Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Jyl basy sanalatyn Naýryz meıramyna arnalǵan ánderdiń ishinde eń kóp shyrqalatyny – osy «Naýryz-dýman» áni. Qar kóbesin sógip kelgen «altyn kúrekteı» lebimen tyńdarmanyn dúr silkindiredi. О́leńin 1973 jyly Muqaǵalı Maqataev jazypty. Buǵan qosar jáne bir týyndy bar jeteginde. Ol da Naýryz týraly ǵajap óleń, mynaýysy ánge aınalyp ketkendigimen ataqty. Roza Rymbaeva shyrqap shyqqanda, sahnany jandyryp jiberedi. О́leń atyn shyǵarǵan ánniń týýyna sebepshi Roza apaıdyń eńbegin aınalyp ótýge bolmaıdy. Qazaq dalasyna Keńes ókimeti ornaǵaly toılaýǵa tyıym salynǵan Naýryz alǵash 1988 jyly saltanatty túrde atalyp ótkeli jatqanda, ánshige laıyqty án taýyp, shyrqaý tapsyrylypty. Roza apaıdyń kózine Muqaǵalıdyń «Naýryz» óleńi túsedi. Aqynnyń jyry jazylǵan kitapty alyp, kompozıtor Talǵat Sarybaevqa baryp áýenin jazyp berýin ótinedi. Ol kisi jazǵanda da, kelistirgen. Roza apaıdyń kúıeýi Tasqyn Oqapovtyń óńdeýimen án sol jylǵy Naýryz meıramynda jarq ete qalady ǵoı. Aradaǵy alpys jyldan astam úzilisten soń, Naýryz alǵash toılanǵanda shyrqalǵan ándi qar kóbesin tuńǵysh sókken «altyn kúrekke» balaýymyz sondyqtan. Aqyn Muhtar Shahanov:
«Qansha ǵasyr sán bergen dalamyzǵa
О́zgeshe bir áni ediń baıtaq eldiń,
Sálem, Naýryz! Sen bizdiń aramyzǵa
Alpys eki jyldan soń qaıta keldiń.
Sen eń kóne jyrysyń sanamyzdyń,
Rýhı shattyǵymsyń tasyp tolǵan.
Seni toılap, babasy babamyzdyń
Ájemniń ájesine ǵashyq bolǵan»,
dep jyrlaıtyny osy tus.
Ánniń qysqasha tarıhy ár jerde jazylyp júrgenimen, shýmaqtarynda buǵyp jatqan shyndyq pen emeýrinder týraly kóp aıtyla bermeıdi. Biz óleń joldary tek merekelik kóterińki kóńil kúıden ǵana turmaıtynyn aıtqymyz keledi.
«Naýryz aıy týǵanda,
Toı bolýshy edi bul mańda.
Saqtalýshy edi sybaǵa,
Saparǵa ketken uldarǵa,
Naýryz aıy týǵanda»
dep bir qaıyrady aqyn. «Toı bolýshy edi bul mańda» dep ótken shaqpen sóıleıdi. Osyndaǵy óleńniń bar qupııasy eleýsiz ǵana «edi» etistigine kómkerile salǵan. Iаǵnı kilt sóz – burynǵy ótken shaq «edi». Ertede toılanǵan, odan keıin toılanbaǵan... Aqyn bala kúninde Naýryz toıyn kórdi me eken, álde úlkenderden estidi me eken, ol jaǵy bizge beımálim. Múmkin el ishinde jyl keldi dep jasyryn toılaǵandar bolǵan da shyǵar. Tarıhta ondaı mysaldar jetip artylmaı ma? Kelesi eki jol bala Muqańnyń Naýryz toıyna kýá bolǵanyn rastaı túsetin sııaqty. Bala Muqań deıtin sebebimiz, «saqtalýshy edi sybaǵa, saparǵa ketken uldarǵa» dep taǵy da ótken shaqpen jazady. О́leńniń bastapqy sóz qoldanysyna baılanysty álgindeı yrǵaqpen ketti dep aıta almaımyz.
