Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qyran beınesi men minez-qulqyn sýretteý arqyly adamǵa oı salý, rýhyna qanat bitirý, asqaq ómirge yntyqtyrý...Eger qolyńnan kelse? «Baqanyń baǵynan suńqardyń sory artyq» (Baýyrjan Momyshuly) demeı me qazaq? «Qyransha ómir súrgeniń – qandaı baqyt! Qandaı baqyt – qyransha óle bilgen!» deıdi Qadyr Myrza Áli. Alǵashqysy halyq aýzynda qanatty tirkeske aınalyp ketken Baýyrjan Momyshulynyń sózi ekeni aıtylady. Keıingisi – Qadyr Myrza Áliniń «Kári qyran» óleńine toqtalýǵa týra keledi. О́ıtkeni óleń, poezııa degen kóz toqtatqan saıyn baýrap ala jóneledi de, sezimdi bir silkip alyp, oı túbine úńildirip qoıady. Sóıtedi de meni oqy deıdi.
«Qanatynan qańtardyń
qary búrkip,
Qashatuǵyn kórgende
bári de úrkip.
Qyraǵy kóz búginde
qaraýytyp,
Qalǵyp otyr qııada
kári búrkit.
Baýyrynda taýlardyń
pushpaǵy aýnap,
O, jastyq-aı!
Aýyldan ushqan aýlaq!
Qurysh tyrnaq qoladaı
qaıyrylyp,
Qalǵany ma endi onyń
tyshqan aýlap?!»
«Búrkit qartaısa tyshqanshy bolady» deıtin de halyqtyń sózi bar. Qyran buǵan deıin, ıaǵnı kárilik ıektegenshe, túlki túgili qasqyrǵa túsip, qoregin asqan erlikpen taýyp júrgeni aıtpasa da belgili. Jáne ol jyrda da jaqsy sýretteledi. Biraq sóıte tura Qadyrdyń búrkiti qartaısa da, tyshqanshylyqqa barmaıdy. Ári-sári bolmaıdy. Taǵdyryn ózi tańdaıdy. Qyransha samǵap ǵumyr keshe alǵannyń taǵdyry óz tańdaýynda, demek. «Adamsha ómir súreıikshi» deımiz ǵoı keıde. Týra sol sııaqty, tyshqan aýlap jer baýyrlap júrgeni qyran atyna syn emes pe? Jaratylysyna ar bolmaq!
«Seńgir-seńgir bulttardy
jaryp ótip,
Samǵap ushar
jastyqtyń ári ketip
Qalǵany ma?
Endeshe bul tirlikti
Qyrandarsha óteıin
tárik etip!»,
deıdi. Bul – Qadyr Myrza Áli búrkitiniń oıy. Qartaıǵan taý búrkiti shyń basynda qalǵyp otyrǵanda oılaǵany – osy. «Qyran bolyp týǵan eken, qyrandarsha óle de bilý kerek». Mysaly adam bolyp týǵanǵa adam bolyp ótý paryz emes pe? Adamdardyń arasynda da qyrandary bar.
«Kók aspanyn bult emes,
muń qaptaǵan
Kezde qyran
qyran ba ún qatpaǵan?
Shańq etti de shay búrkit
zaýlap kelip
Qoıyp ketti kók tasqa
kún qaqtaǵan!
Sabaq alyp shejire
kóne kúnnen,
Bárin kózdiń ótkizip eleginen,
Qyransha ómir súrgeniń –
qandaı baqyt!
Qandaı baqyt –
qyransha óle bilgen!»
О́leń tutas oqylýy kerek. Sonda tolyq sıýjet kóz aldyńdy orap ala jóneledi. Qyransha ómir súrý bylaı tursyn, ómirdiń zańdylyǵy káriliktiń ózine qyransha jaýap berý – búrkittiń búrkitiniń ǵana qolynan keletindigin aıtyp oılandyrady aqyn. Sebebi, kimniń de bolsyn basyna soqpaı qoımaıtyn kárilikke uıat júrmeıdi, ol eshkimge ar bolmasa kerek-ti, desek te... Siz solaı sheshim qabyldaı alar ma edińiz? Másele tasqa urylyp ólý emes, másele – qartaıǵan kúnde káriligińdi keıingi urpaqqa úlgi etý úshin qalǵan ýaqytyńyzdy qııa alasyz ba? Nemese qartaıǵanda áýlet aınalasynda tyshqanshylap júrmeı úlken-úlken sheshimderge táýekel ete alasyz ba? Búrkit-ekesh búrkittiń qolynan kelip tur ǵoı ondaı márttik, sanaly adamǵa nege jat bolady? О́leń meni osylaı oılandyrady, sizdi basqasha tolǵandyrýy da bek múmkin ǵoı.
Maksım Gorkıdiń «Suńqar týraly jyr» áńgimesinde de qozǵalady bul taqyryp. Oqıǵa jelisi sál ózgesheleý bolǵanymen, ekeýiniń qazyǵy bir sekildi. Onda áýeden teńiz jaǵasyndaǵy bıik shatqalǵa sorǵalap kelip ózin mert qylmaq bolǵan kókiregi jaraly suńqar ózin tasqa urǵanymen, ólmeı qalady. Bul jerde de másele ólimde emes, ómirde bolyp tur. Suńqardyń ómirinde. Suńqar bıiktiktiń, asqaqtyqtyń, erkindiktiń qusy. Ol áýeden sorǵalap kele jatqanyn baıqaǵan jylan tastyń qýysyna tyǵyla bermekshi bolady, biraq suńqardyń ólmeli kúıin kórip, onymen sóılesýge keledi. Suńqar jatyp alyp aqyrǵy ret aspanǵa bir kóterilýdi armandaıdy, alaıda dármensiz. Jaraly qyrannyń aspan týraly aıtqandary jylannyń aqylyna syımaıdy. «Shatqaldan tómen quldılap kór, múmkin kúsh alyp ushyp ketersiń» deıdi jorǵalaýshy jándik qalybyna tartyp. Aqyrynda jylannyń aıtýymen qyran bıik shatqaldan topshysymen syrǵyp-syrǵyp, teńizge qulap óledi. Al qorytyndy jasaý oqyrmannyń óz enshisinde dep bilemiz.
