Eýrazııa halyqtaryna ortaq tulǵa

Qazaq halqy órkenıetke qol sozýy men azattyq úshin kúresi jolynda nebir alapat pen qııapatty dúnıe joq deısiz? Kenesary hannyń soǵysynan beri tartqanda, Alash taqyrybyna bir-aq tirelesiz. Odan ári moıyn sozsańyz Mustafa Shoqaı shyǵady aldyńyzdan. Qazaqstanda Alashtaný ınstıtýty qurylyp, Alash ıdeıasyn taný jolǵa qoıylǵanymen, Túrkistan ıdeıasyn tý etken shoqaıtaný ǵylymy qalyptasa bastaǵanymen, tórt aıaǵyn teń basyp kete qoımaǵanǵa uqsaıdy. Ol týraly Qazaqstan ǵalymdarymen qatar álem zertteýshileri jarysa jazyp, tom-tom eńbekter shyǵaryp jatqanyna kúni keshe elordadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada ótken «Mustafa Shoqaı murasy otandyq jáne shetel ǵa­lym­da­rynyń zertteýlerinde» atty ha­lyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik kon­fe­­rensııada kózimiz anyq jetti. Kon­ferensııaǵa Qazaqstan, Fransııa, Bash­qurt­stan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Áze­r­baıjan, Reseıden shoqaıtanýshy ǵa­lym­dar onlaın rejimde qatysty.

Halyqaralyq jıyndy Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne sport mınıs­trligi men Halyqaralyq Túrki aka­de­­mııasy, Ulttyq akademııalyq kitap­hana jáne Halyqaralyq mádenıet­ter­di jaqyndastyrý ortalyǵymen birlesip uıymdastyrdy. Ǵylymı-tájirıbelik konferensııany UǴA akademıgi, Ha­lyq­aralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli júrgizip, sóz arasynda Mustafa Shoqaı týraly mol derek kel­tirip otyrdy. «Túrkistan ıdeıasyna ǵumyryn arnaǵan úlken qaıratker, uly tulǵa Mustafa Shoqaı Orta Azııada alǵash­qylardyń biri bolyp emıgrasııaǵa baryp, Ázerbaıjan, Grýzııa, Túrkııa, Germanııa, Fransııa jáne Eýropadaǵy iri memleketterdi sharlaı júrip sol kezdegi barlyq jıyndarǵa qatysyp, so­ńyna mol mura qaldyrǵan. Shoqaı mu­ra­sy qazir Qazaqstanda qolǵa alynyp otyrǵan saıa­sı qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jónindegi komıssııanyń jumysyna úlken tirek bolady dep senemiz. Sebebi Mustafa Shoqaı sol dáýirdiń kúreskeri ári kýágeri. О́zge kúreskerler men kýá­ger­lerdiń ókinishke qaraı jazýǵa múm­k­indigi bolmady. Ásirese elde qalǵan Alash qaıratkerleri. Olardyń jazǵan-syz­ǵandary tekserilip, súzgiden ótse, Shoqaı keńestik júıeni naqty derekterge súıene otyryp synady. Onyń jazbalary bolshevıktik bılikke de, sol sııaqty Eýrazııada óristeı túsken fashıstik bılik­ke de qolaısyz boldy.

M.Shoqaıdyń aıtýynsha nashar ult joq. Ol eshqandaı ultty jatsynbady. Stýdent kezinen bastap kóptegen ult qaıratkerlerimen tize qosyp, ıyq tires­­ti­rip kúres júrgizdi. Úlken ıdeıa­lar­­dy dúnıege ákeldi» dedi Darhan Qýandyquly.

Jıynǵa onlaın qatysqan tarıh ǵy­lym­darynyń doktory, professor Gúljaýhar Kókebaeva alǵashqylardyń biri bolyp sóıledi. «2002 jyldan bas­tap Shoqaıǵa baılanysty shetelden derekter jınadyq. Germanııadaǵy jáne Polshadaǵy arhıvterden materıaldar ákeldik. Qazir negizi Shoqaıdyń hattary men eńbekteri jaryqqa shyqqany aıtylyp júr. Alaıda hattary tolyq qam­tyl­maǵan. Byltyr ol kisiniń aýda­rylmaǵan hattaryn aýdaryp, jan-jaqtan ákelingen basqa da hattaryn toptastyryp, túpnusqasymen salystyra otyryp jınaq shyǵardyq. «Shoqaıdyń epıtolıarlyq murasy» degen, orys ti­lin­de. Sol hattarǵa qarap otyrsaq, Sho­qaı biz baıyptap júrgennen de úlken tulǵa. Onyń hattary tutas Eýropadaǵy túrkistandyq túrki emıgrasııasynyń beınesi men tarıhyn beredi. Ol Parıjde júrgeninde qanshama ǵylymı-zertteý ıns­tıtýt­tarynda baıandama jasady. Álgi hattardan kórgenimizdeı, ınstıtýttar baıan­dama jasaýyn ózderi ótinedi. Máse­len, Ulybrıtanııadaǵy Shyǵystaný ıns­tı­týty baıandama jasaýǵa shaqyrǵanyn bi­le­miz. Sonda baryp dáris oqyǵan. Vıza alý máselesi týyndap, aǵylshyn ǵa­lym­da­rynyń kómegimen maqsatyna zorǵa qol jetkizgen.

