Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Táýelsiz Qazaqstannyń ótken otyz jyly bıik qyrǵa shyǵyp, qaıta túskendeı áser beredi. «Bıik qyrǵa» deıtinim atalarymyz alysyp, ańsap ótken erkindiktiń, bostandyqtyń ne ekenin bildik, rýhymyz aspandady, tilimizben, dinimizben, tarıhymyzben qaıta qaýyshqandaı boldyq, qazaq degen halyqty dúnıe júzi tanyp bildi. Halqymyz ekonomıkalyq formasııanyń ózgerisine de tótep berdi, sanaýly jyldarda eldiń áleýmettik jaǵdaıy da durystala bastady. Degenmen Táýelsizdiktiń eleń-alańynda elimizdiń saıası qurylymyndaǵy belgili mıssııasyn atqarǵan avtorıtarlyq júıeniń ýaqyt óte kele shegendelip, tapjylmaı qalýy – bar bıliktiń bir adamnyń qolyna shoǵyrlanýy el ómiriniń bar salasyn basynan bógegen aǵynsyz sýdaı tynyssyz toqyraýǵa ákelgenin ýaqyttyń ózi kórsetti. Jáne onyń saldary moıny ozyq elderdiń ilgeri kóshine teńelý úshin saıası jańaryp, qoǵam men bıliktiń tize qosýy, pikir alýandyǵy bolýy kerektigin meńzedi. Kóshti bastaıtyn ekonomıka emes, qaıta syndarly saıasaty bar, qoǵamdy estı alatyn, basqarýǵa qolaıly saıası qurylymy jetildirilgen memlekettiń júgi aýmaıtynyn ýaqyt dáleldedi.
Prezıdent Joldaýyndaǵy «Saıası jańǵyrý bolmasa, elimizdi ornyqty damytý, aýqymdy áleýmettik-ekonomıkalyq ózgeris jasaý múmkin emes» degen lebiz jurt kókeıinen shyqqan negizgi túıinniń biri boldy. Saıası jańǵyrý túptep kelgende qoǵam men bılik arasynyń alshaqtamaýy, túsinistik ornaýy bolyp tabylady. Demokratııalyq qatynastardy ornatý úshin sońǵy birer jylda ǵana jańashyldyǵy «elimizde jańa saıası mádenıettiń tamyr jaıýyna, qoǵamdaǵy ózara jaýapkershilik pen senimniń artýyna jol ashqan» onnan asa zań qabyldandy. Bul Joldaýda Prezıdent usynǵan eldiń saıası júıesin keshendi jańǵyrtý baǵdarlamasyna, reformalarǵa negiz bolatyny sózsiz. Qasym-Jomart Kemeluly bul bastamalar osyǵan deıin júrgizilgen ózgeristi jumystardyń jalǵasy bolýymen qatar, «qoǵamdy dáıekti túrde demokratııalandyrýǵa septigin tıgizetinin» jáne «memlekettiń ornyqty ári basqarýǵa ıkemdi bolýyn qamtamasyz etetinin» atap ketti. Ýaqyttyń da, jurttyń da kútkeni osylar ekeni taǵy aıqyn.
Joldaýda Prezıdent ókilettigi týraly aıtyldy. Bir adamnyń saıası ústemdigine barynsha shekteý qoıý úshin Ortalyq saılaý komıssııasynyń, Esep komıteti men Konstıtýsııalyq keńes tóraǵalary, músheleri mindetti túrde partııa múshesi bolmaıtyndyǵy aıtyldy. Soǵan sáıkes jergilikti jerdegi túrli deńgeıdegi ákimder men olardyń orynbasarlary da partııa fılıaldarynan shyǵady. Sonymen qatar bıliktiń bir qolda shoǵyrlanýynan bolatyn tamyr-tanystyqtyń, olıgarhııalyq toptardyń kúsh almaýy jáne sybaılas jemqorlyqtyń tamyrlanyp ketpeýi úshin Prezıdenttiń jaqyn týystaryna saıası memlekettik qyzmetshi bolýǵa jáne kvazımemlekettik sektorda basshylyq jasaýǵa tıym salynatyn bolady.
