Zamandasymnyń tolqynysy óte oryndy. О́te ózekti máseleni qozǵap, oıyndaǵy sózin aıta bilgen. Men ony ulttyq qundylyǵymyzǵa degen janashyrlyq dep qabyldadym. Qazaqtyń qymbat qasıeti men ımandylyǵyna qatysty salaly oı men keleli pikirlerdi osyndaı zııaly qaýym ókilderi aıtpaǵanda kim aıtady. Biraq ózimizdiń dinimiz ben tilimizge qatysty máselelerge baılanysty álgindeı tushymdy pikirlerin aıta biletin sol zııalylardyń tym azaıyp bara jatqanynyń ózi júrek aýyrtady emes pe?
Memleket basshysy telearnaǵa bergen suhbatynda óziniń bir emes, birqatar gazetti úzbeı oqyp otyratyny jaıly aıtty. Al bizdiń mınıstrler men depýtattar Prezıdent aıtyp otyrǵandaı, gazet oqyp, ondaǵy kóterilip jatqan máselelerge jete kóńil bóle me eken deseıshi! Áı, qaıdam? Eger olar jazylǵan jaılarǵa qulaq túrip, sol máselelerdiń júzege asyrylýyna birinshi kezekte shynaıy úles qosa bilse, onda aqyn kóterip otyrǵan olqylyqtarǵa jol berilmes te edi ǵoı.
Eger biz Qazaqstandy jańartamyz desek, onda sol jańarýdy ózimizden bastaýymyz kerek. Jańartý ol tek ekonomıkany arttyryp, kadrlyq ózgerister jasaýmen ǵana shektelmese kerek. Bizge sonymen birge ıdeıalyq jańarý, ómirge degen kózqaras pen sanany jańartý kerek. Ásirese ulttyq qundylyqtarymyzdy kemeldendire túsý mańyzdy. Ulttyq tulǵamyzdy tolyq saqtaı otyryp, ony ózimizden keıingi óskeleń urpaqqa sanaly túrde jetkizip berip otyrýǵa biz jaýaptymyz. Mine, bul bizdiń jańara túskenimizdiń bir belgisi.
Osy tusta shyndyǵyn aıtýǵa tıispiz, bizdiń ulttyq beınemiz ben salt-dástúrlerimiz kómeskilenip barady. Júregiń aýyrady. Shyn máninde, bizdiń júris-turysymyz, syrtqy keskin-kelbetimiz, kıiný ádebimiz ben til qoldana bilý dárejemizdiń osal tartyp bara jatqany ras. Sanaǵa salyp qaraǵanda «Men qazaqpyn» deıtin árbir azamattyń júregin aýyrtatyn másele bul.
Men osy «Egemende»: «Kastıng», «Brend» «Hıt jazamyz», «Toı zakaz» degen ne pále, óz tilimizdi ózimiz shubarlamaq túgili túbi tekti asyl sózderimizdi biz nege kórer kózge óshirip bara jatyrmyz!» dep jazǵanmyn. О́ıtkeni joǵaryda aıtylǵan sózderdiń: «Baıqaý», «Asyl», «Erekshe áýen», «Toı tapsyrys» degen sııaqty tap-taza balamalary bar emes pe? Biraq amal qansha, álgindeı óreskel burmalaýlardy qalyń kópshilik, ásirese jastarymyz úlgi-ónege alatyn teledıdarlarǵa shyǵaryp, ózderine jetistik sanap júrgenderdiń jetesi osy ǵana bolsa kerek. Aqushtap aıtqandaı, sonda olardyń redaktorlary men basshylary qaıda qarap otyr? Ulttyq qundylyqtarymyzǵa kóz juma qarap, jany ashymaıtyn shala qazaqtar álgindeı jaýapty oryndarda qaıdan júr? Júregi qazaqsha taza soǵa bilmeıtinderdiń dilimiz ben tilimizdiń bolashaǵyna balta shabatynyn nege esten shyǵaramyz.