Túrkistan, jalpy túrki emıgra­sııa­synyń qyzmeti Shoqaı arqyly ótip otyrǵan, ıaǵnı barlyq máselesi Shoqaı arqyly sheshilgen. Hattary, eńbekteri men baıandamalary qazaq halqyn tamam Eýropaǵa tanytty».

Bul kisiniń aıtýynsha, M.Shoqaıdy satqyn dep tanyǵan bolshevıktik bılik­tiń ýáji qısynsyz. Túrkistan legıonyn qurý týraly bastama 1942 jyly Mustafa dúnıe salǵan soń birneshe aıdan keıin kóterilgen. Tipti epıstolıarlyq mura­sy­nan fashızm men ultshyldyqqa baı­lanysty bir aýyz sóz tabylmaǵan. Osy ýaqytqa deıin M.Shoqaı muralarynyń basym bóligi jınaqtalǵan. Endi taldaý, saraptaý jumystary kerek ekenin qaperledi Gúljaýhar Kákenqyzy.

Mustafa Shoqaıdyń Túrkistan legıonyna qatysy joǵy aqıqat. Ekinshi dúnıe­jú­zilik soǵys bastalǵanda, maqa­lalary arqyly bolshevızmge qanshalyqty qarsy bolsa, fashızmge de sonshalyqty qarsy bolǵany, bul eki ushqary baǵyttyń adamzatqa tóngen alapat apat ekenin má­limdegenin jáne qaperlep ótti Darhan Qýandyquly.

Reseı Ǵylym akademııasynyń Shyǵys­ta­­ný ınstıtýty Ǵylymı keńesiniń mú­she­si, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Aleksandr Qydyrbaevtyń aıtýyn­sha Mustafa Shoqaıdy tek Qazaq­­stan tarıhyna ǵana baılap qoıýǵa bolmaı­dy. Bul Orta Azııa halyqtarynyń azat­ty­ǵy jolynda kúresken qaıtalanbas tulǵa.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Búrkitbaı Aıaǵan Mustafa Shoqaı týraly derekter shetel arhıvterinde az emesin aıtady. «Amerıkanyń «Soǵys jáne beıbitshilik» degen arhıvinde, Gollandııadaǵy Áleýmettik tarıh týraly koroldik arhıvte Shoqaıǵa qatys­ty derekter jeterlik. «Qazanda arnaıy Sultanǵalıevtiń qoryn qaradym. «Qa­zaq­qa avtonomııa kerek, bul óte mol halyq» dep aıtyp ketken kisi bul. Sul­tan­ǵalıev estelikterinde Álıhan Bó­keıhan, Turar Rysqulov, Mustafa Shoqaılarmen kezdeskenin jazady. Osy tusta taǵy bir eskeretin dúnıe, Mustafa Shoqaı týraly bashqurttyń belgili qaıratkeri Zákı Ýálıdı Toǵan óte qundy derek keltiredi. Biz sol kezde Álıhan Bókeıhan bastaǵan qazaq zııalylarynyń kóshbasshylarymen kezdestik deıdi. Onda olar Reseı quramyndaǵy Azııa men shyǵys halyqtarynyń qaıǵy-qasiretin Eýropa qoǵamyna jetkizý týraly sheshim qabyldaǵanyn jazady. Mustafanyń Eýropaǵa nege ketkeni osydan keıin túsi­nikti bolady», deıdi Búrkitbaı Aıaǵan.

Shoqaı muralaryn zerdelep, saıası pýblısıstıkalyq eńbekter jarııalap júrgen saıasattaný ǵylymdarynyń doktory, professor Ábdijálel Bákir Mustafa Shoqaı týraly Keńes úkimeti barynsha teris pikir qalyptastyrǵanyn jáne sonyń salqyny búginge de tıip otyrǵanyn aıtady. «Shoqaı shyǵar­ma­la­ry on tilde jazylǵan. Onyń ishinde 1929-1930 jyldary shyqqan «Jas Túrkistan» jýrnalyndaǵy 200-den astam maqalasy ǵana aýdaryldy. Sosyn 1917 jylǵy estelikterinen úzindiler, «Sovetter qolastyndaǵy Túrkistan» degen shyǵarmalary ǵana aýdaryldy. 448 orys tilindegi maqalasy, 130 fransýz tilindegi maqalasy, 20 shaqty túrik tilindegi maqalasy, aǵylshyn, nemis, polıak tilderindegi maqalalary osy kúnge sheıin aýdarylǵan joq...

Túrkistan dep biz kóbine Túrkistan ólkesin ǵana aıtamyz. Al Mustafa Shoqaı 1917 jylǵa sheıin Túrkistan 4 bólikten turdy deıdi. Qazaq ólkesi, Túrkistan ólkesi, Buhara jáne Horezm handyqtary dep qarastyrady. Shoqaıdyń uǵymynda osylaı bolǵanyn eskerýimiz kerek. 1924-34 jyly Shoqaı Londonda 6 ret baıandama jasady... Japon ǵalymy Ýıama Tomohıko Reseıdiń mańyndaǵy uly reformatorlardy ataıdy. Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursyn, Turar Rysqulovty atap keledi de, osy juldyzdar ishinde Mustafa Shoqaı biregeı oryn alatynyna arnaıy toqtalady» deıdi.

Reseı Ǵylym akademııasy Ýfa ǵy­lymı ortalyǵynyń Tarıh, til jáne ádebıet ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyz­metkeri Ahat Salıhov Mustafa Shoqaı men Ahmet Zákı Ýálıdı týraly baıandady. Bular kúres jolynda bas túıistirgen túrik halyqtarynyń uly perzentteri.

QR Ortalyq arhıviniń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Sábıt Shildebaı da Mustafa Shoqaı men Ahmet Zákıdiń emıgrasııasyndaǵy ortaq múdde týraly baıandama jasady.

UǴA akademıgi Dıhan Qamza­bekuly birneshe usynysyn ortaǵa saldy. «Mus­ta­fa Shoqaıdyń eńbekterin osy kúnge deıin bilim salasynda júıelep, ǵylymı aınalymǵa engize alǵan joqpyz. Bul asa kerek dúnıe. Ekinshi, Shoqaıdyń tili degen másele. Kóp eńbekteri aýdarma ekeni belgili. Bul jerde biz ol kisiniń tilin, oıyn, pikirin bir júıege túsirip alýymyz kerek. Sondaı-aq ádebıetke, tarıhqa qatysty oılary, Qazaq pen Reseı qatynasy jaıly oılary da kókeıkesti» dep taǵy biraz usynystar aıtty.

Ázerbaıjan ǵalymy, fılologııa ǵy­lym­darynyń doktory Abıd Tahırlı Mustafa Shoqaı qonystap turǵan Bakýdan ún qatty. Jary Márııamen de sonda tanysyp, qaýyshqan. Ázerbaıjandyq ult qaharmandarymen tyǵyz qarym-qa­tynasta bolǵany jóninde derekter jeterlik kórinedi.

Reseı Aımaqtyq máseleler ınstı­tý­tynyń bas dırektory Dmıtrıı Jýravlev M.Shoqaıǵa qatysty salıqaly pikir bildirdi. Kez kelgen tulǵanyń so­ńyn­daǵy murasy saıası dúnıelermen emes, mádenı qundylyqtar qaldyra alýymen ólshenetinin alǵa tartty ol. «Bul jerde mádenıet sózi úlken maǵynasynda, ulttyq mádenıet qurý turǵysynda. Onyń ishine bilim, óner, taǵy basqa qundylyqtardyń bári enedi. Másele ulttyq qoǵam qurýda, memleket emes. Osy turǵydan kelgende M.Shoqaı ult zııalysy retinde de, saıası qaıratker retinde de ulttyq mádenıet pen qoǵam qalyptastyrýdyń úlgisin jasaı aldy. Jáne álemdik saıasatqa sonysymen yqpal ete aldy. Azııa, Shyǵys Azııa elderine Túrkistan ıdeıasy atty jalpy túsinik qalyptastyryp ketti. HH ǵasyrda ǵana emes, HHI ǵasyrda da túrik halyqtarynyń taǵdyryn ortaq­tastyra alatyn ıdeıa kótergeni odan da mańyzdyraq. Onyń esimi túrik ha­lyq­tary tarıhynda ǵana qalmaıdy. Reseı tarıhynda da qalary anyq» deıdi Dmıtrıı Anatolevıch.

Konferensııa shoqaıtaný ǵylymynyń jańa baspaldaqtaryna jol ashqanymen qatar, bul salany áli de bolsa tereńirek qaýzaı túsý kerektigin kórsetti.

Konferensııa aıasynda Ulttyq aka­demııalyq kitaphana qoryndaǵy Mustafa Shoqaıǵa qatysty eńbekterden ta­qy­ryptyq kórme uıymdastyryldy. Kór­mege shoqaıtanýshy ǵalymdardyń ǵy­lymı eńbekteri, kitaptary men bas­pasóz betinde jaryq kórgen maqa­lalary qoıyldy. Sonymen birge Ulttyq mu­raǵat qoryndaǵy Mustafa Shoqaı qol­jazbalarynyń kóshirmeleri de kópshilik nazaryna usynyldy.