«Qazaqstan-2050» Strategııasynyń basty maqsaty – álemdegi eń damyǵan otyz memlekettiń qataryna qosylý. Bul maqsat qazirgi kúni búkil qoǵamymyzdy qozǵalysqa keltirýde. О́ıtkeni, Elbasy strategııasyndaǵy júktelgen aýqymdy mindetter qoǵamymyzdyń qaı salasyna da bolsyn qatysty ekendigi anyq. Osyǵan oraı merzimdik baspasóz betterinde qoǵam qaıratkerleri, «Nur Otan» partııasynyń músheleri, Parlament depýtattary, qarapaıym adamdar óz oı-pikirlerin bildirý ústinde.
Árıne, álemdegi damyǵan otyzdyq ortasynan oryn alý ońaı mindet emes. Biraq, Strategııany júzege asyrýdyń pragmatıkalyq turǵydan naqty qarastyrylýy, bir sózben aıtqanda, onyń shynaıylyǵy qazaqstandyqtardyń alǵy kúnderge degen senimin arttyryp, jarqyn isterge jigerlendire túskendigi seziledi. Muny redaksııa poshtasyna kúndelikti kelip túsip jatqan pikirler legi de dáleldeı túsedi. Osyǵan oraı biz búgin sondaı hattardyń biriniń ıesi – Parlament Májilisiniń depýtaty, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, «Nur Otan» partııasy fraksııasynyń múshesi, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi Vıktor Kııanskııge sóz bergendi jón kórdik.
О́zindik pishini men mazmuny jaǵynan alǵanda, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bıylǵy Joldaýynyń buǵan deıingi joldaýlarǵa qaraǵanda aıtarlyqtaı aıyrmashylyǵy boldy. Birinshiden, Táýelsizdik saraıynda ótken osy mańyzdy sharaǵa ádettegideı tek Parlament depýtattary ǵana emes, atqarýshy bılik, sot, zań ókilderi, oblys, qala ákimderi, joǵary oqý oryndarynyń rektorlary, memlekettik, ártúrli dinı jáne qoǵamdyq uıymdardyń, sondaı-aq, BAQ ókilderi qatysty. Ásirese, elimizdiń barlyq óńirinen kóptegen azamattar kelip, Joldaýdy tyńdap úlken áser alǵandyǵyn aıta ketken jón. Bul aldaǵy ýaqytta da dástúrge aınalatyn shyǵar.
Joldaýdyń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» degen taqyrybynyń ózi utymdy tańdap alynǵan, Prezıdent óz sózinde onyń barlyq negizgi basymdyqtaryn ashyp kórsetti jáne tereń maǵynasyn tarqatyp aıtyp berdi. Mátin boıynsha sońynda aıtylǵanmen, ulttyq birlik máselesi Joldaýdyń óne boıyna arqaý boldy. Ulttyq birlik ıdeologııasy óziniń tóńiregine Qazaqstanda turatyn barlyq ulttar men ulystardy biriktiredi. Biz birtutas Qazaqstan halqy jolyna birtindep túsip kelemiz. Kim qashan bul aýmaqqa kóship kelgenine jáne kim qaıda turatynyna qaramastan, bárimizdiń ulttyq birlik ıdeologııasy tóńireginde toptasýymyz kerek.
Árıne, Prezıdent «Qazaqstan-2050» Strategııasyn qandaı baǵyttar boıynsha jáne qalaı júzege asyrý kerek ekendigine jan-jaqty toqtaldy. Joldaý degenimiz belgili bir kezeńge arnalǵan taktıkalyq qujat. Bizdiń endi «Qazaqstan-2050» Strategııamyz bar. Ony qalaı júzege asyratynymyz týraly aldaǵy kezeńderdi qamtıtyn naqty aıqyndalǵan jospar qajet bolyp edi. Osy Joldaýynda sonyń bárin Prezıdent ret-retimen kórsetip berdi.
