Aımaqtar • 18 Mamyr, 2022

Taýpisteli taǵylymy

146 ret kórsetildi

Týǵan jerdiń tarıhyn bilgisi, jas talanttardy tanyǵysy nemese tanylǵysy, ásem tabıǵatty tamashalaǵysy keletinder osy jobany asyǵa kútedi. О́lke tarıhyn tereńnen tanyp, mol maǵlumat alýǵa múmkindik jasaıtyn, jastardy patrıottyq rýhta tárbıeleý, shyǵarmashylyǵyna qoldaý kórsetý, tabıǵatty qorǵaý syndy keń maqsatty bul is-shara elimizdiń, Túrkistan oblysynyń ǵana emes, túrki elderiniń jurtshylyǵyna da jaqsy tanys. Ásirese, izdenimpaz jastar jıi ótkizilgenin qalaıdy. Iá, biz «Marhabat – Mıras» qoǵamdyq qory tusaýyn kesken, ár úsh jyl saıyn tanymdyq-taǵylymdyq máni zor taqyryptarda ótkizilip turatyn «Taýpisteli taǵylymy» halyqaralyq jobasyn aıtyp otyrmyz.

VIII ǵasyrdyń jaýhar jádigeri

Joba aıasyndaǵy alǵashqy basqosý Túlkibas aýdanynyń Taýpisteli aýylynda 2016 jyly mamyrda «Taýpisteli taǵylymy: Túrki tildes, túgel bol!» ta­qyrybynda, ekinshi jıyny 2019 jy­ly sáýirde «Taýpisteli taǵylymy: Sher­han men Nasyr baýynda» degen atpen uıymdastyrylǵan bolatyn. Eki jıyn­ǵa da Túrkııa, О́zbekstan, Qyrǵyz res­pýb­­lı­kalarynyń qaıratkerleri men qalam­gerleri, elimizdiń birqatar oblys­tary men Astana, Almaty, Shymkent qalalarynyń ókilderi qatysqan-dy. Al Jeńistiń 77 jyldyǵyna, qazaq­tyń dańqty perzenti, jazýshy Sherhan Murtazanyń 90 jyldyǵyna oraı uıymdastyrylǵan kúni keshegi basqosý «Taýpisteli taǵylymy: Bozaryqtan – Boztorǵaıǵa» dep atalady. Shymkent qalasynyń Bozaryq atyrabynda 1941-1945 jyldary oblystan soǵysqa attanatyndardyń jınaqtaý-jat­tyǵý beketi bolǵany belgili. Al Boz­tor­ǵaı – Qarataýdyń aıtýly asýy. «Qalmaq­qyrylǵan» shaıqasyna qazaq batyrlary osy asýmen asqan. Eki aralyq – 77 shaqyrym.

Qalamgerlerden, mádenıet pen bilim salasynyń ókilderinen, erikti jastardan qurylǵan arnaıy top Bozaryqtan Boztorǵaı asýyna deıingi aralyqta aýyl­dar men kentterge, mektepter men tarıhı oryndarǵa toqtap, suhbat qu­ryp, jıyndar, eske alý saǵattaryn ót­kizdi. Oblystyq tarıhı-ólketaný mý­zeıi, Qazaqstan Jazýshylar jáne Jýr­nalıster odaqtary Túrkistan oblystyq jáne Shymkent qalalyq fılıaldary, Túlkibas, Saıram aýdandyq mádenıet jáne tilderdi damytý, bilim bólimderi, «Marhabat-Mıras» qoǵamdyq qory uıymdastyrǵan is-shara Bozaryq bıiginde «Sát sapar!» jıynynan bastaý aldy. Oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Aqmaral Qudaıbergenova «Taýpisteli taǵylymyna» úılestirilgen «Bozaryqtan – Boztorǵaıǵa» saparynyń maqsaty men baǵdarlamasyn baıan etti. Alashtyń aıtýly aqyn qyzy, «Parasat», «Barys» ordenderiniń ıegeri Hanbıbi Esenqaraqyzy sát sapar tilep, «Bozaryq» óleńin oqydy. Aıtýly aqyn «Parasat», «Qurmet» ordenderiniń ıegeri Narmahan Begalyuly aq batasyn berdi.

