Kollajdy jasaǵan Amangeldi QIIаS, «EQ»
Semestr saıyn grantqa múmkindik beriledi
Jahanshah Jandosuly Polshanyń Jeshýv qalasyndaǵy Aqparat Tehnologııasy men Menedjment Ýnıversıtetinde (UITM, Rzeszów) bilim alǵan. Atalǵan joǵary oqý ornynda mamandyqtyń túr-túri bar, biraq onyń ishinde sanaýlysy ǵana aǵylshynsha oqytylady. Keıipkerimiz sol sanaýlynyń ishindegi Avıasııa Menedjmenti baǵytynda bilim aldy. Qazir ózi sol Polsha elinde eńbek etip júr. Shetelden hat joldaǵan Jahanshahtan eń áýeli osyndaı halyqaralyq bilimge qalaı qol jetkizgenin suradyq.
«11-synypta oqyp júrdim. Men bitirgen polshalyq ýnıversıtettiń Qazaqstandaǵy ókilderi oqý ordamyzǵa kelip ketti. Oqý aqysy sol ýaqytta ózim qyzyǵyp júrgen Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetimen shamalas boldy. Sodan oılanyp, úıdegilermen aqyldasa kele Polshanyń shaǵyn qalasyndaǵy osy oqý ornynda oqýǵa sheshim qabyldadym. Til úırenýge degen qyzyǵýshylyǵym, Polshanyń, ásirese sol qalanyń tynyshtyǵy, jalpy, osy eldegi jáne Qazaqstandaǵy turmystyń baǵasy, sonda alatyn bilimniń paıdasy, ata-anamnyń keńesi osyndaı sheshim shyǵarýǵa yqpal etti. Oqý aqyly, biraq ár semestr saıyn rektorlyq grantqa iligýge múmkindik beriledi, barlyǵy ortasha baǵa men qoǵamdyq sharalardaǵy, ne shyǵarmashylyqtaǵy belsendilikpen ólshenedi. Degenmen negizgi basymdyq – bilimde jáne nátıjede», dedi J.Jandosuly.
Keıipkerimizdiń oıynsha, shetelde oqý degenimiz «oqý, oqý jáne oqý» deıtin jattandy kózqaraspen shektelip qalmaıdy, ýnıversıtettiń oqýdan tys, sheteldegi ómirdiń ýnıversıtetten bólek qyzyqtary bar. О́z betinshe ómir súrý, mańyzdy sheshimder qabyldaý, múlde basqa tilde qaǵaz qýalap, qujat jınaý, qansonarda búrkitpen túlki aýlaǵannan kem túspeıtin jeńildikter men aksııalardy «ańdý», aqshany únemdep paıdalaný, bizdiń til men mádenıetti jat kóretin beıtanystarmen saýdalasý, kelisimderge kelý, qonys izdeý... Munyń bári – ómirdiń sabaqtary.
«Bárinen buryn ózim bilim alǵan mamandyqta áýe ındýstrııasynyń búge-shúgesine deıin ǵana emes, avıasııa salasyna qatysty nemese táýeldi bolady degen ekonomıka, týrızm, marketıng jáne zańdar boıynsha bilim aldyq. Áýejaılardyń, áýe tasymaldaýshylardyń ekonomıkasy, básekelestigi sekildi mańyzdy bilim berildi. Biraq munyń ózi – bir sheti ǵana. Jumys tabý pandemııadan buryn ońaı bolatyn, qazir sál kúrdelirek. Degenmen qabiletti adamǵa árdaıym esik ashyq. Menińshe, kóp stýdent munda til jaǵynan qınalady. Polshaǵa kelse de, polıak tilin úırengisi joq. Al bul elde qujattardyń bári polıaksha, úıin jalǵa beretinderdiń basym bóligi aǵylshynsha bilmeıdi. Til bilmegenniń kesirinen aldanyp qalyp jatqandardy da kórdik», deıdi J.Jandosuly.
