Valerıı Starodýb halqymyzdyń shejiresin bir qazaqtan kem bilmeıdi
Qazaqstan – ultaralyq túsinistik pen konfessııaaralyq kelisim saltanat quryp otyrǵan memleket. Elimizdi mekendeıtin sandaǵan ulttar ókilderiniń bárine de boılaryndaǵy múmkindikterin ashyp kórsetýge tolyq jaǵdaı jasalǵan. Bul sózimizge bizdiń búgingi keıipkerimizdiń is-áreketi tolyqtaı dálel bola alady. Ol qazaq halqynyń baýyrmaldyǵy men meımandostyǵynyń arqasynda ózin qoǵamnyń tolyqqandy múshesi retinde ǵana sezinip qoımaı, qazaqtyń ótkenine qyzyǵýshylyq tanytatyn ólketanýshy deńgeıine kóterilgen.
«Kóńildiń kózi ashylmasa, kóz eshnárseni kórmeıdi» degen ras eken. Qarap otyrsa, týǵan jerdegi ár tas, ár tal «sóılep» ketkeli tur eken ǵoı. 1986 jylǵy «naızaǵaıdyń» jarqyly sanaǵa sáýle túsiripti. Onyń artynsha, 1988 jyly Naýryzdyń halyqtyq mereke ekeni resmı túrde moıyndaldy. Osy Naýryz tabıǵattyń býsanyp oıanýy, kún men túnniń teńelýi ǵana emes, eldiń teńelýi, ádilettiliktiń ornyǵýy, adamdar sanasynyń oıanýy ekendigin sary jigit te túsingen.
Onymen áńgime qurý kimge bolsa da qyzyqty. Sarykól, odan qaldy Qostanaı óńiriniń tarıhyn bes saýsaqtaı biledi. Ol úshin týǵan jerdiń tarıhynan, ár halyqtyń salt-dástúri, turmys ereksheliginen qyzyq eshnárse joq sekildi, ony qyzyqtyryp, yntyqtyryp keledi. Aýyldaǵy basqosýlarda ýkraın jigiti qazaqtardyń rýyn, shejiresin taratyp bergende talaıdyń aýzy ashylyp qalǵan.
– Sarykól aýdany óńirin negizinen kereıler, onyń ishinde sıbandar jaılaǵan. Qanjyǵaly, sosyn qypshaqtan taraıtyn kúrleýit rýy da negizinen osy jerdi qonys etken. Al qatar jatqan Uzynkól aýdanyna qaraı ýaq taraıdy, Meńdiǵara aýdanynda negizinen kereıler, sosyn qypshaqtar bar, –deıdi meniń «kózimdi ashyp». Aıtqanynyń bári ras.
Oblysta tarıhshylar da, ólketanýshylar da az emes. Solardyń ishinde keıde halqymyzdyń tarıhy jóninde qazaq tildiler men orys tildiler aıtqan ýájderdiń basy birikpeı, eki jaqqa aıyrylyp jatady. Árkim kórpeni ózine qaraı tartyp, tarıhtyń julma-julmasyn shyǵarady. Qarnyń ashady, árıne. Al Valerıı Vasılevıchtiń áńgimesin tyńdaǵanda bilimdilikpen qatar, adamgershilikti, tazalyqty, shynaıylyqty, týrasyn aıtatyn ádildikti sezinip otyrasyń.
– En dalany jaılaǵan qazaqqa kún kórý óte aýyr boldy. О́ıtkeni, maldyń jaǵdaıyn jasaý ońaı ma? Olardyń kúnkórisi, kıimi de, azyǵy da mal boldy. Baılardy taqyrǵa otyrǵyzatyn tabıǵı jutty bylaı qoıyńyz, malyn qýyp ketý, jaıylym-sýatyn alyp qoıý sekildi ozbyrlyqtar, ishki-syrtqy jaýlardyń áreketi beınetti ómirdegi halyqtyń azabyn odan saıyn qalyńdatyp jibergen ǵoı. Mine, osyndaı kezde Baraq áýlıe sekildi halyqtyń óz arasynan shyqqan tulǵalar ózine qorǵan bolǵan. Men Baraq áýlıeni daladaǵy alǵashqy pasıfıst der edim, ol jaýlasýǵa qarsy boldy, ádildikti jaqtady. «Jaratqannyń aldynda adamnyń barlyǵy birdeı» degen sózdi áýlıe adam ǵana aıtady. Pýgachev jeńilgennen keıin áskeriniń sarqynshaqtary bizdiń óńirge deıin kelipti. Reseıge barsa olardy da basshysy sekildi azapty ólim kútip turdy. Sondyqtan olar dalaǵa, Reseı patshasynyń qoly jete bermeıtin jerge «qurýdyń» amalyn jasaǵan. Azyp-tozǵan orystardy Baraq qarsy alypty, olarǵa nan, sý berip, tiriltken. Qansha degenmen qaraqshylar emes pe, toıynyp alǵan soń álgiler bas kótere bastapty. Arasynda Shodyr degen bireýi Baraqtyń ózine doq jasaǵan, shekten shyǵyp, ony jekpe-jekke shaqyrypty. Baraq oń qolyna myltyǵyn alyp, qorǵasynmen qaptaǵan qolǵap kıgen sol qolyn shetke ustap, qarap tura beripti. Batyrsynǵan Shodyr shúrippeni basyp qalǵanda oq Baraqtyń sol qolyna tıedi, denesine darymaı, qorǵasyn qolǵapqa jabysyp qalady. Baraq ózine qaraı júrgende, atyp tastaıdy dep qoryqqan Shodyr bir ýys bolady. Biraq Baraq atpaıdy, Shodyrǵa kelip: «Myna oq seniń jaqsylyqqa qaıtarǵan jaqsylyǵyń ba edi?» – depti. Sonda Shodyr Baraqtyń aıaǵyna jyǵylyp, keshirim suraǵan eken, – dep áńgime tıegin aǵytady Valerıı Vasılevıch.