Elbasy bul joly taǵy da ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý máselesin qozǵady. О́ıtkeni, el ıgiliginiń bári óndiristi arttyrýdan, eń sońynda ekonomıka ósimi arqyly keledi. Qalǵandary osy salalarǵa qatysty órkendeı alady. Memleket basshysy Úkimetke ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń ekinshi besjyldyq josparyn «Bıznes-2020» jol kartasymen úılestirýdi tapsyrdy jáne ekinshi kezeńinde qandaı ister atqarylatynyn, sondaı-aq tıimdi damý joldaryn tolyqqandy aıtyp berdi.
Árıne, Astanada ótetin EKSPO-2017 kórmesi týraly aıtqanda, onyń tek biz úshin ulttyq oqıǵa ǵana emes, halyqaralyq mańyzdy is-shara ekendigin uǵynyp otyrmyz. Sol halyqaralyq kórme arqyly biz álemdik qoǵamdastyqqa Qazaqstandy kórsetýimiz kerek.
Prezıdent «jasyl» ekonomıka baǵdarlamasy boıynsha dúnıejúzine kórsetetin jetistikterimiz bolýy kerek ekenin aıqyndap berdi. Sonymen qatar, bizde jyldar boıy damyp kele jatqan energetıka, metallýrgııa salalary boıynsha bazalyq negizimizdi kórsetýge tıistimiz. Sondaı-aq bıýdjetti qalyptastyrýǵa qomaqty úles qosyp otyrǵan, aıtalyq, taý-ken óndirisi salasy, munaı men gaz óndirý salasynyń jetistikterin de pash etýimiz kerek.
Bir qyzyǵy, keıbireýler asyǵystyq tanytyp: «Al endi bárin jańadan bastaımyz! Tek «jasyl» ekonomıkaǵa kóshýimiz kerek! Ol ekologııalyq taza, paıdasy kóp», dep urandap ala júgiredi. Joq, ol da durys emes. Bizdiń Prezıdent kemeńger taldaýshy retinde eshýaqytta bar dúnıeni qıratpaý kerek ekenin aıtyp júr.
Árıne, «jasyl» ekonomıkaǵa bet buramyz. Biraq ony qolymyzda bar baılyqtyń negizinde qura bilgenimiz jón. Bul mańyzdy ustanym dep oılaımyn. О́ıtkeni, bizdiń jerimizge Jaratqan ıemiz munaı men gazdyń jáne kómirdiń mol qoryn bergen. Birin joıyp nemese ekinshisine qarsy qoımaı, bárin de keshendi túrde isteý kerek. Bolashaqtyń energııasy – ıntegrasııalanǵan energııa.
Ár eldiń ózine tán bolashaq energııasy bar. Iаǵnı, ár eldiń ereksheligine baılanysty bolmaq. Máselen, teńiz jaǵalaýynda turatyn elder jel jáne gıdroenergetıkany paıdalanady. Al shól dalaly jerlerde ornalasqan elder qazir Kún energııasyn alý tásilin óte qarqyndy damytýda. Al bizde jer asty baılyǵy mol. Mysaly, qazir Batys Qazaqstan oblysynda jylý elektr ortalyqtary gazben jumys istep tur. Bul aralyq ýaqytta paıdalanatyn energetıka dep oılaımyn. Al erteńgi kúni jańa energııa kózderin tartý múmkindigi týyndaýy múmkin. Qarashyǵanaq gaz kondensatynda tórt gaz týrbınasy ornatylǵan, qazir óndiris keshenin táýelsiz energııamen qamtamasyz etip tur jáne artyq qalǵanyn Bórli aýdanyna taratady.
Jańa energııa kózderin paıdalanýǵa birte-birte, revolıýsııasyz kóshýimiz kerek. Sol sekildi biz qazir atom energetıkasyn paıdanýymyz qajet. Áskerı synaq alańdarynan kóp zardap shekken elimizde ekologııalyq másele óte ótkir ekeni anyq. Onyń ústine, Ýkraına men Japonııada atom elektr stansalary jarylǵandyǵyn bilemiz. Árıne, ondaı avarııanyń saldary adam aıtqysyz apat. Eshbir eldiń basyna bermesin. Sondyqtan da keıbir otandastarymyz «Bizge atom energetıkasy kerek emes!» dep qarsylyq bildirip júr.