Joldaýda aıtylǵan ókildi bılik tarmaǵyn qaıta qurý da ýaqyty pisken, halyq kútken ózgeris edi. Munyń basty maqsaty Prezıdenttiń ókilettigin birtindep qysqarta otyryp, parlamenttiń rólin arttyrý edi. Aldymen Senatty jasaqtaý tártibine jáne onyń atqarar qyzmetin qaıta qaraýǵa mán berildi. Qazir joǵarǵy palatada 49 depýtat bar. Ár óńirden eki senator saılanady jáne 15 senatordy Prezıdent taǵaıyndaıdy. Mundaı qurylym osyǵan deıin zań shyǵarý úderisine Memleket basshysynyń tikeleı yqpal jasaýyna múmkindik berip kelgen edi. Munyń óz ýaqytynda tıimdiligi bolmaı qalǵan joq, biraq ýaqyt bir ornynda taǵy turǵan joq. Sondyqtan Prezıdent ýaqyt ózgeristerdi de qajet etetini týraly óte naqty ári durys aıtty dep bilemiz. Endi Prezıdenttiń Senattaǵy kvotasy 15-ten 10-ǵa deıin azaıatyn boldy.
Saıasattaǵy artyqshylyq pen jasandylyq ózin aqtamaıtyn kórinis ekeni qoǵamda ashyq synǵa ushyrap jatady. Rasynda, Parlament qonaq bolyp tórde otyratyn oryn emes, bul halyqtyń iriktegen aqyl-oıy, erik-jigeri. Parlamenttiń tómengi palatasyndaǵy ózgeris qoǵam pikirine qulaq asýdyń tamasha tájirıbesi der edik. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń Májilistegi kvotasy joıylyp, ol Senatqa aýysatyn boldy. Onda da 9 depýtattan 5 depýtatqa deıin kemıdi. Senatqa sol bes depýtatty Qazaqstan halqy Assambleıasy elimizdegi túrli etnostyq toptardyń ókilderinen usynady, olar Prezıdent Jarlyǵymen mandatqa ıe bolady. Al Májiliste 9 depýtat orny azaıady.
Prezıdent usynǵan Jańa Qazaqstannyń máni azamattyq qoǵamy qalyptasqan, qoǵam men bılik arasy tonnyń ishki baýyndaı jaqyn, túsinistik tapqan memleket qurý bolmaq. Bul turǵyda elimizde saılaý júıesin jetildirýdiń mańyzy asa zor ekenin ýaqyt meńzep otyr. Qazaqy túsinikke salsaq, saılaý taza, ashyq, ádil ótse ǵana, Parlamentke de, jergilikti máslıhattarǵa bilimdi, aldyńǵy oıly depýtattar saqadaı irikteletin bolady. Al atqarý organdaryna bilikti mamandar, elim, Otanym deıtin patrıot adamdar barady. Qazaqstan Táýelsizdiginiń otyz jyly jas memleket úshin qaı jaǵynan da ósý, tájirıbe jınaý, jetilý ýaqyty boldy. Saılaý júıesindegi keshegi tıimdi degen proporsıonaldy tásil búgingi kúnniń talabynan shyqpady. Bul tásildiń ýaqytynda partııalyq júıeni damytýǵa yqpaly bolǵanmen, partııada joq azamattar Májiliske ǵana emes, jergilikti ókildi organdarǵa da saılana almady. Munyń ózi saılaý júıesinde de jasandylyqqa uryndyrdy. Saılaý ýchaskesinde saılaýshylardyń kimge daýys berýi mańyzdy bolmady, al Májiliske, máslıhatqa saılanǵan depýtattardyń kim ekenine nazar da salmady. Saılaý komıssııasynda da «joǵary» jaqtyń aıtqany bolyp jatty. Osyndaı kózboıaýshylyqtar men jasandy jumystar adamdardyń saılaýǵa degen senimine selkeý túsirgeni anyq. Solaı bolmaý úshin de Prezıdent endi Májilistiń depýtattyq korpýsynyń 70 paıyzy proporsıonaldyq, 30 paıyzy majorıtarlyq tásilmen jasaqtalatynyn aıtty. Saılaýdyń aralas úlgisinde depýtattar quramy ulttyq jáne óńirlik deńgeıde kórinis tabady, buǵan saılaýshylar múddesi de sáıkes keledi. Saılaý júıesin jetildirýdiń ózi saılaýshylar múddesin alǵa qoıý, qoǵammen sanasý ǵoı. Saıası partııalar ókilderi men qoǵam belsendilerin saılaý komıssııalarynyń quramyna engizý saıası naýqandaǵy ádilettilikti qamtamasyz etýmen birge, oǵan degen adamdar senimin arttyra túsedi. Ádil ótken saılaý zań shyǵarý jáne bılik organdaryn bilimi tereń, ult múddesine berik depýtattarmen, bilikti mamandarmen jasaqtaýǵa múmkindik beredi.
