eń basty máselesi.

Sý qoımasynyń ıesi kim?

2011 jylǵy 1 naýryzda ózgeris­ter men tolyqtyrýlar engizilgen Sý kodeksiniń 25-babynda: «Erek­she stra­tegııalyq mańyzy bar sý sha­rýashylyǵy qurylystary memlekettik menshikte bo­lady já­ne jalǵa, senimgerlik bas­qa­rýǵa berilmeıdi jáne ıelikten shy­ǵarýǵa jatpaıdy», dep anyq kór­se­til­gen. Osy maqsatta Úkimettiń 1996 jyl­dyń 16 maýsymynda qabyldaǵan qaý­lysymen Memlekettik múlik ko­mı­tetine Keńgir sý qoımasyn jáne gıdro­tehnıkalyq qurylymdar keshenin «Jezqazǵantústimet» AQ quramynan shyǵaryp, respýblıkalyq Sý resýrs­tary jónindegi komıtettiń quzyryna, odan soń Jezqazǵan ob­lystyq sý resýrstary jónindegi ko­mıtetine berýdi mindettegen bolatyn. Úkimet qaýlysyn oryndaý úshin memleket múlkin bas­qarý jónindegi Jezqazǵan aýmaqtyq komıteti stra­­tegııalyq mańyzy bar nysandy «Jezqazǵantústimet» AQ-nyń jarǵylyq qorynan shyǵarýdy aksıonerler jınalysynda qarap, sol jyldyń 9 tamyzyna deıin Jezqazǵan oblystyq sý sharýashylyǵynyń ıeligi­ne berýi kerek-tin. Alaıda «Jez­qaz­ǵan­tústimet» AQ-nyń sol kez­degi basqa­rýshysy memleket múl­kin basqarý jó­nin­degi respýb­lıkalyq komıtettiń aldyna sý qoı­­masymen birge qalanyń búkil sharýa­shylyq-aýyz sý jáne qaldyq sýdy tazartý qondyrǵysyn, Úıtas-Aıdos sý jınaǵyshyn, qalalyq sý qubyrlary men káriz jelileri sııaq­ty barlyq dúnıelerdi qosyp alyńdar degen másele qoıdy. Úkimet qaýlysynda tek Keńgir sý qoımasy men gıdrotehnıkalyq qurylymdar keshenin memleket ıeligine alý qa­jet­tigi atap kórsetilgenmen, qala quraý­­shy kásiporyn tarapynan bul­taq­qa salý saldarynan bul mindet oryndalmaı qaldy. Budan keıingi kezeńde Qarjy mınıstrligi men onyń memlekettik múlik jónindegi komıteti bul problemaǵa qaıta aınalyp soq­qan joq. Osylaısha, strategııalyq mańy­zy zor nysan Sý kodeksiniń jáne Memlekettik múlik týraly zań talabyna saı jekemenshik qolynan memleket ıeligine qaıtarylmady.

«Jezqazǵantústimet» AQ baza­syn­daǵy qurylymdyq ózgeristerge baılanysty búginde Keńgir sý qoı­masy gıdrotehnıkalyq qurylym­da­rymen birge «Qazaqmys Dıs­trıbıýshn» JShS ıeliginde. Strategııalyq nysan­nyń gıdroteh­nıkalyq qurylǵy­lary­nyń ımarattaryn qyzmet kórsetý jónindegi kelisimshart boıynsha Jez­qazǵan qalasynyń «Jylýmen-sýmen jab­dyqtaý kásiporny» AQ paıdalanýda. Al quramynda Sý resýrstary komıteti bolǵan kezde Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstrligi de, keıin­nen Eko­logııa, geologııa jáne ta­bıǵı resýrstar mınıstrligi Sý kodeksiniń zań­dylyq talaptaryna sáıkes Keńgir sý qoımasynyń mártebesin qalpyna keltirý másele­sin kótergen emes. Soǵan oraı bul keshendi ustaýdaǵy zańdylyq jáne normatıvtik aktilerge baqylaý da jasalmaǵan. Muny aıtasyz, tipti «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» mem­lekettik korporasııasynyń Qa­ra­ǵandy oblysy fılıalynyń derek bazasynda Keńgir sý qoımasy «jyljymaıtyn regıstr» retinde múldem tirkelmegen.