«Habar» men «Qazaqstan» ulttyq telearnalaryndaǵy júrgizýshilerdiń, bir-birimen únqatýyndaǵy ersilikter jan aýyrtady. Tipten jaraspaıdy. Kórkemdigi turmaq mán-maǵynasynyń ózi tómen. О́zara dıalogtary tipten jasandy estiledi. Ásirese «Tańǵy jańalyqtardy» bastar aldyndaǵy kórermen qaýymǵa usynatyn ánderiniń túrin aıtsaıshy! Batystyń áýenine eliktep shyǵarylǵan áıteýir bir túsiniksiz dúnıelerdi «Kórermenderimizdiń kóńilin bir kóterip alaıyq!» dep qoıyp usynady ǵoı taǵy da. Al ánshiler julqyna túsedi-aı kelip. О́zderine tamasha. О́ıtkeni álgi oryndaýshylardyń, júrgizýshilerdiń jáne ony efırge shyǵarýǵa ruqsat berip otyrǵan jaýapty mamandar men redaktorlardyń bilim, túsinik pen talǵam dárejesiniń deńgeıi osy-aq. Eger sol qyzmetkerlerdiń júreginde qazaqy qasıet pen ulttyq talǵam joǵary bolsa, onda patrıottyq sezimdi oıatyp, ómirge qushtar etetin ásem áýenderge oryn berer edi.
Iá, Aqushtap durys aıtady, bizde sahna mádenıetiniń tómendep bara jatqany ras. Oryndaýshylarymyz da «apama jezdem saı». Keıbir ánshilerimiz sahnaǵa álem-jálem kıinip shyǵa keledi de, bas aıaǵy joq buralańǵa kóshedi. Kóılegin shalbarynyń syrtyna shyǵaryp, omyraýyn barynsha ashyp tastap sekirgenin kórgende júregiń aýyrady. Ásirese shashy alba-julba qyzdyń qobyz aspabynda oınap turyp, aıaǵyn barynsha taltaıta beretini tym kózge oǵash kórinedi eken. Bul sahna mádenıetinen buryn ulttyq dástúrimizge óreskel jat qylyq emes pe? Uıat, ar degenimiz sonda qaıda qaldy? Qyz balasyna tán ıbalyq pen synyq minezdiliktiń myna jerde túri túgili izi de joq. Kópshiliktiń aldyna shyqqan soń, onyń ústine teledıdardan barsha qazaq halqy kórip, tamashalaıtyn bolǵandyqtan ózin-ózi ustasa qaıtedi. Halyqqa ánshiniń kózge oǵash ádepsiz qımyly emes tamasha oryndaı biletin sheberligi men ádemi óneri kerek.
Shirkin, baıaǵy Roza men Bıbigúl, odan bergi Mádına Eralıeva men Gúlvıra Razıeva sııaqty taǵy da basqa ánshilerimiz shoshańdap sekirmeı-aq sahnanyń sáni men oryndalatyn ánniń mánin úılestire otyryp kórermen kóńilin baýrap alatyn edi. Basyna kıgen úkili bórikterin aıtsaıshy! Al bizdiń qazirgi ánshilerimiz qazaq óneriniń kıesi, sahnanyń sán-saltanaty men ásem kórkin asha túsetin úkini taqpaq túgili onyń qundylyq qasıetin uǵyna da bilmeıdi. Kerisinshe shápki men shlıapa kıip alyp: «Biz órkenıettimiz!» dep kókirek qaǵady. Al óziniń ápendige aınalyp tuǵanymen isi joq. Sonda osyndaı kózqaraspen ekpindep, ersi qylyq jasap turǵandar keıingi urpaqqa qandaı úlgi-ónege qaldyra alady?
Qazirgi eki qazaqtyń bir-birine, ne bolmasa bala-shaǵasymen orys tilinde sóılesip otyrǵanyn jıi kóremiz. Shetinen shalbarlanyp alǵan qyz-kelinshek. Jastardan qalyspastan paıǵambar jasynan asyp ketken qart ájelerimizdiń de júrgenin qaıtersiń. «Bul qalaı?» deseń: «Biz órkenıetti halyqpyz, HHI ǵasyrdyń adamymyz» dep ekilenip shyǵa keledi. Bul soqyr túsinik. Nege biz ǵasyr ótken saıyn qazaqy beınemiz ben ulttyq salt-dástúrimizden ajyrap, dilimiz ben tilimizdi joǵalta berýimiz kerek? Keıingi urpaǵymyzǵa biz sonda qandaı qasıet, ulttyq úlgi-ónegemizdi ulyqtap, qaldyra alamyz?