Týǵan-týys, quda-qudaǵı, kórshi-kólem, taǵy basqalaryn eseptemegende, sybaǵa uzaq saparǵa ketken uldarǵa saqtalady. Áskerge ketip bara jatqan jigitterge saqtaıdy dep estıtinbiz. Eki-úsh jylǵa áskerge nemese maıdanǵa ketken adamǵa qurt sııaqty búlinbeıtin as saqtamasa, ózgeleri uzaq ýaqytqa tótep bermesi anyq. Kelgen árbir jańa jyldan jaqsylyq kútetin yrymshyl qazaq Alladan balasynyń aman oralýyn tileıtinin uǵý qıyn emes. Dám berip duǵa qylmaı ma Naýryz toıynda? Onyń ústine aqynnyń balalyq shaǵy soǵys jyldarymen tuspa-tus keledi.
«Naýryz, naýryz, kún ıgi!
Kúni ıgi jerdiń túri ıgi.
Baýyry jylyp naýat-qar,
Babymen ǵana jibıdi.
Shashylyp yrys shanaqtan,
Shaqyryp bir úı bir úıdi,
Shattanýshy edi bir ıgi».
Munda da tabıǵı qubylystardy sýretteı kele, tómengi jaǵynda qazaq aýylynyń tynysyn aıtyp ketedi. «Shaqyryp bir úı bir úıdi, shattanýshy edi bir ıgi» degende, taǵy da «edimen» qulata salady. «Buryn ıgiler bir shattanýshy edi, búgin ol da joqqa saıady».
«Osynaý ıgi keń jerge,
Naýryz aıy kelgende,
Naýryz toıyn bergende,
Kórmegender de armanda,
Armanda – ony kórgen de.
Kelip em ómir-ormanǵa,
Naýryz aıy kelgende».
Budan joǵarydaǵy shýmaqtarda aqyn elde Naýryz toılanbaı qalǵanyn emeýrin etip, jyldyń keletinin tabıǵat qubylysymen astastyra sýrettese, myna shýmaqta sol oıdy jalǵastyra kele, óz basynyń shyndyǵyn jaıyp salǵanǵa uqsaıdy. «Kelip em ómir-ormanǵa, Naýryz aıy kelgende» deıdi óleńge ótirik aıtpaǵan Muqań. Dúıim el týǵan kúnin 9 aqpanda toılap júrgen Muqaǵalı Maqataev naýryz aıynda dúnıege kelgen deıtinder tabylady. Aıtqan sózderi de qısyndy. Ol týraly aqynnyń anasy Naǵıman apa esteliginde: «Muqaǵalıym 1931 jyly naýryz aıynyń 8-de dúnıege kelgen bolatyn. Jańylysýym múmkin emes. Sebebi balam mynaý fánıdiń esigin ashqannan biraz ýaqyt keıin Naýryz toıy bolady, naýryzkóje jasaımyz dep kútip otyrǵanbyz», depti. Muny Muqaǵalı Maqataev atyndaǵy ádebı syılyqtyń laýreaty Orazaqyn Asqar bylaı tolyqtyrady: «Al qujat boıynsha Muqaǵalı 9 aqpanda dúnıege kelgen. Bul kýálikti aqyn es bilgen kezde sol kezdegi saılaý naýqanyna baılanysty ózi jazdyryp alǵan eken», deıdi. Bul endi aqyndardyń kóbi bilgenimen, aıta qoımaıtyn áńgime. Jalǵyz-aq osy jyry arqyly avtor naýryz aıyna qatysy bardyń bárin jazyp ketkeni kórinedi. Keıinnen áni týyp, halyqtyń júregine sezim uıalatyp, jadynda ańyz bolyp kóship júrgeni tegin emes.
Qazaqtaǵy Naýryz týraly mańdaıaldy ánniń avtory «altyn kúrekpen» birge naýryzda týmasa ne bolǵany, biraq...