– Baraq áýlıe kereı me deımin, – dedim áńgimeni «úrlep» qoıǵym kelip.
– Joq, Baraq áýlıe qanjyǵaly ǵoı. Baraq degen sózdiń tórkini sonaý shýmerlerge jetelep ketetinin bilesiń be? Baraq áýlıe 1711 jyly týyp, 92 jas jasaǵan. Negizi, qazaq dalasynda birneshe Baraq bolǵan, keıbireýler áýlıe Baraqty Ábilqaıyrdy óltirgen Baraq sultanmen shatastyrady, – dep kúlip aldy. Ol Baraq áýlıe týraly kóp zerttedi. Kitaptardy aqtarýmen qatar, aýyldardaǵy aqsaqaldardy kóp tyńdady. О́tken ýaqyttyń sýretin sol kúıinshe jadynda saqtaǵan quıma qulaq aqsaqaldar buryn kóp boldy. Sol kisilerdiń áńgimesine qulaq aspaǵanyn kóptegen kisiler qazir ókine eske alady. Solardyń biri Valerıı Vasılevıch.
– Aqsaqaldarmen birge dalanyń ishine búkken qanshama syry birge ketti. Biz osy jóninen utylǵan urpaqpyz... Oı-oı! Saıasat ta, ýaqyt ta bizge bas burǵyzbady. Qazir bizdiń qolymyzdaǵy derekter tam-tumdap jınap úlgerip qalǵanymyz, – deıdi ókinip. Buǵan onyń óziniń de kózi jetti. 90-jyldardyń ishinde Shoqan Ýálıhanov qaıda týǵan degen másele kóterildi. «Kemeńger ǵalym qazirgi Sarykól aýdanyndaǵy Kúntımeste me, álde Áýlıekól aýdanyndaǵy Qusmurynda týdy ma?» degen oı tóńiregindegi aıtysqa oblystaǵy qazaq zııalylary, ǵalymdar atsalysty. Bul Valerıı Vasılevıchti de qyzyqtyrdy, osy iske qulaı kiriskenin ózi de sezbegendeı. Qanshama kitaptardy aqtardy, kóp jasaǵan aqsaqaldar áńgimesin izdep júrip tyńdady. Valerıı Vasılevıch Shoqan Ýálıhanov Qusmurynda emes, Kúntımeste týǵan degen pikir jaǵynda qaldy. Ony ózi de dáleldedi.
– 1835 jyly Shoqan týǵanda Qusmurynǵa áskerı bekinis áli túspegen edi, ol 1838-39-jyldary daıyn boldy. Shyńǵys Qusmurynǵa aýysqanda Shoqan 3-4 jastaǵy oıyn balasy bolatyn. Mende Manash Qozybaevtyń haty saqtaýly, onda ǵalym Shoqannyń týǵan jeri Kúntımes ekenine ǵylymı toqtam jasalǵanyn aıta kelip, bir býma arhıv qujattaryn qosa salyp jibergen edi, – deıdi Valerıı Vasılevıch.
«Altyn shyqqan jerdi belden qaz» demeı me?! Shoqan, Shyńǵys Ýálıhanovtar nemese Kúntımes taqyryby ólketanýshyny qyzyqtyra tústi. Osy Kúntımestegi eski beıitten tabylǵan tastaǵy arab qarpimen jazylǵan jazýdy oqytý úshin ol arabsha hat tanıtyn kisilerdi izdedi. Ony ýnıversıtette arab tilin oqyǵan Hankereı Jańabaev degen dosy oqyp berdi. Onda: «Tarıhı jyl sanaý boıynsha 1871 jyly 21 qarashada kereı rýynan shyqqan Amanbaıdyń uly О́sip aýyr naýqastan 58 jasqa qaraǵan shaǵynda jalǵan dúnıeden ozdy» dep jazylypty.
