Investordyń nıeti zor
Jasyratyn nesi bar, bálenbaı tonna kartop jınadyq dep bórkimizdi aspanǵa atqanymyzben óńirde qaıta óńdeý salasy aqsap tur. Pavlodarlyqtardyń suranysyn artyǵymen qamtamasyz etemiz dep alyp, mamyr-maýsym aılarynda jergilikti dúken sórelerinen pavlodarlyq kartopty tappaı qalamyz. Bar bolsa da, baǵasy aspandap ketetini shyndyq. Turǵyndar qaltaǵa salmaq salsa, amalsyzdan Mysyrdan jetkizilgen kartoptan dám tatatyny ras.
Qaıta óńdeý salasyn bekerden tilge tıek etkenimiz joq. «Qolda bar altynnyń qadiri joq» demekshi, amerıkalyq kompanııa pavlodarlyq bılik uıymdastyra almaı otyrǵan qaıta óńdeý salasynda nápaqa tabýǵa usynys bildiripti. Árıne, jergilikti basshylar meımandardy qýana qarsy alǵany anyq. Jyldyń sońynda «qaıta óńdeý salasynda iri joba júzege asty» dep esep berýge jaqsy emes pe?
«Champion Foods» kompanııasynyń vıse-prezıdenti Djonatan Býrıng oblys ákimi Ábilqaıyr Sqaqovpen kezdesip, jobanyń jaı-japsaryn talqylady. Amerıkalyq kompanııa pavlodarlyq kartopty óńdeýge jáne eksporttaýǵa múddeli. Oblys ákimi bıznesmenge elimizdegi kartoptyń úshten biri Pavlodar oblysynda ósiriletinin aıtty. Investor odan habardar bolǵan soń kelip otyrǵan shyǵar. Áıtpese, alystan at terletip kelýdiń ne qajeti bar?
– Pavlodarlyq kartop – Qazaqstanda ǵana emes, odan tys jerlerde de tanymal brend. Bizdiń oblys jyl saıyn 600 myń tonnaǵa jýyq azyq-túlik kartobyn óndiredi, bul – óńir qajettiliginen 7 ese artyq. Biz kartopty sapaly saqtaý úshin barlyq jaǵdaıdy jasaımyz. О́ńirdegi kartop qoımalarynyń qýaty 400 myń tonnadan asady. Oblysta 4 tuqym ósirý sharýashylyǵynyń bolýy joǵary sapany qamtamasyz etedi. Basty basymdyqtardyń biri – qaıta óńdeý salasy, – degen aımaq basshysy yntymaqtastyqtyń alǵyshartyn jasady.
О́z kezeginde «Kazakh Invest» ulttyq kompanııasynyń AQSh-taǵy ókili Ǵalymjan Mataev «Champion Foods» kompanııasynyń Lýızıana, Tehas qalalarynda, AQSh-tyń portty qalalarynda, sondaı-aq Qytaıda, Úndistanda jáne Parsy shyǵanaǵy elderinde azyq-túliktiń aldyńǵy qatarly jetkizýshisi ekenin habarlady. «Qazirgi ýaqytta kompanııanyń tapsyrys qorjyny 2 mlrd dollardan asady. Osy kompanııamen baılanys ornatýdaǵy negizgi maqsat – Qazaqstannan aýyl sharýashylyǵy ónimderi men kartopty qaıta óńdeýdi jáne júıeli eksporttaýdy uıymdastyrý», deıdi ol.
Djonatan Býrıng pavlodarlyq kartoptyń klımattyq jaǵdaılary men sapalyq parametrleriniń AQSh-tyń keıbir shtattarmen uqsastyǵyn atap ótip, jergilikti ónimdi shet elderge saýdalaýǵa, marketıng baǵytyn retteýge daıyn ekenin jetkizdi. Alǵashqy júzdesýdiń áńgimesi osyndaı. Aldaǵy ýaqytta qos tarap baılanys ornata ma, ony ýaqyt kórseter.