Bozaryqtan Saıram aýdany aýmaǵyn­daǵy kóne Qurlyq qalasynyń ornyna kelgen sapar qatysýshylary Qurlyq aýylynyń jas tarıhshy-ádebıetshi-ólke­tanýshylarymen suhbattasty. «Qur­lyq jadymyzda, Ersin esimizde» dep atalatyn jıynda jazýshy Ersin Qoı­baǵarovty eske aldy. Osydan myń jyl buryn Shymkenttiń mańynda Qurlyq degen qala bolǵan. XII-XIII ǵasyrda jer betinen óshirilgen Qurlyqty qaısybir ǵalymdar Shymkenttiń kóne aty deıdi. Izim-qaıym joǵalǵan qala tamtyǵy 1990 jyly «Almaty–Termez» jol qu­ry­lysy Saıram aýdanynyń sol kez­degi «Qaınarbulaq» keńsharyna qaras­ty «Oktıabrdiń 40 jyldyǵy» bólim­shesi ústinen ótkende tabyldy. Marhabat, Ersin aǵalarymyzdyń sózimen aıtsaq, sonaý bir zamanda qumyrsqanyń ıleýindeı qujynaǵan bazary qyz-qyz qaınap, baý men baqshasy gúl-gúl jaınap, sandýǵashy men bulbuly saırap, Uly Jibek joly boıymen ótken-ketken kerýenderdi udaıy qýana, qushaq jaıa qarsy alyp, qımaı, qıyla shyǵaryp salyp turatyn ásem qa­la­nyń orny, VIII ǵasyrdyń jaýhar jádi­geriniń tabylýy ájepteýir-aq sensasııa týǵyzýy kerek edi. Alaıda basynan baǵy qash­qan keńestik saıasat kúıregen shaqta bul jańalyq eshkimdi de eleń etkizbedi. Birde-bir basylym jazbady... Tamtyǵy tabylǵan qala Qarluq qaǵanaty kezinde gúldengeni anyq. Qurlyq aýylynyń jas ólketanýshylary da kóne qala týraly izdenip júrgenderin áńgimeledi. Belgili jazýshy-jýrnalıst Zahardın Qystaýbaıuly Ersin Qoıbaǵarov týraly estelik aıtty. Aýyl tarıhy týraly jıynǵa qatysqan kópshilikpen syrlasyp, suhbattasqan top músheleri Saıram aýdanynyń Yntymaq aýylyna, Aqsý ózeni boıyna jetip, jas ólketanýshylarmen «Qazaq jeriniń ár súıemi qasıetti» taqyrybynda kezdesý ótkizdi. Talas Alataýynyń soltústik betkeıindegi 4 042 metr bıiktiktegi muz­dyqtan bastaý alatyn Aqsý ózeniniń uzyn­­dyǵy – 133 shaqyrym, sý jınalatyn alaby 766 sharshy shaqyrym. О́zen alabynda ejelgi Saıram qalasynyń orny bar. Tereńdigi 500 metrge deıin jetetin ańǵardyń tabanymen jóńkip aǵatyn ózen sýy jarqabaq, aqshyl jynystar arqyly ótetindikten, aqshyl bolyp kórinedi. Son­dyqtan da ataýy Aqsý bolyp ketken. Aqsý eldi mekeniniń ataýy da osydan ke­lip shyqqan. Al Yntymaq aýyly buryn árqı­ly atalǵan. Tarıhı aýyldar Aqsý ózeniniń boıynda óte kóp. Kópke málim «Mankent» shıpajaıynyń tarıhy da tereńnen qozǵaldy.

Mashat ózeni boıyndaǵy Kershetas aýylynyń kireberisinde arnaıy top pen jergilikti jastar arasynda «Qul­py­ra ber, týǵan jer!» atty suhbat uıym­dastyryldy. Al Sastóbe kentinde soǵys qurbandary eskertkishine taǵzym etip, jas ólketanýshylarmen «Erlik – elge mura, urpaqqa – uran» taqyrybynda kezdesý ótti. Saztóbe taýy, Saztóbe bıigi, Saztóbe kóli men bulaqtary tarıhtan burynnan belgili. Saztóbe bıiginde qalmaqtarǵa qarsy aıqas­tyń mánisin talqylaǵan tarıhı jıyndar ótken. Keıinnen, qarashekpendilerdiń qonystanýyna baılanysty Sastıýbe, Sastóbe atanyp ketken. 1917 jyldan bastap saz balshyq óndirilgen. Al 1937 jyly «Sastóbe sement zaýytyn salý týraly» qaýly qabyldanyp, 1952 jyly iske qosyldy. Sement, ák, sýlfattyq port­landsement, tústi sement ónimderin shyǵar­dy. Onyń negizinde 1990 jyldary sement zaýyty «Sastóbesement» AQ bolyp quryldy. Qazir jeke kásipkerler júrgizetin sement, ák shyǵaratyn zaýyt jumys isteıdi.