Búginde sý qoımasynda 245 mln tekshe metrdeı sý bar nemese kólemi jo­balyq qýatynan 24%-ǵa tómen. Keıin­gi jyldardaǵy qurǵaqshylyqqa baı­lanysty qoıma arnasy sýǵa tolmaı, kemerine jetpeı keledi. Sonymen qosa tómengi bevtegi shlıýz arqyly ondaǵan jyldar boıy sý aǵyzylyp jiberilgen joq. Qoımany paıdalanýshylar tarapynan sý túbindegi laı shógindileri men ósimdikterdiń shirigen qaldyqtary tazartylmaıdy. Sý qorǵaý aımaǵy men ja­ǵalaýy qoqysqa toly. Tazar­tý, abattandyrý jumystary durys júrgizilmeıdi.

Osyǵan oraı ótken jyldyń sońynda Jezqazǵan qalasy qoǵam­dyq keńesiniń monıtorıngtik toby «Sý kodeksi men normatıvtik aktile­riniń talaptaryna sáıkes qala aýmaǵyndaǵy sý resýrs­taryn tıimdi paıdalaný jáne qorǵaý jónindegi jumystardyń jaǵdaıy týraly» máseleni arnaıy talqylap, Keńgir sý qoımasyna qatysty túıindi problemalardy Úkimetke jetkizýge sheshim jasaǵan edi. Bul máselege baılanysty Ekologııa, geologııa jáne ta­bıǵı resýrstar mınıstrliginiń vıse-mınıstri S.Qojanııazovtan 2021 jyldyń 29 jeltoqsanynda kelgen jaýabynda tómendegideı shartty oryndaǵan jaǵdaıda Keń­gir sý qoı­masyn kommýnaldyq menshikten res­pýblıkalyq menshikke alýǵa mı­nıstr­­liktiń qarsylyq bil­dirmeıtini kór­setilgen. «Ol úshin sý qoımasynyń teh­nıkalyq já­ne ıelik quqyǵyn bel­gileıtin qu­jattar jasalýy kerek; Keń­gir sý qoımasyn paıdalanýǵa, kútip ustaýǵa jáne qaıta jańǵyrtýǵa qa­­jet­ti qarjy kózin aıqyndaý kerek; Qazirgi tańda mınıstrlik «Qazaqmys Dıstrıbıýshn» JShS-da 2021 jyldyń 19 qazanynan 2024 jyldyń 1 qazanyna deıin jylyna 20 935 myń tekshe metr sý paıdalaný lımıti boıyn­sha sý qoımasyn arnaıy paıdalanýǵa ruqsat rásimdedi», dep aldaýsyratady. Alaıda sý qoımasy naqty kimniń menshiginde bolatynyn naqtylamaıdy. Mınıstrliktiń bul hatynda sýdy paıdalanýshy tarapynan qoımany kútip ustap, jaqsartýda ne isteletindigi týraly da eshteńe aıtylmaǵan. Jalpy, kózin tapsa sýdan túser paıda kóp. Sý sha­rýashylyǵynyń sarapshy mamandary usynǵan qujattarda eger Keńgir sý qoımasynyń bazasynda sharýashylyq-eseptik jeke kásiporyn qurylǵan jaǵdaıda ekonomıkalyq-qarjy jaǵdaıy boıynsha onyń ózin ózi aqtaıtynyn dáleldep berip otyr. Al ázirshe sýdy tutynyp, paıdalanýdan tú­se­tin qarjynyń qyzyǵyn «Qa­zaq­­mys» korporasııasynyń en­shi­les kásiporny «Qazaqmys Dıs­trıbıýshn» JShS kórip jatyr.

Jezdi sý qoımasy qaıta jańǵyrtylýy kerek

«Qazgıdroproekt» ınstıtýtynyń jobasy boıynsha Jezdi sý qoımasy Jezdi ózenin bógeý arqyly 1969 jyly salynǵan. Aýmaǵynyń syıymdylyǵy – 76 mln tekshe metr. Sý qoımasynyń quramyndaǵy bóget (plotına), tasqyn sýdy jiberý, sý aǵyzý qurylǵylary – negizgi gıdrotehnıkalyq nysandary. Kezinde bul joba qaladan 20 shaqyrym jerdegi Talap aýyly aýmaǵyndaǵy 3 028 gek­tar alqapqa sý berý arqyly Jez­qazǵan men Sátbaev qalalaryn kók­ónis jáne sút-et ónimderimen qamtama­syz etý maqsatynda júzege asy­ryl­ǵany belgili. Sý qoımasynan sý ma­gıstraldyq kanal arqyly beri­lip, uzaq jyldar boıy bul mindet oıda­ǵydaı oryndaldy da. Sonymen qatar saıajaılar men eńbekkerlerdiń ujymdyq baqshasyna sý berý de ońtaıly sheshilgen-tin. Táýelsizdik jyldaryndaǵy naryqtyq ekonomı­ka­nyń kelýimen halyq osy ıgilikten aıyrylyp qaldy.