Biraq, ǵylymı progresti toqtata almaısyń! Jáne de Qazaqstan búgingi tańda tek qana atom energetıkasynda emes, termoıadrolyq energetıka salasyn damytýda úlken jetistikterge qol jetkizip otyr. Elektr stansasy kem degende on jyl salynady, osy ýaqyt kezeńinde aldyn ala eskertý, qaýipsizdikti qamtamasyz etý tetikteri jetildirilip, prınsıpti túrde ózgerip, jańaryp jatady. Buǵan deıin qaıǵyǵa alyp kelgen oqıǵalardy boldyrmaý sharalary boıynsha tájirıbe mol jınaqtaldy ári qurylys nysanynda sonyń bári eskerilgen. Biz ýran keniniń asa mol qoryna ıe bola otyryp, ýrandy qaıta óńdeý boıynsha О́skemen men Qyzylorda qalalarynda qazirgi zamanǵy ozyq tehnologııasy bar kásiporyndarymyz bola tura, «Joq, atom zııandy, óte qaýipti, atom stansasyn salmaıyq», dep bas tartyp júre bersek, bul degenimiz keri ketý. Kerisinshe, qaterli oqıǵany boldyrmaý tásilderin ǵylymı turǵyda jetildire berý kerek. Prezıdenttiń de bizge aıtyp otyrǵan ustanymy – osy. «Iаdrolyq energetıkany damytýdyń keleshegin umytpaý kerek. Álemniń taıaýdaǵy damý kelesheginde arzan atom energııasyna degen qajettilik óse túsetin bolady. Qazaqstan – ýran óndirýde álemdik kóshbasshy. Biz AES otyny úshin tól óndirisimizdi damytyp, atom stansasyn salýǵa tıispiz», dedi N.Á.Nazarbaev.
Qazir nıtronmen jumys isteıtin jańa túrdegi reaktorlar bar, olar múldem qaýipsiz. Oǵan «Ýran-235» otyny paıdalanylady. Álemniń kóptegen damyǵan elderi qajetti energııany osyndaı qýatty otyn kózderinen alyp otyr. Olardyń nysanynda jarylysqa alyp keletin elementter joq. Elbasy da eger biz energetıka balansyna birte-birte jańa energııa túrlerin qosyp otyrmasaq, bul ekonomıkalyq turǵyda tıimdilikke qol jetkize almaıtynymyzdy meńzedi. Iаǵnı, biz ekonomıkalyq shyǵyny mol eski tehnologııamen, burynǵy qural-jabdyqtarmen alysqa bara almaımyz.
Elbasynyń osyndaı keleshekte eldi alǵa bastyratyn salalarǵa ǵylymı turǵyda kóz salatyny meniń de kóńilimdi bir serpiltip tastady. Sondyqtan bul Joldaý jan-jaqty talqylanyp, tereń zerdelenetin bolady. Barlyq salalardyń baǵyttary boıynsha atqarylatyn ister aıqyndalady.
Parlament depýtattary óńirlerge baryp, Joldaýda qandaı mindetter qoıylǵany jóninde saılaýshylarmen pikir almasady. Eń bastysy, árbir óńir Prezıdent Joldaýyn iske asyrý maqsatynda ózderiniń naqty josparlaryn qabyldaýy tıis. Elbasy memlekettiń damý josparynyń 2050 jylǵa deıingi negizgi pishinin kórsetip berdi, al biz ony óńirlerdi damytýdyń jospary arqyly tolyqtyrýymyz kerek. Qýatty aımaqtar barda qýatty memleket bolatyny sózsiz. Jáne de ár óńirdiń ózine laıyqty, qolaıly energetıka kózderin paıdalanǵany jón. Mysaly, Batys Qazaqstanda negizgi energııa kózin gazdan alsa, Qaraǵandy, Pavlodar aımaǵynda kómir arqyly óndiredi. Sol sekildi Kún men jel qýatyn alýǵa qolaıly óńirler de az emes. О́ıtkeni, energııany alys qashyqtyqqa tasymaldaý óte tıimsiz. Ári shyǵyny kóp, ári qymbatqa túsedi.
