Aımaqtar • 15 Aqpan, 2022

Damý bıýdjeti men daǵdarys bıýdjetiniń arasy

108 ret kórsetildi

Alǵa aýdanynyń máselesi kóp. Birinshiden, óndirisi joq, dotasııada otyrǵan aýdan. 29 eldi mekeni bar. Byltyr 1 mlrd 455 mln teńge salyq jınalsa, bıyl salyq bazasyn 1 mlrd 600 mln teńgege ulǵaıtqan. Oblystyq, respýblıkalyq bıýdjetten aýdarylatyn sýbvensııamen qosqanda, aýdan bıýdjeti 9 mlrd 400 mln teńgege tolyqqan.

Aýdan ákimi Nurbol Erjanov tur­ǵyndar aldynda esep berý kezinde «Aktep» JShS-y, «Aqtóbe et klasteri» JShS-y, Bestamaq qus fabrıkasynyń ýaqyt­sha toqtap turýy aýdan ekonomıka­syna teris áser bergenin jasyrmady. О́ıtkeni aýdanda óndiriletin aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń 60 %-yn osy úsh sharýashylyq óndiretin.

Jurt qorasyndaǵy tórt túliginiń ósiminen, qosalqy sharýashylyq esebi­nen tabys tabady. Aýdanda 400-den asa sharýa qojalyǵy tirkelgen. Bıyl Sa­ry­qobda aýyldyq okrýginde mal soıý alańy, 1 myń bas usaq malǵa arnalǵan bor­da­qylaý alańy salynsa, biraz adamǵa ju­mys tabylmaq.

Aýyl sharýashylyǵy ónimderi qym­battap jatqanda, tabıǵaty jaıly, je­ri shuraıly, Elek ózeni on orap aǵa­tyn aýyldar janynda oblys turǵyn­daryn azyq-túlikpen qamtıtyn iri sharýa­shylyq qurylmaýynyń sebebi nede? Áıtpese, qaı aýylynda da et-sút óńdeıtin sharýashylyqtar qurýǵa da, kókónis ósirýge de múmkindik mol. Aýdan aýmaǵynyń jeri 750 myń gektar bolsa, onyń 540 myńy – aýylsharýashylyq maqsatynda, al 100 myń gektary eldi mekenderge tıesili. Byltyr ıgerilmeı bos jatqan 22 400 gektar jer memleketke qaıtaryldy. Osy jumystar jer ınspeksııasymen birge bıyl da jalǵaspaq. Alǵa aýdanynda jerdi paıdalanýda 1990 jyldardan bastap tártip bolmaǵan. Bankterge kepildikke qoıylǵan jer telim­deri de kóp. Bul jumys uzaq ret­teýdi qajet etedi.

Bir jaqsylyǵy, eldi mekenderine gaz jáne ortalyqtandyrylǵan aýyz sý júr­gi­zý jaǵynan óńirde alda tur. Dáli­rek aıt­­q­anda, 29 eldi mekeniniń 24-ine gaz, 19-yna sapaly aýyz sý keldi. Byltyr Erkin kúsh, Amangeldi aýyldaryna gaz qubyry tartylsa, bıyl Taldysaı, Jeruıyq aýyldaryna kirgiziledi. Al áleýmettik nysandary joq, adam sany 40-50-den aspaıtyn, eski jurttyń ornynda mal baǵyp otyrǵan jandar osy ıgilikten qur qalatyn túri bar. Sebebi Úkimet bekitken ereje boıynsha adam sany óte az, mektebi joq aýyldarǵa qubyr júrgizilmeıdi. Sonyń bir mysaly, Qyzyltý, Ernazar, Qumsaı, Aqsazdy – áleýmettik ıgilikterden qur qalǵan aýyldar. «Qyzyltý» eldi mekeniniń tur­ǵyny, sharýa qojalyǵynyń ıesi Keńes ókimetinen qalǵan eski klýbty aýyl adamdary birlesip jóndemek bolyp otyrǵanyn jetkizdi. Osy aýylǵa gaz qubyry tartyl­sa, jan-jaqqa ketkender qaıta kóship keledi deıdi. Aqaı aýyldyq okrýgi Kól­ta­ban aýylynyń tur­ǵyny Baqtyǵalı Seı­te­nov te búginde tórtjyldyq mektep­ke aınalǵan burynǵy toǵyzjyldyq mekte­biniń erteńine alańdaıdy. Bala sa­ny óte az. Mektep jabylsa, aýyl da joǵalady.