Koreıadaǵy ulttyq ýnıversıtettiń granty
Qazirgi jastar kóbine ata-anasyna salmaq salmaý úshin tegin bilimdi tańdaıdy, soǵan talaptanady. Sondaı jastyń biri – Ońtústik Koreıadan baılanysqa shyqqan, Koreıa (Kyungpook) ulttyq ýnıversıtetiniń sheteldikterge bólinetin grantpen oqyǵan Gúlzıra Abýova. Ol óziniń izdenisi nátıjesinde oqýǵa tústi. Budan buryn keıipkerimiz Qazaqstanda mýzykalyq kolledjdiń horeografııa mamandyǵyn bitiripti. Keıin ózi ósken Qyzylorda qalasyndaǵy memlekettik sport mektebinde gımnastıkalyq bıden sabaq berdi. Onyń aıtýynsha, Koreıada sheteldik stýdentterge jaqsy jaǵdaı jasalǵan. Máselen, jatar orny, tamaǵy tegin, V.0 deńgeıinen túsip qalmasa, stıpendııasyn taǵy alady. Bizde de, aıtalyq, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-de jyl saıyn akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamasymen shetelden stýdentter kelip oqıdy. Olar josparlanǵan arnaıy kýrstardy tańdap, bilim alady. Sheteldik stýdentterge jataqhana jáne shákirtaqy beriledi. Olardyń oqý merzimi – 1 semestr (4 nemese 5 aı). Sondaı-aq Qazaqstan memleketi tarapynan Aýǵanstan, Pákistan jáne t.b. elderden kelgen stýdentterge arnaıy grant bólinedi. Sheteldik stýdentter Qazaqstan stýdentterimen birge 4 jyl oqyp, bakalavrıat dıplomyn alyp shyǵady.
Al mynadaı múmkindiktiń bizde joq ekeni ras. Senesiz be, koreıalyq stýdentter sabaq kestesin ózderi qurady. «Munda izdenýshilerge erkindik berilgen. Bizdiń eldegi júıege osy jetispeıtin sııaqty. Árıne, mamandyqqa qatysty mindetti pánder bar, biraq qalǵanyn ózim tańdaımyn. Mysaly, osy semestrge aǵylshyn tilin qosyp qoıdym. Bul – bir. Ekinshiden, ózime yńǵaıly ýaqytty da belgileı alamyn», deıdi ekinshi keıipkerimiz Gúlzıra.
Al elimizde stýdentterge sabaq kestesin jasaý múmkindigi berilmegen. Alaıda stýdent oqytýshyny nemese arnaıy pánderdi tańdaı alady. Sonymen qatar stýdent óz mamandyǵyna baılanysty pánderdi aǵylshyn tilinde bilim beretin toptarda oqýǵa quqyly. Biraq ondaı toptarǵa túsý úshin arnaıy talaptarǵa saı bolý kerek. Eń basty jáne mindetti talap – stýdenttiń aǵylshyn tilin bilý deńgeıi. Iá, talap ártúrli bolǵanymen, ár ýnıversıtettiń sheteldik stýdentterge bóletin granty bolady. Soǵan umtylýǵa ár úmitkerdiń múmkindigi bar.
Aqsha tólep, tabys tabýǵa bolady
Birinshi keıipkerimiz syndy sheteldik ýnıversıtettiń usynysymen, ekinshi keıipkerimizdeı ýnıversıtettiń grantymen oqyǵandardan bólek, elimizde jumys isteıtin arnaıy ortalyqtar arqyly muhıt asyp bilim alǵandar bar. Maqsutbek Aıtmaǵambet Work and travel US mádenı bilim berý baǵdarlamasymen oqyp kelgen. Qazir AQSh-tan alǵan «Kásipkerlik bilim» baǵytynda ıgergen daǵdylaryn ómirde qoldanyp, jumys istep júr.
«О́zim – osy baǵdarlamamen barǵan alǵashqy qatysýshynyń birimin. 2000-jyly bardym. Balalar lagerinde tálimger bolyp jumys istedim. Amerıkaǵa birneshe ret ártúrli baǵdarlamamen baryp, keıin sol AQSh-ta ýnıversıtettiń jáne ózim qyzmet etetin kompanııanyń grantymen magıstratýrany oqydym. Bul baǵdarlama saıahattaý arqyly úıretý, bilim berýdi kózdeıdi. Bilim saıahaty dep atasaq ta bolady. Biraq bir nárseni umytpaý kerek, Work and travel tek stýdentterge arnalǵan, olardyń jazǵy nemese qysqy demalystarynda saıahattaı júrip jumys isteýge, el tanyp, jer kórýge baǵyttalady. Negizi atalǵan baǵdarlama 1957 jyly Amerıkada paıda boldy. Áýelde Eýropa men AQSh stýdentteri ózara bilimin bólisip, ózara mádenıetti, tildi úırendi. Munda nege jumysqa mán beriledi? Bilim negizinen formaldy, formaldy emes bolyp ekige bólinedi ǵoı. Kóbine-kóp jumysqa turarda oqýlyqtardaǵy formaldy bilimnen góri qarym-qatynas mádenıeti, kúrdeli máselelerdiń sheshimin tabý, jumystardy júıeleı bilý sekildi formaldy emes bilim suralady, keı jerde tipti talap etiledi. Al mundaı bilimdi adam ómirden, shynaıy praktıkadan alady, ıaǵnı qandaı da bir jaýapkershilik alyp jumys isteýden úırenedi», deıdi M.Aıtmaǵambet.