Iаǵnı, biz energııany tek bir kózden alyp otyrýmen shektelmeýimiz kerek. Ártúrli tıimdi joldarmen alynǵan energııa qýatyn ortaq «qazandyqqa» jınaý qajet. Bul – HHI ǵasyrdyń trendi.
2009 jyly qabyldanǵan «Jańartylatyn energııa kózderin paıdalanýdy qoldaý týraly» arnaıy Zań bar. Ol zań jańartylatyn energııa kózderin paıdalanýdy qoldaýdyń maqsattaryn, nysandary men baǵyttaryn belgileıdi. Aldaǵy ýaqytta da mindetti túrde bul tyń sala zańnamalyq turǵyda jetildirilip otyrýy tıis. Prezıdent bergen tapsyrmasyna oraı jańadan kóptegen zań jobalary daıyndalady. Onyń ishinde kásipkerlikti damytý, salyq salý boıynsha, atom energetıkasy týraly zań jobalary Parlamentke usynylýy tıis. Onda atom energetıkasyn paıdalanýda qaýipsizdikti kúsheıtý, táýekelderdi azaıtý, osyndaı nysandarda jumys isteıtin baqylaýshy organdardyń jaýapkershiligin arttyrý baǵytyndaǵy tolyqtyrýlar engiziledi dep oılaımyn.
Prezıdent egemendi el damýynyń 22 jylynda barsha qazaqstandyqtardy biriktiretin, el bolashaǵynyń irgetasyn qalaǵan basty qundylyqtar jasalǵandyǵyn, olar kókten túspegenin, bul qundylyqtar ýaqyt synynan ótken qazaqstandyq jol tájirıbesi ekenin aıqyn jetkizdi.
Soǵan oraı, Prezıdent Ákimshiligine, Úkimetke, Qazaqstan halqy Assambleıasyna «Qazaqstan-2050» jalpyulttyq qozǵalysymen birlesip, «Máńgilik El» patrıottyq aktisin ázirleýdi jáne qabyldaýdy mindettedi.
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev: «Biz óz halqymyzdyń ıgiligi jolynda uly maqsattardy alǵa qoıamyz, sondyqtan men barlyq saıası partııalardy, qoǵamdyq birlestikterdi, barsha qazaqstandyqtardy 2050 Strategııasynyń basty maqsatyna jetý jónindegi jumysqa belsene qatysýǵa shaqyramyn!» dedi.
Biz qazir Qazaqstanda turatyn ózge ult ókilderiniń memlekettik tildi bilý kórsetkishi arta túskenin anyq baıqap otyrmyz. Telearnalar tilshilerine qazaq tilinde suhbat berip turǵan ózge ult ókilderin jıi kóremiz. Sondaı-aq, balabaqshalar men mektepterden daıyndalǵan sıýjetterden de otandastarymyzdyń memlekettik tilge degen yqylasy arta túskeni kórinip tur. Buryn balalar úıinde tárbıelenýshiler orys tilinde bilim alyp, tek qana oryssha sóıleıtin bolsa, qazir qazaq tilinde tálim alýda. Balaǵa til úıretýdi balabaqshadan bastaý jónindegi Elbasy ıdeıasynyń tereń mańyzy bar jáne onyń oryndalatyny júregimizge úlken senim uıalatady.