Bıyl Toqmansaı aýylyna ortalyq­tandyrylǵan aýyz sý qubyry tartylsa, Taldysaı, Kóltaban, Erkin kúsh, Qumsaı aýyldaryna súzgishteri bar keshendi modýl-bloktar ornatylady. Odan keıin Tikqaıyń, Kóptoǵaı, Qaıyńdysaı el­di mekenderin ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtamasyz etý jobasy ázirlenip jatyr. Sońǵy úsh aýyldyń árqaısysyna 450-600 mln teńgeden qarjy kerek. Tur­ǵyndarynyń sany jylma-jyl kó­beıip jatqan Marjanbulaq aýyly tur­ǵyn­dary aýyz sýdy syrttan tasyp ishedi. Bıyl Sambaı, Qaraqudyq, Aqaı, Jeruıyq aýylishilik joldary, Alǵa qalasynyń 12 kóshesi jóndelmek.

Jastar jumyssyzdyǵy da ózekti má­se­le. О́tken jyly jumyssyzdardy áleý­mettik, qoǵamdyq jumys oryndary­na tartý, jastar tájirıbesi arqyly 2 800 jumys orny ashyldy. Biraq qoǵam­dyq jumys bıýdjet qarjysyn ıgerýge baǵyttalǵan, uzaqmerzimdik paıda ákel­meıtin qysqamerzimdik shara dep te qaraýǵa bolady. Jumys oryndary jabylyp qalmaıtyndaı etip qurylýǵa tıis desek, «Jastar tájirıbesi» jobasy jastarǵa jaqsy serpin beredi degen úmit bar. Sebebi osy kezge deıin jas maman alty aı boıy 50 myń teńge eńbekaqymen tájirıbe jınaqtasa, endi bir jyl eńbekke tósele júrip, aı saıyn 90 myń teńgeden eńbekaqy alady. Sondaı-aq jańadan kásip ashqysy keletinder úshin qaıtarymsyz grant somasy 400 AEK-ke ulǵaıyp, bylaısha aıtqanda 1 mln 200 myń teńgege ósti. Endigi jerde jańadan kásip bastaǵandarǵa qural-jabdyq satyp alýǵa jaqsy múmkindik týdy.

Aýdanda 29 mekteptiń ishinde kóp jyldan beri kúrdeli jóndeý kórme­genderi de jetkilikti. Aýdan ákiminiń aıtýynsha, «Aýyl – el besigi» jobasymen Úshqudyq, Bestamaq, Eset batyr orta mektepteri kúrdeli jóndeýden ótse, Úshqudyq, Marjanbulaqta jeke kásip­kerler balabaqsha saldy. Bıyl Aqaı orta mektebine, Alǵa qalasyndaǵy «Bal­bóbek» balabaqshasyna jáne №3 orta mektepke kúrdeli jóndeý júrgizilip, Marjanbulaq aýylynda salynyp jatqan 300 oryndyq mektep paıdalanýǵa beriledi degen jos­par bar. Marjanbulaq mektebiniń joba qunyna ózgeris endi. О́ıtkeni qurylys materıaldarynyń tym qymbattaýynan áýelgide bólingen qarjy jetpeı qalyp, qurylys 1 mlrd teńgege qaıta jobalandy. Taratyp aıtqanda, osy mektep qurylysyna 958 mln teńge, onyń ınjenerlik jelilerin ótkizýge 49 mln, gaz qazandyǵyn salýǵa 68 mln teńge qarjy kerek.

Sondaı-aq Sambaı, Qaınar, Toqman­saı, Marjanbulaq aýyldarynda balalar sport alańdary, Úshqudyq, Bestamaqta angar úlgisindegi sport kesheni turǵy­zylady. Biraq aýdan ortalyǵynda sport kesheni joq.

Mádenıet úılerinde kóptegen úıir­me­niń, sporttyq keshenniń salynýy jastar arasyndaǵy tártipsizdikti azaıtýdyń eń jaqsy quraly. Shynymen de, sońǵy jyldary jastar arasynda qylmys edáýir azaıǵan. Jarty ǵasyrdan astam ýaqyt jóndeý kórmegen aýdandyq kitaphana, Iztaı Mámbetov atyndaǵy balalar kitaphanasy da kezek kútip tur. Osy­laısha, bıyl Alǵa aýdanynyń áleý­mettik ınfraqurylymdaryn jańa­lap, kúrdeli jóndeýden ótkizýge 5 mlrd teńge qajet.

Balalarynyń bolashaǵyna beıjaı qaramaıtyn ata-analar sport keshenderi, túrli shyǵarmashylyq úıirmeler ashyl­ǵa­nyna yqylasty. Kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilgen aýyl klýbtaryna túrli mýzykalyq aspaptar satyp alynyp, mýzyka úıirmeleri ashylsyn deıdi.