Bul keıipkerimizdiń aıtýynsha, mundaı baǵdarlama Amerıkada ǵana emes, dúnıejúziniń kóptegen elinde bar. Mysaly, Work and travel Germany, Work and travel Australia baǵdarlamasy jumys isteıdi. Ataýy bólek bolǵanymen, Work and study deıtin aýstralııalyq baǵdarlamanyń baǵyty da osyndaı.
Work and travel US mádenı bilim berý baǵdarlamasy Qazaqstanda 1998 jyldan beri jumys istep keledi. Bul baǵdarlamany elimizde ózim eńbek etetin Halyqaralyq bilim almastyrý ortalyǵy iske asyrdy. Osy ýaqyt ishinde 22 myńnan asa stýdenttiń sheteldik mádenıetti kórip, til úırenip, qajetti daǵdyny ıgerip, formaldy emes bilim alyp, praktıkada qoldanýyna kómektestik. Barǵan stýdentter shaǵyn bıznes mekemelerinde jumys istedi. Mundaǵy maqsat – eń aldymen eńbekke baýlý, ózin-ózi qamtamasyz etýge úıretý. Meıli, óziniń bolashaq mamandyǵyna qatysy joq kafede, qonaqúılerde, restorandarda qyzmet etse de, ondaǵy kózge kórinbeıtin daǵdylar keıin mamandyǵymen jumysqa turǵanda qajet bolady. Ras, jobaǵa qatysý aqyly, sońǵy eki jylda pandemııa men keıbir sanksııalardyń sebebinen qymbattady. Qazir orta eseppen 2 000-2 500 AQSh dollaryn tóleý kerek. Oǵan qosymsha alatyn bıleti bar. Biraq barǵan soń jumys istep, jumsaǵan qarjysyn birneshe eselep qaıtaryp alǵandar jeterlik. Ádette kóbi 10 myń dollardyń kóleminde tabys tabady. Al byltyr barǵan stýdentter arasynda 23 myń dollarǵa deıin tabys tapqandar boldy», deıdi Halyqaralyq bilim almastyrý ortalyǵynyń ókili M.Aıtmaǵambet.
Work and travel US baǵdarlamasymen Amerıkaǵa barý úshin aǵylshyn tilin aýyzeki bilý jetkilikti, halyqaralyq til bilimi jónindegi IELTS, TOEFL sekildi testileýlerdi tapsyrý, odan belgili bir nátıjeli sertıfıkattar talap etilmeıdi. Degenmen ortalyqtyń koordınatorlary, keıin AQSh elshiliginiń konsýly alatyn aǵylshyn tilindegi suhbattan ótedi. Osy suhbattan óte alǵan stýdentter ǵana bara alady.
Zertteýge de grant ala alasyz
Al bizge Túrkııadan hat joldaǵan Bekarys Nurıman Turkiye Burslari jaıly 2014 jyly estı bastapty. «Men 2014 jyly magıstratýrany bitirdim. Sóıtip, doktorantýrany osy Turkiye Burslari baǵdarlamasymen oqyǵym keldi. Qujat tapsyrǵanymmen, óte almadym. О́ıtkeni qujattardy óz betimshe toltyrǵandyqtan qatelikter boldy. Bir qujatymdy aǵylshynsha, endi birin qazaqsha toltyrǵanmyn. Sóıtsem, óziniń www.turkiyeburslari.gov.tr saıtynda álemde moıyndalǵan halyqaralyq 6 tildiń birinde ǵana jazyp tapsyrý keregi kórsetilgen eken. 2015 jyly L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetine doktorantýraǵa tústim. Doktorantýrada oqı júrip taǵy Turkiye Burslari baǵdarlamasyna qujat tapsyrdym. Alaıda bul joly doktorantýraǵa emes, zertteý grantyna tapsyrdym», deıdi.
Keıipkerimiz atap ótkendeı, Turkiye Burslari baǵdarlamasynyń zertteý granty doktoranttarǵa beriledi. Ekinshi kezekte doktorantýrany bitirgender de posdoktorantýra sekildi zertteý júrgizýge grant ala alady. Doktoranttarǵa ne úshin beriledi? Siz álemniń qaı jerinde oqyp jatsańyz da grantty ıelenip, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyńyzdy az ýaqytqa sheship, alańsyz ǵylymmen aınalysýyńyzǵa bolady.