Qazaq tilin bilý mártebe sanalýy kerek. Jáne bul uǵym qazir shyndyqqa aınalyp keledi. Memlekettik tildi meńgerý árbir jastyń qyzmet jolynda ósýine de oń yqpal etedi. Elimizde ómir súrý barysynda da til bilgenniń paıdasy zor. Qazir qazaq tiliniń qoldaný aıasy ulǵaıyp kele jatqanyn kórip otyrmyn. Sonymen qatar, eshbir zańda jazylmasa da, qazaq tilin bilgen ózge ult ókilderine degen qazaqtar tarapynan moraldyq qoldaýdyń bar ekeni anyq. Qazaqtar ózge ult ókili «Sálemetsiz be?» dep amandassa nemese bir-eki aýyz qazaqsha tilegin aıtsa, eń bastysy, tilge degen shynaıy qurmetin bildirse, olarǵa árqashanda iltıpatpen qaraıdy. Mine, osy turaqty damýdyń fılosofııasy.
Vıktor KIIаNSKII,
Parlament Májilisiniń depýtaty,
tehnıka ǵylymdarynyń doktory,
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi.
________________________________
Sýretti salǵan Aıdarbek ǴAZIZULY.
О́zindik pishini men mazmuny jaǵynan alǵanda, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bıylǵy Joldaýynyń buǵan deıingi joldaýlarǵa qaraǵanda aıtarlyqtaı aıyrmashylyǵy boldy. Birinshiden, Táýelsizdik saraıynda ótken osy mańyzdy sharaǵa ádettegideı tek Parlament depýtattary ǵana emes, atqarýshy bılik, sot, zań ókilderi, oblys, qala ákimderi, joǵary oqý oryndarynyń rektorlary, memlekettik, ártúrli dinı jáne qoǵamdyq uıymdardyń, sondaı-aq, BAQ ókilderi qatysty. Ásirese, elimizdiń barlyq óńirinen kóptegen azamattar kelip, Joldaýdy tyńdap úlken áser alǵandyǵyn aıta ketken jón. Bul aldaǵy ýaqytta da dástúrge aınalatyn shyǵar.
Joldaýdyń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» degen taqyrybynyń ózi utymdy tańdap alynǵan, Prezıdent óz sózinde onyń barlyq negizgi basymdyqtaryn ashyp kórsetti jáne tereń maǵynasyn tarqatyp aıtyp berdi. Mátin boıynsha sońynda aıtylǵanmen, ulttyq birlik máselesi Joldaýdyń óne boıyna arqaý boldy. Ulttyq birlik ıdeologııasy óziniń tóńiregine Qazaqstanda turatyn barlyq ulttar men ulystardy biriktiredi. Biz birtutas Qazaqstan halqy jolyna birtindep túsip kelemiz. Kim qashan bul aýmaqqa kóship kelgenine jáne kim qaıda turatynyna qaramastan, bárimizdiń ulttyq birlik ıdeologııasy tóńireginde toptasýymyz kerek.
Árıne, Prezıdent «Qazaqstan-2050» Strategııasyn qandaı baǵyttar boıynsha jáne qalaı júzege asyrý kerek ekendigine jan-jaqty toqtaldy. Joldaý degenimiz belgili bir kezeńge arnalǵan taktıkalyq qujat. Bizdiń endi «Qazaqstan-2050» Strategııamyz bar. Ony qalaı júzege asyratynymyz týraly aldaǵy kezeńderdi qamtıtyn naqty aıqyndalǵan jospar qajet bolyp edi. Osy Joldaýynda sonyń bárin Prezıdent ret-retimen kórsetip berdi.
Elbasy bul joly taǵy da ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý máselesin qozǵady. О́ıtkeni, el ıgiliginiń bári óndiristi arttyrýdan, eń sońynda ekonomıka ósimi arqyly keledi. Qalǵandary osy salalarǵa qatysty órkendeı alady. Memleket basshysy Úkimetke ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń ekinshi besjyldyq josparyn «Bıznes-2020» jol kartasymen úılestirýdi tapsyrdy jáne ekinshi kezeńinde qandaı ister atqarylatynyn, sondaı-aq tıimdi damý joldaryn tolyqqandy aıtyp berdi.
Árıne, Astanada ótetin EKSPO-2017 kórmesi týraly aıtqanda, onyń tek biz úshin ulttyq oqıǵa ǵana emes, halyqaralyq mańyzdy is-shara ekendigin uǵynyp otyrmyz. Sol halyqaralyq kórme arqyly biz álemdik qoǵamdastyqqa Qazaqstandy kórsetýimiz kerek.