Eseptik kezdesýde aýyldar arasynda­ǵy joldardyń qardan tazartylmaı jatqany, qar tazartý jumystary úshin belgilengen qarjy kólemi týraly su­raq týyndady. Sharýa qojalyǵynyń bas­shy­sy Marlen Baımaǵambetov: «Teh­nı­kalyq negizdeme sáıkes kelmeıdi degen syltaýmen kópte­gen jergilikti fır­ma qar tazartý ju­mys­taryna qatys­tyrylmaıdy. О́ıtkeni osy jumystarǵa óńirde tirkelmegen tehnıkalardy talap etedi. Onyń ústine, qar tazartý jumystaryna tehnıkalyq negizdemede baǵa kórsetilmegen. Máselen, 1 shaqyrym joldy qardan tazartýǵa 1 myń teńge jumsala ma, álde 5 myń teńge jum­sala ma? Osy anyq jazylýy kerek emes pe?», dep renishin jetkizdi. Oǵan aýdan ákimi «Aıaqtalǵan jumystarǵa ǵana tólem júrgiziledi. Kelisimde bekitilgen ju­mys­tar oryndalmaǵan jaǵdaıda, sot­qa júginip, qarjyny qaıtaramyz nemese múldem jumsalmasa, únemdelgen qarjy esebinde jyl sońynda aýdandyq bıýdjetke qaıtady. Jalpy, Alǵa aýda­nynyń joldaryn tazartýǵa merdigerler yqylasty emes. Sebebi olar az merzim dep bir jylǵa kelisimshart jasaǵysy joq. Aýyl arasyndaǵy joldardy taza­laýǵa bólinetin qarjy kólemi kóp emes. Sol sebepti de qar tazartý jumystaryna kelgen merdigerlermen úsh jyl merzimge shartqa otyramyz», dedi.

Baıqaǵanymyz, aýyl turǵyndary óte belsendi. Bıýdjet qarjysyn jumsaýda ashyqtyqty talap etip, áleýmettik nysandar qurylysyn ýaqtyly aıaqtaýdy ákimderden de, merdigerlerden de talap etip otyr. Bir jyl boıy atqarylǵan jumystyń esebin bergen aýdan ákiminiń baıandamasyn muqııat tyńdaı otyryp, tómendegideı kemshilikterdi de ań­ǵar­dyq. Bul osy aýdanǵa ǵana emes, bar­lyq atqarýshylyq qurylymdarǵa qatysty kemshilik deýge bolady. Eń negizgi qatelik – aýyldyq okrýgterden bastap, aýdan ákimdikteri men oblys­tyq deńgeıdegi qurylymdar arasynda josparlaý, taldaý-saraptamalyq jumystar aqsap jatyr. Másele bıýd­jet qarjysyn ýaqtyly ıgerýde ǵana emes, ony tolyqtyratyn qarjy kóz­de­rin taýyp, ekonomıkalyq ósimdi qamta­masyz etetin salalarǵa basymdyq berý kerek. Osy turǵydan alǵanda aýyl sharýashylyǵy boıynsha iri jobalardyń joqtyǵy da baıqaldy. Máselen, Aqtóbe oblysynda jumyrtqaǵa suranys kóp bolsa da, osy ónim syrttan tasymaldanady. Osy qajettilikti toltyrý úshin josparlanǵan jumyrtqa jobasy qaǵaz kúıinde qaldy.

Sońǵy jańalyqtar

Ozyq óndiris ornynda boldy

Aımaqtar • Búgin, 08:20

Ult saýlyǵyn ulyqtaǵan megapolıs

Elorda • Búgin, 08:18

Baǵdaryń qalaı, bas qala?

Elorda • Búgin, 08:17

«Astana Operamen» dos bolaıyq

Teatr • Búgin, 08:15

Dımash pen Djekson

О́ner • Búgin, 08:10

Utqanymyz shamaly bolyp tur

Qoǵam • Búgin, 08:05

Irikteýdiń ekinshi kezeńine ótti

Sport • Búgin, 08:02

Egizder festıvali

Qoǵam • Búgin, 08:00

Elordanyń damý dańǵyly

Elorda • Keshe

«Nur-Sultan kitaphanasy»

Elorda • Keshe

Qattalǵan tarıh qazynasy

Elorda • Keshe

Ahańnyń adaldyǵy

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

Qaraly kezeń kartınasy

Qazaqstan • Keshe

Parıjge syımaǵan Pol

О́ner • Keshe

Qarttar úıindegi vals

Qoǵam • Keshe

Uqsas jańalyqtar