Sýarmaly alqaby bar sharýalar qor bolmaıdy
Oblystaǵy kartoptyń úlesi jaıly sóz qozǵalsa, Naberejnoe aýylyndaǵy «Andas» sharýa qojalyǵy oıǵa oralady. Byltyr munda 1 100 gektarǵa kartop otyrǵyzylǵan-dy. Bıylǵy meje de sol shamalas. Munda ár gektardan shamamen 40-60 tonna, keıde 70 tonna ónim jınalatynyn eskersek, sharýashylyqtyń oblys bylaı tursyn, ózge óńirlerdi uzaq ýaqyt kartoppen qamtýǵa múmkindigi zor.
Egis alqabynynyń jaı-kúıin sharýashylyq basshysynan góri agronom jaqsy biletini anyq. Bul rette, bas agronom Muhtar Bekseıitovti áńgimege tarttyq.
– Egis alqabyna jyldaǵydaı kartoptyń «Gala» jáne «Impala» túri otyrǵyzylady. Sońǵysy – erte pisetin sort. Bastysy, ósimdikke kútim kerek. Osy rette, jaz boıy 6-7 ret óńdeý jumystary júrgiziledi. О́simdiktiń japyraqtaryn baqylap, keıde qalaı ósip jatqanyna kóz jetkizý úshin qazyp ta kóremiz. Mıneraldy tyńaıtqyshtardyń qoldanylýy mańyzdy. Aldyńǵy jyldary zııandy qurttar, aramshópter ara-tura kezdesti. Tyńaıtqyshtar arqyly jaǵdaı turaqtaldy. Erte pisetin kartoptyń merzimi 60, 70, 90 kúnge dóp keledi. Bir gektardan 40 tonna ónim jınalsa, onyń ózi ortasha kórsetkish. 60-70 tonna ónim jınalsa – eńbegimizdiń aqtalǵany. Kartop tolyǵymen sýarmaly alqapta jatyr. Sýarmaly jerdiń paıdasy aıtpasa da túsinikti ǵoı. Qýańshylyq oryn alǵan ýaqytta tabıǵatqa táýeldi bolmaısyz, – deıdi M.Bekseıitov.
Bas agronom kartoptyń «Gala» surpy óte sapaly ári ónimdi ekenin aıtty. Aýylda bir túpten 4-5 kartop shyqqanda máz bolýshy edik. Munda bir túpten 20-dan astam kartop túınegi jınalatynyn estigende ań-tań boldyq. Kóktemde otyrǵyzylǵan 1 kartoptan iri-iri mol ónim alynýy qarapaıym turǵyndar úshin tańsyq dúnıe, árıne. M.Bekseıitov bir túpten shamamen 30 kartop alynsa, ónimniń sapasy tómendeıtinin aıtty. Iаǵnı kóp jınaldy eken dep qýanýǵa bolmaıdy.
Sharýalarǵa ónimdi jınaı sala satqan tıimdi. Qoımań bolsa, kókónisti saqtap, naryqta suranys artqan kezde bosatýǵa da bolady. Biraq turaqtandyrý qorymen baılanys ornatqysy joq. Qor usynǵan baǵa ózge satyp alýshylardan artyq emes. Iаǵnı qormen baılanys ornatýdyń artyqshylyǵy baıqalmaıdy. Kelisimge kelseń, ónimdi óz qoımańda saqtaýyń kerek. Bul – úlken jaýapkershilik, deıdi sharýashylyq ókilderi. Sebebi memleket qarjysyn alǵannan keıin ónimniń sapasyn jiti qadaǵalaý qajet. О́zge de talaptary jeterlik. Ony aıtyp otyrǵanymyz tegin emes. «Andas» sharýa qojalyǵy bul iste aýzy kúıgenderdiń biri eken. Sodan bolar, qazir respýblıka bylaı tursyn, Reseı, Qyrǵyzstannan kelgen satyp alýshylarmen baılanys ornatýda.
Munda kartoptan bólek, 200 gektarǵa sábiz egiledi. Erte pisetin «Abaka» jáne «Kaskad» gıbrıdti túrleri tamyr jaıady. Áý basta kásibi 50-60 gektar jerden bastalǵan sharýashylyqtyń tynys-tirshiligi, izdenisi, ǵylymǵa den qoıýy, jańashyldyǵy maqtaýǵa turarlyq. Qazir munda taýarly sút fermasynyń qurylysy jalǵasýda. Endigi jerde ósimdik sharýashylyǵymen qatar mal sharýashylyǵyn damytýǵa nıetti.