Aqushtap zamandasym Nurtileý Imanǵalıuly men Beısen Qurmanbekti eske alyp, jýrnalısterdiń is-qabileti jaıly sóz qozǵaıdy. О́te durys. Qazir elimizde jýrnalıstıka fakýltetteri kóp. Biraq týrasyn aıtqanda sany bar, sapasy joq. Joǵaryda aıtylǵan kemshilikter men olqylyqtarǵa jol berip otyrǵan telejúrgizýshilerdiń kóbisi jýrnalıst emes, qatardaǵy ártis. Sol sııaqty telehabar redaktorlarynyń da bári berdeı jýrnalıst ekenine de kúmánmen qaraımyn. Sondyqtan da olar ózderiniń iskerlikteri men jaýapkershilik deńgeılerin kórsete almaı otyr. Bulaı deıtin sebebim, kúndelikti efırden berilip jatqan túrli habar mazmundylyǵyn aıtpaǵannyń ózinde ana júgirtpe joldarynda shubyryp júrgen qatelerden kóz asha almaısyń. Aqushtap zamandasym aıtpaqshy, júregiń syzdap sala beredi.
Sonda buǵan jol berip otyrǵan kim?
Taǵy bir aıtarym, ózi qazaq tilindegi habarǵa qatysyp otyryp orys tilinde sóıleı jóneletinderge tańǵalamyn. Bul ne ádet? О́z ana tilimizdi ózimiz qurmet tuta almasaq, sonda bizdiń kim bolǵanymyz? Al solardy tártip pen talapqa shaqyryp otyrǵan telejúrgizýshini kórmeısiń. Sol sııaqty telehabarlarda kúndelikti berilip jatqan «Qosylaıyq!» pen «Bir bolaıyq!» jobalaryn baqylap, óz baǵasyn berip, taldap otyratyn eshkim joq. Ondaǵy qatysýshylardyń beıádep sózderin estigende ras, myna jaqta otyrǵan bizdiń júregimiz aýyrady. Biz tárbıe quralyna jatatyn telearnalarda qalaı sóılep, qalaı júrip-turýǵa nege abaı bolmaımyz? Tipten sóz mádenıetin aıtpaǵannyń ózinde qazaǵymyzdyń qaı qyzy el aralap, ózen asyp, taý jaǵalap jigit izdegen edi? Ulttyq namysymyz ben qazaqqa ǵana tán qasterli qasıetimizdi biz kórer kózge nege aıaqasty etemiz?
Mundaı ersilikke jol berip, ulttyq tárbıemizdiń teris ketýine jaýapty organdar nege sonsha syńarjaq qarap otyr? Atalǵan jobalardaǵy qyzdar tipten bir-birine atyla shaýyp, julysýǵa deıin barady. Bul ne degen sumdyq? Tipti bir-birine bylapyt sózderdi shimirikpesten aıta beretinine tóbe shashyń tik turady. Sonda bul da bizdiń órkenıettilik jolyndaǵy jetken jetistigimiz be? Bul bet alysymyzben biz qalaı jańaramyz, qalaı jańǵyramyz?
Álgindeı usqynsyz kórinisten soń meniń kóz aldyma barynsha ulttyq naqyshta kıingen, qyz kóre barǵan jigitke qos burymy burala shaı quıyp berip otyrǵan ınabatty da ıbaly qazaq qyzynyń beınesi elestep sala beredi.
Az aıtyp, kóp aıtqanda, osyndaı átteń-aı degizer jat qylyqtardan arylyp, qazaq degen atymyzǵa laıyq salt-dástúrimiz ben ádet-ǵuryptarymyzdy barynsha saqtap júrgenge ne jetsin! Biz jańarýdy osy turǵyda qarastyrýymyz kerek shyǵar.
Memleket basshysy Q.Toqaevtyń Joldaýynda: «Jýrnalıster óz eline jáne azamattaryna shynaıy janashyr bolýǵa tıis. Buqaralyq aqparat quraldary bekerden beker tórtinshi bılik atanbasa kerek. Sol sebepti sizder jurttyń sanasy men sezimine yqpal etý máselesine muqııat qaraǵandaryńyz jón. Men muny jýrnalıster qaýymyna arnaıy aıtyp otyrmyn» degen sózderin eske alyp, oıǵa qaldym.
Al yqpal ettik, endi muny oqyp, qaperine alatyndar tabylsa!
Serikbaı TURJAN,
Báıdibek aýdanynyń qurmetti azamaty
Túrkistan oblysy