«О́z tájirıbemnen aıtsam, zertteý grantyna qujat tapsyrý qaǵazbastylyqtan turmaıdy. Bastysy grantqa tapsyratyn zertteý taqyryp doktoranttar úshin sol doktorantýradaǵy dıssertasııasynyń taqyrybynan tys bolmaýǵa tıis. Ekinshiden, zertteý týraly qysqasha sıpattap negizdeme berý kerek. Munda osy zertteý arqyly siz qandaı máseleni sheshetinińizdi, ony qandaı ádistermen zertteıtinińizdi, nendeı derekterge súıenetinińizdi, ǵylymǵa qalaı paıdasyn ákeletinin, ıaǵnı kútiletin nátıjesin dáıektep túsinikteme toltyrasyz. Bas-aıaǵy 2 betten turatyn negizdeme jazyp tapsyrdym. Taǵy bir eskeretin nárse, ony bir-aq tilde jazdym. Negizi zertteýdi qaı tilde júrgizseńiz, sol tilde jazǵan durys. Zertteýińizdi Túrkııadaǵy bir ǵalymmen birlesip júrgizýińiz kerek. Tańdaǵan jetekshińizden jetekshilik etetini týraly, sizdiń sol taqyrypty zertteý alatynyńyzǵa senim bildirgen qoldaý-haty qajet. Osy zertteýdi shynymen júrgize alatynyńyzǵa kóz jetkizý úshin taǵy eki ǵalymnyń kepildik retinde taǵy qoldaý-haty talap etiledi. Komıssııa músheleri ózińiz ben ǵylym jolyńyz jaıly bergen aqparatty qarap, eńbekterińizben tanysyp, qazirgi taqyrybyńyzdyń ózektiligin saralaı kele sheshim shyǵarady», deıdi B.Nurıman.
Túrkııanyń zertteý grantyn ıelengen keıipkerimizdiń aıtýynsha, komıssııa músheleriniń sheshimine qoldaý-hat ıeleriniń jaýaby da zor yqpal etedi. Iаǵnı komıssııa ókilderi arnaıy álgi senim bildirgen ǵalymdarǵa habarlasyp, suraıdy eken. Shyndyqqa kóz jetkizgennen keıin ǵana senimnen shyǵýǵa múmkindik bar. Grant ıelenseńiz, aı saıynǵy stıpendııa sekildi túsip turady. B.Nurıman doktorant retindegi stıpendııasyna qosa osyndaı grantqa qol jetkizip, turmystyq jaǵdaıǵa 1 jyl alańdamaı zertteýimen shuǵyldandy. Ábden elekten ótip, senimge ıe bolyp grant alǵandardan eshbir artyq esep suralmaıdy eken. Biraq keıipkerimiz óziniń alǵashqy negizdemesinde kórsetkendeı, 3 aı saıyn 2 betten turatyn toqsandyq, keıin 4-5 betteı qorytyndy jyldyq esebin jazyp ótkizgen.
Jalpy, Turkiye Burslari atty 4 deńgeıli (bakalavrıat, magıstratýra, doktorantýra, zertteý) grant beriletin túrkııalyq baǵdarlamasy jaıly qazaq jastary birshama habardar bolyp qalǵandaı. Sebebi osy baǵdarlamamen Qazaqstannan Túrkııaǵa attanǵan jas otandastarymyzdyń qatary kóbeıip keledi. Grant jyl saıyn beriledi. Qujat qabyldaý merzimi ár jyldyń basynda, ıaǵnı qańtar aıynan bastalyp, aqpan aıynyń 20-na deıin ótedi. Ár deńgeıde grant úmitkerlerine jas ereksheligine baılanysty shekteýler bar. Máselen, 35 jastan asqandar doktorantýraǵa tapsyra almaıdy. Degenmen til máselesinde qıyndyq joq. Kóp el sheteldik stýdentterge sol eldiń memlekettik tilin jetkilikti deńgeıde meńgergende ǵana grant beredi. Al Turkiye Burslari baǵdarlamasy boıynsha Túrkııanyń memlekettik granty túrikshe múldem bilmeıtinderge de beriledi. Bir jyl arnaıy til kýrsynan ótedi.
P.S. Biz jer júziniń ár qıyrynan bilim alǵan jastarmen tildesip, olardyń óz maqsatyna qalaı qol jetkizgenin jazýǵa tyrystyq. Grantpen, stıpendııamen, aqyly, stıpendııasyz bolsa da tegin oqýdyń múmkindikterin, sondaı-aq formaldy oqýmen ǵana shektelmeı, ómirlik mańyzy zor formaldy emes oqýdyń joldaryn keıipkerler arqyly usyndyq. Qazirgi bilim qýǵan jastar biz bilmeıtin baǵdarlamalardy biletin de bolar. Eger siz halyqaralyq bilimdi óz betinshe alǵandardyń qatarynda bolsańyz, redaksııamyzǵa oqýǵa túsý tarıhyńyzdy jazyp jiberińiz. Bul ózińizdeı qanshama jastyń úmit shyraǵyn jaǵýy múmkin.