– Munyń qyzyǵy bar. Osy tasty syılas dosy bolǵan О́siptiń beıitine Shyńǵys qoıdyrǵan. Tastaǵy jazý О́sip týraly el aýzynan jınaǵan málimetterimmen birdeı bolyp shyqty, – deıdi ólketanýshy. Taǵy bir qyzyǵy, Valerıı Vasılevıch Kúntımeste Shyńǵys saldyrdy degen meshittiń ornyn taýyp, irgetasynyń tasyn tarıhı-ólketaný mýzeıine ótkizedi.
– Uzynkól aýdanynan 90 jastan asqan Begen Asqarov degen aqsaqaldy taýyp aldym. Ol kisiniń atalary Kúntımesti jaılaǵan eken. Aqsaqal Kúntımeske kelgen soń, birese tóbege kóterilgen kúnge, birese jerge qarap júrip, «myna jerdi qazyńdar, osy jerde Shyńǵys saldyrǵan meshittiń irgetasy jatyr» dedi. Qazyp berdik, aqsaqal bir metrge de qatelespepti, tegistelip, shóp ósip ketken jerden irgetas shyǵa keldi. Aqsaqaldyń aıtýynsha, munda tatarlar quıǵan qyzyl kirpishten salynǵan meshit bolǵan eken. Bir ǵajaby, sol zamannan beri aýyl qanshama ózgerip, úıler, mal qoralar salynǵanymen, meshittiń ústine eshqandaı qurylys túspegen. Munda da bir syr bar ma, kim bilsin, – deıdi Valerıı Vasılevıch. Kúntımestiń mańaıyn jaılaǵan, 30-jyldary qýǵyndalǵan atasy Begaıdardyń izin tabý úshin sonaý Reseıdiń Túmen oblysynan Ergen Tobyljanov degen qandasymyzdyń Valerıı Vasılevıchke júginýi de qyzyq áńgime jelisi.
– Olar sıbannan taraıdy eken. Ol kezde qazaqtar rýymen birge qonystanǵan. Sol arqyly Begaıdardyń qaı aýylda turǵanyn anyqtadym. Sosyn arhıv qujattaryna júginip, onyń Qarlagta otyrǵanyn, odan aman oralyp, soǵysqa baryp, Lenıngrad túbinde qaza tapqanyn anyqtap berdim. Osy úshin Ergen Túmennen maǵan eki ret keldi, – deıdi ol.
О́lketanýshy jıǵan-tergenin eki kitapqa jınastyrdy. «Istorıcheskıe, kýltýrnye ı pamıatnye mesta Sarykolıa» dep atalatyn alǵashqy kitabyn oqyrmandar jyly qabyldady. О́tken jyly ǵana «Pısma ız derevnı» atty ekinshi kitaby shyqty. Eki kitabynda da ólketanýshy óńirdiń, halqymyzdyń tarıhyna baılanysty el aýzynan jınaǵan áńgimelerdi tarıhı qujattarmen shegelep otyrady.
Bizdiń keıipkerimiz – fızıka pániniń muǵalimi. Zeınet jasynda bolsa da búginge deıin mektepten qol úzgen emes. Valerıı Vasılevıchtiń Sarykól aýdanyndaǵy halyq drama teatrynyń jetekshisi ekeni jalpy jurtqa málim. Bul ózi aıtpasa bolmaıtyn, aıtsań bir maqalanyń kólemine syımaıtyn uzaq áńgime. Aýyldaǵy teatrda qyryq jylda alpystan asa spektakl qoıypty, onyń ishinde klassıkalyq shyǵarmalardan bastap búgingi avtorlarǵa deıin qamtylǵan.
– Shyńǵys Aıtmatov pen Qaltaı Muhamedjanovtyń «Kóktóbedegi kezdesý» pesasyn sahnalaýdy kópten armandap júrmin, biraq ıgerý ońaı bolmaı tur. Jeke qalsam, mıymdy osy shyǵarma shyrmap alady, – deıdi ol aǵynan jarylyp.
Iá, bizdiń keıipkerimiz qazaqqa etene jaqyndyǵynyń arqasynda osyndaı qurmet bıigine kóterilip otyr. Muny Otanymyzdaǵy ózara túsinistiktiń naǵyz jarqyn mysaly desek te qatelespeıtinimiz anyq.
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
Qostanaı oblysy,
Sarykól aýdany.
––––––––
Sýrette: Valerıı Starodýb Baraq áýlıe kesenesiniń aldynda.