Ult ustazy, bıyl 150 jyldyǵy IýNESKO sheńberinde atalyp ótetin Ahmet Baıtursynuly saılaýdyń mańyzy týraly osydan bir ǵasyrdan astam ýaqyt buryn aıtqan eken. Ahań jaryqtyq «Saılaý kóp úshin bergen nárse, kóp paıdasyn kózdep saılansa, ıaǵnı «mynaý – halyqqa tynyshtyq, paıdaly, zararsyz adam, anaý – buzyq, zararly, zorlyqshyl, qııanatshyl adam», dep tekserip, tańdap saılasa, saılaý durys, óz maǵynasynda bolǵany. Halyqtyń paıdasy, zarary qaralmaı, «mynaý týǵanym-týyndasym ıa quda-qurmalasym», dep ıakı «mynaý anadan pálendeı somyn artyq berip tur ǵoı», dep saılansa, ol saılaý emes, qur talas, ıa saýda», dep saılanǵan adamnyń da, saılaǵan saılaýshylardyń da jaýapkershiligi úlken, múdde ortaq bolýy ortaq mindet ekenin eskertedi. Tipti, Ahań: «Jurt ózine tynyshtyq, zararsyz aýylnaı saılasa, kóptiń paıdasyn, ózi basynyń paıdasyn kózdep aqshaǵa satpaıtyn adamnan elýbasylaryn saılasa, buzyq bı, buzyq bolys shyǵar ma edi? Álbette, shyqpas edi. Olaı bolǵanda, bizdiń derttiń tuqymy narodnyı sotta emes, halyqta jatyr», dep saılaýdaǵy jaýapkershilik tarazysynyń basyn saılaýshylardyń ózine aýdara sóıleıdi. Ult ustazy bul jerde el jaǵdaıynyń jaqsarýy, moıny ozyq jurttarǵa ilesý úshin qoǵamnyń belsendiligi, saıası oıanýy qajettigin meńzep otyr. Ult ustazy bul sózdi aıtqan ýaqytpen aramyzdy tutas ǵasyr bólip tursa da, búgin ádil saılaýdyń mańyzy artpasa kemigen joq, bolashaqta da ol demokratııa damýynyń negizgi shartynyń biri bolyp qala bermek.
Joldaýda jergilikti ózin ózi basqarýdy ortalyqsyzdandyrý týraly óte oryndy aıtyldy. Bul úshin Prezıdent jergilikti máslıhattar ókilettiligin belgileýdi tapsyrdy. Jergilikti ózin ózi basqarý jetildirilgen saıyn adamdar masyldyq psıhologııadan arylady. Keıde adamdar ózderi turyp jatqan qalalar men aýyldardaǵy kez kelgen turmystyq máseleler úshin joǵaryǵa qol jaıyp otyrady. Bul oraıda jergilikti jerdegi rezervter óte mol der edim. Halqymyzdyń asar sekildi jańǵyrtatyn jaqsy qundylyqtary jetedi. Qazir elimizde eriktiler, volonterler isi jandanyp keledi. Adamdar ózi turyp jatqan óńirdiń oı-shuqyryn, kem-ketigin jaqsy biledi. Sondyqtan týǵan jerde turmysty jaqsartýǵa jurtshylyqty jumyldyryp, ózekti máselelerdiń sheshimin tabýyna árkimniń qatysýyna serpin bergende búgingi urpaqtyń boıynda týǵan jerge degen perzenttik sezimdi tárbıeleıdi. Urpaq sanasynyń jańǵyrýy memleket kóshin túzeıtin de saıası jańǵyrýǵa ulasady.
Murat BAQTIIаRULY,
Senat depýtaty