Prezıdent «jasyl» ekonomıka baǵdarlamasy boıynsha dúnıejúzine kórsetetin jetistikterimiz bolýy kerek ekenin aıqyndap berdi. Sonymen qatar, bizde jyldar boıy damyp kele jatqan energetıka, metallýrgııa salalary boıynsha bazalyq negizimizdi kórsetýge tıistimiz. Sondaı-aq bıýdjetti qalyptastyrýǵa qomaqty úles qosyp otyrǵan, aıtalyq, taý-ken óndirisi salasy, munaı men gaz óndirý salasynyń jetistikterin de pash etýimiz kerek.
Bir qyzyǵy, keıbireýler asyǵystyq tanytyp: «Al endi bárin jańadan bastaımyz! Tek «jasyl» ekonomıkaǵa kóshýimiz kerek! Ol ekologııalyq taza, paıdasy kóp», dep urandap ala júgiredi. Joq, ol da durys emes. Bizdiń Prezıdent kemeńger taldaýshy retinde eshýaqytta bar dúnıeni qıratpaý kerek ekenin aıtyp júr.
Árıne, «jasyl» ekonomıkaǵa bet buramyz. Biraq ony qolymyzda bar baılyqtyń negizinde qura bilgenimiz jón. Bul mańyzdy ustanym dep oılaımyn. О́ıtkeni, bizdiń jerimizge Jaratqan ıemiz munaı men gazdyń jáne kómirdiń mol qoryn bergen. Birin joıyp nemese ekinshisine qarsy qoımaı, bárin de keshendi túrde isteý kerek. Bolashaqtyń energııasy – ıntegrasııalanǵan energııa.
Ár eldiń ózine tán bolashaq energııasy bar. Iаǵnı, ár eldiń ereksheligine baılanysty bolmaq. Máselen, teńiz jaǵalaýynda turatyn elder jel jáne gıdroenergetıkany paıdalanady. Al shól dalaly jerlerde ornalasqan elder qazir Kún energııasyn alý tásilin óte qarqyndy damytýda. Al bizde jer asty baılyǵy mol. Mysaly, qazir Batys Qazaqstan oblysynda jylý elektr ortalyqtary gazben jumys istep tur. Bul aralyq ýaqytta paıdalanatyn energetıka dep oılaımyn. Al erteńgi kúni jańa energııa kózderin tartý múmkindigi týyndaýy múmkin. Qarashyǵanaq gaz kondensatynda tórt gaz týrbınasy ornatylǵan, qazir óndiris keshenin táýelsiz energııamen qamtamasyz etip tur jáne artyq qalǵanyn Bórli aýdanyna taratady.
Jańa energııa kózderin paıdalanýǵa birte-birte, revolıýsııasyz kóshýimiz kerek. Sol sekildi biz qazir atom energetıkasyn paıdanýymyz qajet. Áskerı synaq alańdarynan kóp zardap shekken elimizde ekologııalyq másele óte ótkir ekeni anyq. Onyń ústine, Ýkraına men Japonııada atom elektr stansalary jarylǵandyǵyn bilemiz. Árıne, ondaı avarııanyń saldary adam aıtqysyz apat. Eshbir eldiń basyna bermesin. Sondyqtan da keıbir otandastarymyz «Bizge atom energetıkasy kerek emes!» dep qarsylyq bildirip júr.