Bóget paıdalanýǵa berilgen kezden bastap Jezqazǵan oblystyq sý sharýashylyǵynyń balansynda boldy. Al Jezqazǵan oblysy ta­ratylǵannan soń «Qazvodhoz» RMK Qa­raǵandy fılıalynyń quzyryna berildi. Alaıda sý qoımasynyń jaǵ­daıy búginde aıanyshty jaǵdaıda qalyp otyr. Tozyǵy jetken shlıýzder, bekitýshi tetikteri men metall qu­rylǵylary tottanyp, ózgeriske ushy­raǵan. «Qaraǵandyvodhoz» tara­py­nan gıdrotehnıkalyq nysanǵa tıisti baqylaý bolmaýy saldarynan 2019 jyldyń kókteminde kútpegen apat oryn alyp, sý syrtqa aǵyp ket­ken. Jergilikti turǵyndardyń aı­týyn­sha, qoımadaǵy sý 3-3,5 ese azaıyp, 19 mln tekshe metr ǵa­na sý qal­ǵan. О́tken jylǵy kók­temgi sý tas­qy­nynda 13 mln tek­she metrdeı sýmen tolyqty. Jez­di qoımasyndaǵy sý kóleminiń tómendep qalýy onyń sapasyna da keri áserin tıgizýde. Onyń ústine «Qazaqmys» korporasııasynyń óndiristik qaldyqtaryn súzgiden ótkizgen tehnıkalyq sýy men Sát­baev qalasy káriz júıeleriniń jet­ki­likti tazalanbaǵan aǵyndy­lary­nyń Jezdi ózenine kelip quıy­lýy sý sapasyn múldem nashar­latyp, aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn sýarýǵa jaramsyz jaǵdaıǵa jetkizdi. Osyndaı zııandy qaldyqtarmen las­tanǵan qoıma sýy Sarysý ózenine de quıylady. Sarysý boıynda kóptegen qystaq pen júzge jýyq sharýa qojalyǵy ornalasqanyn eskersek, lastanǵan sýdyń qanshalyqty kólemde zalal tıgi­zip otyrǵanyn jete sezinýge bolady.

Bul jaǵdaıdyń barlyǵy Sý re­sýrstary jónindegi komıtetke, Nura-Sarysý sý-basseıni ınspeksııa­syna belgili. Biraq olardyń tarapynan Jezdi sý qoımasynyń lasta­nýynyń sebepterine tekseris jasalmaǵan. Son­daı-aq qoımaǵa jaýapty tulǵalardy bekitip, negizgi baǵyttaryn aıqyndaýǵa mán berilmeýde. Respýblıkalyq ortalyq organdar men «Qazvodhozdyń» jurtshylyq kóterip júrgen osy máse­lelerge jetkilikti kóńil ból­meýi ke­leńsiz jaǵdaıǵa ákelip soǵý­da. Sý qoımasy búginde jaram­syz bolý­men qatar ıesizdikke ushy­­rap bos­qa qalatyn qaýpi bar. Má­selen, Úki­mettiń Jezqazǵan, Sát­baev qalalary men Ulytaý aýdanyn áleýmettik-ekono­mıkalyq damy­týdyń keshendi jospary týraly 2011 jylǵy 3 qarashadaǵy №1283 jáne 2019 jylǵy 13 maýsy­myndaǵy №400 qaýlylarynda Jezdi sý qoımasyna Talap sýarmaly júıesiniń magıstraldyq kanalymen birge qaıta jańartý júrgizý kózdelgen bolatyn. О́kinishke qaraı, óńir úshin ózekti bul joba tek qaǵaz júzinde qa­lyp qoıdy. Eger Jezdi sý qoımasy qaıta jań­ǵyrtylyp, durys negizde paıda­lanylsa, Talaptyń 3 myń gektar alqa­byna kartop pen kókónis egý arqyly qanattas qos qalanyń azyq-túlik máselesin ońynan sheshýge bolar edi.

Endigi jerde óńir jurtshylyǵy Jez­qazǵan qalasynyń qalypty ty­nys-tirshiligin qamtamasyz etýde ma­ńyz­dy oryn alatyn Keńgir jáne Jezdi sý qoımalaryna qatysty bul jaǵ­­daılardyń aldaǵy ýaqytta Sý kodek­siniń ta­laptaryna saı bolýyna Úkimet tara­pynan durys kóńil bólinse dep úmittenedi.

Saǵyndyq QOJAMSEIITOV,

Jezqazǵan qalasy qoǵamdyq keńesiniń tóraǵasy,

Qaraǵandy oblysynyń        qurmetti azamaty,

Amandyq RAHULY,

Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi