Atqarýshylyq is júrgizý salasyn jetildirý mańyzdy

Is-sharany júrgizgen Májilis Tóra­ǵasynyń orynbasary Balaım Kesebaeva atqarýshylyq is júrgizý júıesin jetil­dirý máselesiniń ózektiligine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, buǵan deıin atalǵan taqyryp Parlament qabyr­ǵasynda birneshe ret talqylanǵan. «Atqa­rý­shylyq is júrgizý – sot prose­siniń sońǵy máresi. Sondyqtan dál osy kezeńde buzylǵan quqyqtar qal­pyna keltirilip, zańdy múddeler shyn máninde qorǵalýǵa tıis. Osy saladaǵy mańyzdy másele – zańdylyqty qamta­masyz etý, azamattar men zańdy tulǵalardyń quqyqtaryn saqtaý, sondaı-aq memlekettiń múddelerin qorǵaý. Osyǵan baılanysty atqarýshylyq is júrgizýde taraptar quqyqtarynyń buzylýyna, sot oryndaýshylarynyń áreketterine kóptegen shaǵymǵa alyp keletin sozylmaly, sheshimin tappaı júrgen problemalardy talqylaýymyz qajet. Atqarýshylyq is júrgizý sapasyn jaqsartý boıynsha qabyldanyp jatqan zańdarǵa jáne basqa sharalarǵa qaramastan, jeke sot oryndaýshylardyń áreketterine shaǵymdardyń sany azaımaı otyr. Joǵarǵy sottyń aqparatyna sáıkes sońǵy 3 jylda sotqa berilgen shaǵymdardyń sany 10 myńnan asqan», dedi B.Kesebaeva.

Májilis Tóraǵasynyń orynbasary sonymen qatar depýtattardyń atyna da turaqty negizde shaǵymdar túsetinin sóz etti. Shaǵymdardyń basym bóligi atqarýshy qujattardyń uzaq ýaqyt boıy negizsiz oryndalmaýyna, sonyń ishinde sot oryndaýshylarymen is bo­ıynsha tıisti májbúrleý sharalaryn qabyldamaýyna qatysty. «Statıstıka boıynsha sottarǵa túsken ákimshilik talap-aryzdarynyń jalpy sanynyń arasynda eń kóbi – sot oryndaýshylarynyń áreketteri men áreketsizdigine qatysty. Keıingi 9 aı ishinde tutastaı alǵanda, respýblıka boıynsha 6 myńnan astam talap-aryz túsken. Shaǵymdardyń kóptigi boryshkerlerdiń sot sheshimderiniń oryndalýyn sozý maqsatynda mundaı shaǵymdardy qasaqana berýine de baılanysty. Boryshkerdiń mundaı áreketteri ekinshi tarap quqyqtarynyń buzylýyna ákeledi. Bizdiń maqsatymyz zań shyǵarý sýbektisi retinde osyndaı problemalardy anyqtaý jáne sheshý», dedi B.Kesebaeva.

Budan keıin minberge Ádilet mınıstri Qanat Mýsın kóterildi. Vedomstvo basshysy talqylanyp otyrǵan salanyń jaı-kúıi jóninde áńgimelep berdi. Onyń aıtýynsha, sot tóreligin iske asyrýdyń sońǵy kezeńi retinde májbúrlep oryndatý prosesi tıimdi, jedel jáne ádil bolýǵa tıis. Alaıda óndirip alýshylar ózderine tıesili somalardy ýaqtyly jáne tolyq óndirip alýǵa qol jetkize almaıdy. Mınıstr keltirgen derekterge súıensek, 2021 jyly jalpy somasy 9,3 trln bolatyn 7 mln atqarýshylyq jáne basqa da qujat kelip túsken. Sonyń ishinde 2,3 mln atqarý qujaty qaralyp, 300 mlrd teńge óndirilip alynǵan. «Negizgi sebepter – zańnamanyń olqylyqtary men boryshkerlerdiń tóleı almaýy. О́tken jyly boryshkerdiń tabysy nemese múlki bolmaýyna baılanysty óndirip alýshylarǵa 2,4 trln teńgege 608 myń atqarýshylyq qujat qaıtaryldy. Jyl saıyn atqarýshylyq is sany 1 mln-ǵa ósip otyrǵany baıqalady. Tıisinshe, sot oryndaýshylarynyń júktemesi artyp keledi.

Sot aktilerin oryndaý – eń prob­le­malyq jumys. Sot oryndaýshylarynyń áreketterine shaǵymdardyń sany tómen­demeı, buzýshylyqtardyń sany da ósedi. Bul ákimshilik ádilet júıesin engizýdi aı­qyn kórsetti. Talap-aryzdardyń jartysy sot oryndaýshylarynyń áreketterin daý­laý týraly. Kóp jaǵdaıda sottar olar­dy negizdelgen dep tanıdy», dedi Q.Mý­sın.

Vedomstvo basshysy mundaı jaǵ­daıdyń sýbektıvti jáne obektıvti sebepteri de bar ekenin jetkizdi. Sonymen qatar mınıstrlik boryshkerlerdiń de, óndirip alýshylardyń da quqyqtaryn qorǵaý úshin júıeli jumys júrgizip otyrǵanyna toqtaldy. «Atqarýshylyq is júrgizý týraly» zańǵa mańyzdy ózgerister 2020 jyly engizildi. Olar boryshker men óndirip alýshynyń quqyqtaryn qorǵaýǵa, jeke sot oryndaýshynyń jaýapkershiligin kúsheıtýge baǵyttalǵan. Endi, bir aı ishinde alıment óndirý jáne basqa da áleýmettik ister boıynsha belsendi jumys istemegen sot oryndaýshysy lısenzııasynan aıyrylady. 2021 jyly osyndaı negizder boıynsha 19 jeke sot oryndaýshysy lısenzııasynan aıyryldy. Jeke sot oryndaýshy múlikti satqannan keıin basqa sot oryndaýshylardyń da shekteýlerin sheshýge mindetti. Endi sot oryndaýshysy boryshkerdiń elden shyǵýyn shekteýge mindetti. Buryn ol muny óz qalaýy bo­ıynsha jasaı alatyn. Jumys isteıtin múgedek boryshkerden alıment óndirip alý onyń jalaqysynan ǵana júzege asyrylady», dedi vedomstvo basshysy.

Esterińizde bolsa, 2020 jylǵy Joǵarǵy sottyń «Sot aktilerin oryndamaǵany úshin jaýaptylyq týraly» normatıvtik qaýlysyna túzetýler engizilgen-di. Mınıstrdiń aıtýynsha, bul ózgerister qasaqana tólemeýshilerdi qylmystyq jaýapkershilikke tartýdy aıtarlyqtaı jeńildetti. Keltirilgen derekterge súıensek, byltyr alıment tólemegeni úshin 316 boryshker qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy. Al 2019 jyly 62 boryshker osyndaı jaza alǵan edi. 2021 jyly 6 myńnan astam boryshker ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. «Qabyldanǵan zańǵa sáıkes jyljymaıtyn múlikti aýksıon arqyly bastapqy baǵalaý qunynyń 75 paıyzynan tómen satýǵa bolmaıdy. Buryn satýdyń eń tómengi shegi 50 paıyz edi. Jalpy alǵanda, mańyzdy máseleler toby atqarýshylyq is júrgizý salasyn avtomattandyrý arqyly óz sheshimin tapty. Búgingi kúni is júrgizý áreketteriniń 70 paıyzy avtomattandyrylǵan aqparattyq júıesinde júzege asady. Atqarýshylyq is júrgizý taraptary materıaldarmen onlaın tanysa alady jáne prosestik ótinish hattardy taraptardyń kabıneti arqyly bere alady. Avtomattandyrylǵan aqparattyq júıesine tirkelý buǵan múmkindik beredi», dedi Q.Mýsın.

Mınıstrdiń aıtýynsha, problemalar áli de jetkilikti. Barlyq bankter vedomstvonyń júıesimen birikti­ril­megen. Eldegi 27 banktiń 14-i ǵana aqpa­rat­tyq almasýǵa qosylǵan. Bul oryn­datý júıesin tolyq kólemde avtomat­tandyrýǵa, banktermen ózara is-qımyl­dy jeńildetýge múmkindik beredi. Aza­mattardyń qaryzdy tóleý múmkindikterin edáýir keńeıtedi, olardyń ómirlik belsendiligin jeńildetedi. «Kólikke ty­ıym salý, alyp tastaý jáne júrgizýshi kýáligi qoldanysyn shekteý máseleleri bo­ıynsha Ishki ister mınıstrligimen ıntegrasııa joq. Qazirgi eń úlken jáne is júzinde sheshilmeı turǵan problema – taraptardy habardar etý. Aqparattyq júıemizde qazirgi ýaqytta SMS-ha­barlama bar. Biraq bul shara tıimsiz, óıtkeni ol habarlamany boryshkerge nemese óndirip alýshyǵa tıisti túrde jetkizýin qamtamasyz etpeıdi. Poshta arqyly habarlama jiberý jetkizý mer­zimi men quny boıynsha arhaızm ekeni anyq. Habarlamany hat arqyly jiberý úshin shamamen 400 teńge jumsalady. Mem­lekettiń quqyqtyq júıesinde borysh­kerdi ýaqtyly habardar etý – mindetti shart. Tek sot oryndaýshylary úshin ǵana emes, barlyq ákimshilik organdar úshin de qajetti. Qazirgi ýaqytta mınıstrlik bul máseleniń sheshimin tabý jumystaryn júrgizip jatyr. Tıisti usynystar jaqyn arada Úkimetke engiziledi», dedi Q.Mýsın.

Vedomstvo basshysy qazirgi tańda zań boıynsha jeke sot oryndaýshynyń áreketteri men sheshimderi tek sot arqyly shaǵym jasaıtynyna nazar aýdardy. Mundaı sot daýlary barlyq satyny qosa alǵanda 11 aıǵa deıin sozylýy múmkin. «Bul rette sottyń negizgi sheshimi oryndalmaı jata beredi. Adamdar sot óndirip bergendi ala almaıdy. Kóbinese boryshkerler shaǵymdaný quqyǵyn teris paıdalanady jáne onyń oryndaý prosesin sozý úshin paıdalanady. Osy ýaqyt ishinde olar múlik pen aqshany jasyrady. Sot praktıkasy jeke sot oryndaýshylaryna qatysty 200-ge jýyq talap-aryz tatýlasýmen nemese myńnan astam talap-aryzdy qaıtaryp alýmen aıaqtalǵanyn kórsetedi.  Daý, sotqa deıin, óńirlik palatalar deńgeıinde sheshilip keledi. Mundaı praktıkany jarııa etý jáne óńirlik palatalarynyń laýazymdy adamdaryn jeke sot oryndaý­shylarynyń sheshimderin joıý jónin­de ókilettikter berý qajet dep oılaımyz. Bul daýlardy qaraý ýaqytyn qys­qartady jáne taraptardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa oń áser etedi. Jalpy alǵanda, Atqarýshylyq is júrgizý týraly zań qabyl­danǵaly 11 jyl ishinde oǵan 397 túzetý engizildi. Ákimshilik quqyq buzý­shylyq kodeksine ǵana budan kóp ózgeris jasaldy. Zańnyń ústemdigi men aza­mattardyń quqyqtaryn saqtaý arasyn­daǵy tepe-teńdikti qamtamasyz etetin Máj­búrlep oryndatý týraly jańa zań ázir­leı­tin ýaqyt jetti dep oılaımyn. Ony qabyldaý barysynda eń jaqsy álem­dik zańnamalyq tájirıbelerdi eske­riledi dep úmittenemin», dedi mınıstr.

Vedomstvo basshysy sózin qory­tyn­dylaı kele, atqarýshylyq is júrgizýde azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdy iske asyrý boıynsha jumys jalǵasa beretinin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, májbúrlep oryndatý salasyn damytýǵa múmkindik mol.

Budan keıin depýtattar mınıstrge kó­keıindegi saýaldaryn qoıyp, atqarý­shylyq is júrgizý máselesin jan-jaqty tal­qylady. Jıyn sońynda Májilis Tóraǵa­synyń orynbasary Balaım Kese­­­baeva qorytyndy sóz sóılep, osy sala­­daǵy ózekti máselelermen, sondaı-aq olardy sheshý joldary aıtyl­ǵanyna toq­taldy. «Osy baǵytta elde atqarýshylyq is júrgizý júıesin tıimdi reformalaý boıynsha júrgizilip jatqan jumystyń óte mańyzdy ekenin erekshe atap ótkim keledi. Bul jumystardy sot tóreligine júgingen adamdardyń quqyq­tary men múddeleriniń buzylýyna alyp keletin barlyq problema sheshilgenge deıin jalǵastyrý qajet», dedi B.Kesebaeva.