Biraq, ǵylymı progresti toqtata almaısyń! Jáne de Qazaqstan búgingi tańda tek qana atom energetıkasynda emes, termoıadrolyq energetıka salasyn damytýda úlken jetistikterge qol jetkizip otyr. Elektr stansasy kem degende on jyl salynady, osy ýaqyt kezeńinde aldyn ala eskertý, qaýipsizdikti qamtamasyz etý tetikteri jetildirilip, prınsıpti túrde ózgerip, jańaryp jatady. Buǵan deıin qaıǵyǵa alyp kelgen oqıǵalardy boldyrmaý sharalary boıynsha tájirıbe mol jınaqtaldy ári qurylys nysanynda sonyń bári eskerilgen. Biz ýran keniniń asa mol qoryna ıe bola otyryp, ýrandy qaıta óńdeý boıynsha О́skemen men Qyzylorda qalalarynda qazirgi zamanǵy ozyq tehnologııasy bar kásiporyndarymyz bola tura, «Joq, atom zııandy, óte qaýipti, atom stansasyn salmaıyq», dep bas tartyp júre bersek, bul degenimiz keri ketý. Kerisinshe, qaterli oqıǵany boldyrmaý tásilderin ǵylymı turǵyda jetildire berý kerek. Prezıdenttiń de bizge aıtyp otyrǵan ustanymy – osy. «Iаdrolyq energetıkany damytýdyń keleshegin umytpaý kerek. Álemniń taıaýdaǵy damý kelesheginde arzan atom energııasyna degen qajettilik óse túsetin bolady. Qazaqstan – ýran óndirýde álemdik kóshbasshy. Biz AES otyny úshin tól óndirisimizdi damytyp, atom stansasyn salýǵa tıispiz», dedi N.Á.Nazarbaev.
Qazir nıtronmen jumys isteıtin jańa túrdegi reaktorlar bar, olar múldem qaýipsiz. Oǵan «Ýran-235» otyny paıdalanylady. Álemniń kóptegen damyǵan elderi qajetti energııany osyndaı qýatty otyn kózderinen alyp otyr. Olardyń nysanynda jarylysqa alyp keletin elementter joq. Elbasy da eger biz energetıka balansyna birte-birte jańa energııa túrlerin qosyp otyrmasaq, bul ekonomıkalyq turǵyda tıimdilikke qol jetkize almaıtynymyzdy meńzedi. Iаǵnı, biz ekonomıkalyq shyǵyny mol eski tehnologııamen, burynǵy qural-jabdyqtarmen alysqa bara almaımyz.
Elbasynyń osyndaı keleshekte eldi alǵa bastyratyn salalarǵa ǵylymı turǵyda kóz salatyny meniń de kóńilimdi bir serpiltip tastady. Sondyqtan bul Joldaý jan-jaqty talqylanyp, tereń zerdelenetin bolady. Barlyq salalardyń baǵyttary boıynsha atqarylatyn ister aıqyndalady.
Parlament depýtattary óńirlerge baryp, Joldaýda qandaı mindetter qoıylǵany jóninde saılaýshylarmen pikir almasady. Eń bastysy, árbir óńir Prezıdent Joldaýyn iske asyrý maqsatynda ózderiniń naqty josparlaryn qabyldaýy tıis. Elbasy memlekettiń damý josparynyń 2050 jylǵa deıingi negizgi pishinin kórsetip berdi, al biz ony óńirlerdi damytýdyń jospary arqyly tolyqtyrýymyz kerek. Qýatty aımaqtar barda qýatty memleket bolatyny sózsiz. Jáne de ár óńirdiń ózine laıyqty, qolaıly energetıka kózderin paıdalanǵany jón. Mysaly, Batys Qazaqstanda negizgi energııa kózin gazdan alsa, Qaraǵandy, Pavlodar aımaǵynda kómir arqyly óndiredi. Sol sekildi Kún men jel qýatyn alýǵa qolaıly óńirler de az emes. О́ıtkeni, energııany alys qashyqtyqqa tasymaldaý óte tıimsiz. Ári shyǵyny kóp, ári qymbatqa túsedi.
Iаǵnı, biz energııany tek bir kózden alyp otyrýmen shektelmeýimiz kerek. Ártúrli tıimdi joldarmen alynǵan energııa qýatyn ortaq «qazandyqqa» jınaý qajet. Bul – HHI ǵasyrdyń trendi.
2009 jyly qabyldanǵan «Jańartylatyn energııa kózderin paıdalanýdy qoldaý týraly» arnaıy Zań bar. Ol zań jańartylatyn energııa kózderin paıdalanýdy qoldaýdyń maqsattaryn, nysandary men baǵyttaryn belgileıdi. Aldaǵy ýaqytta da mindetti túrde bul tyń sala zańnamalyq turǵyda jetildirilip otyrýy tıis. Prezıdent bergen tapsyrmasyna oraı jańadan kóptegen zań jobalary daıyndalady. Onyń ishinde kásipkerlikti damytý, salyq salý boıynsha, atom energetıkasy týraly zań jobalary Parlamentke usynylýy tıis. Onda atom energetıkasyn paıdalanýda qaýipsizdikti kúsheıtý, táýekelderdi azaıtý, osyndaı nysandarda jumys isteıtin baqylaýshy organdardyń jaýapkershiligin arttyrý baǵytyndaǵy tolyqtyrýlar engiziledi dep oılaımyn.
Prezıdent egemendi el damýynyń 22 jylynda barsha qazaqstandyqtardy biriktiretin, el bolashaǵynyń irgetasyn qalaǵan basty qundylyqtar jasalǵandyǵyn, olar kókten túspegenin, bul qundylyqtar ýaqyt synynan ótken qazaqstandyq jol tájirıbesi ekenin aıqyn jetkizdi.
Soǵan oraı, Prezıdent Ákimshiligine, Úkimetke, Qazaqstan halqy Assambleıasyna «Qazaqstan-2050» jalpyulttyq qozǵalysymen birlesip, «Máńgilik El» patrıottyq aktisin ázirleýdi jáne qabyldaýdy mindettedi.
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev: «Biz óz halqymyzdyń ıgiligi jolynda uly maqsattardy alǵa qoıamyz, sondyqtan men barlyq saıası partııalardy, qoǵamdyq birlestikterdi, barsha qazaqstandyqtardy 2050 Strategııasynyń basty maqsatyna jetý jónindegi jumysqa belsene qatysýǵa shaqyramyn!» dedi.
Biz qazir Qazaqstanda turatyn ózge ult ókilderiniń memlekettik tildi bilý kórsetkishi arta túskenin anyq baıqap otyrmyz. Telearnalar tilshilerine qazaq tilinde suhbat berip turǵan ózge ult ókilderin jıi kóremiz. Sondaı-aq, balabaqshalar men mektepterden daıyndalǵan sıýjetterden de otandastarymyzdyń memlekettik tilge degen yqylasy arta túskeni kórinip tur. Buryn balalar úıinde tárbıelenýshiler orys tilinde bilim alyp, tek qana oryssha sóıleıtin bolsa, qazir qazaq tilinde tálim alýda. Balaǵa til úıretýdi balabaqshadan bastaý jónindegi Elbasy ıdeıasynyń tereń mańyzy bar jáne onyń oryndalatyny júregimizge úlken senim uıalatady.
Qazaq tilin bilý mártebe sanalýy kerek. Jáne bul uǵym qazir shyndyqqa aınalyp keledi. Memlekettik tildi meńgerý árbir jastyń qyzmet jolynda ósýine de oń yqpal etedi. Elimizde ómir súrý barysynda da til bilgenniń paıdasy zor. Qazir qazaq tiliniń qoldaný aıasy ulǵaıyp kele jatqanyn kórip otyrmyn. Sonymen qatar, eshbir zańda jazylmasa da, qazaq tilin bilgen ózge ult ókilderine degen qazaqtar tarapynan moraldyq qoldaýdyń bar ekeni anyq. Qazaqtar ózge ult ókili «Sálemetsiz be?» dep amandassa nemese bir-eki aýyz qazaqsha tilegin aıtsa, eń bastysy, tilge degen shynaıy qurmetin bildirse, olarǵa árqashanda iltıpatpen qaraıdy. Mine, osy turaqty damýdyń fılosofııasy.
Vıktor KIIаNSKII,
Parlament Májilisiniń depýtaty,
tehnıka ǵylymdarynyń doktory,
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi.
________________________________
Sýretti salǵan Aıdarbek ǴAZIZULY.