Saparshylar aıaldaǵan tabıǵaty óte erekshe Balyqty aýylynyń tarı­hy tereńde jatyr. Ejelden qazaq­tar qonystanǵan aýylda jurtshy­lyq eginshilikpen jáne mal sharýashy­lyǵy­men aınalysqan. Kóne zamandarda Balyqtynyń, Kókbulaqtyń, Úrbulaqtyń oryndarynda qorǵandar, beketter bolǵan. Búginde aýyl kórkeıip, gúldenip keledi. Al Balyqtysý ózeniniń uzyndyǵy shamamen 10-15 shaqyrymǵa jýyq. Bastaýyn Balyqtykólden alady. Úrbulaq aýylynyń basynda Arys ózenine quıady. Sharafkent kóne qa­la­synyń ornyndaǵy «Balyqtysý mól­direıdi, Tarıh-baba eljireıdi» taqyrybynda ótken suhbatta nebir qyzǵylyqty derekter málim etilip, jas aqyndar Sezim Mergenbaı, Marjan Áblázimova, Súndet Seıitov, Jamal Júrsinbek, Aqbota Beıbitbek týǵan jerdi qadirleýge shaqyratyn óleń­derin oqydy. Aqyn Dáýren Aımanbet te otty jyrymen kópshilikti tánti etti. Saparlastar Ál-Farabı atyndaǵy mek­­tep­­tiń tarıhı-ólketaný mýzeıinde Tórt­kúltóbe qazynalaryn qyzyqtady. Balyq­tydan Abaı aýylyna kólikpen jetken arnaıy top Y.Altynsarın mektebinde uıymdastyrylǵan «Aýyl – el besigi» atty kezdesýde de shynaıy patrıotızm, ólketanýdy damytý týraly naqtyly áńgimeler aıtyldy.

Eń eski qulpytastyń qupııasy

Aýyldyń áýelgi ataýy Áldıbastaý bolǵan eken. Osydan úsh jyl buryn el gazeti «Egemende» jazýshy Marhabat Baıǵuttyń «Áýlıebastaý áýlıesi» atty maqalasy jarııalanǵan bolatyn. Áý basta Áldıbastaý, qarashekpendiler qaptaǵanda Shavrovka, keńestik kezeneıli kezeń kezinde Kaganovıch, keıinnen Abaı atanǵan aýyldan 2018 jylǵy altyn kúzde tarıhı taǵylymy mol jańa já­di­ger – erekshe eskertkish tabyldy. «Túrkistan oblysynyń tarıhı Túrkibasy óńirin­de, ıaǵnı qazirgi Túlkibas aýdany aýmaǵynda arheologııalyq zertteýler óte-móte az júrgizilgeni belgili. Erterektegi tarıhshy ǵalymdar Mashat, Dáýbaba, Qaraúńgir, Túrkibasy, Aqsý-Jabaǵyly, kóne Tamtadj, Búırekbastaý (Jańatalap), Balyqty, Sharafkent (Tórt­kúltóbe), Urbulaq, Saztóbe, taǵy basqa da tarıhı eskertkishter oryndary týraly tam-tumdap jazǵan. Al ótken kúzde, baıaǵy bizdiń klass jetekshimiz Nurhan Qydyrálıevtiń sharbaǵy men Abaı kolhozy ınternaty ortasynan tabylǵan eskertkish shynynda da eldi eleń etkizgen jańalyq bolyp otyr. Qydyráli atanyń qara shańyraǵy ornyna salynǵan jańa úıde qazir Nurhan aǵaı men Maqpal apaıdyń nemeresi Dosjan Qýandyquly turady. Biraz jyldan beri Ybyraı Altynsarın atyndaǵy orta mekteptiń dırektory. Abaı aýylynyń ár jerinen, negizinen Kókbulaq ózeniniń boıynan talaı-talaı syrly qumyralardyń synyqtary ǵana emes, bútin qumyralar, basqa da buıymdardyń qaldyqtary tabylyp júrgen. 2018 jyly kúzde Dosjan myr­zanyń baýynan, bizdiń ınternat aýmaǵy jaǵynan arab jazýy bar qulpytas shyqty. Dosjannyń anasy Qanytkúlden habardy estı sala biz paqyryńyz da baryp kórdik. Astanadan Halyqaralyq Túrki akademııasynyń bir top mamandary, aýdan ákimi Nurbol Turashbekov bastaǵan basshylar keldi. Odan keıin de ǵulama ǵalym Mekemtas Myr­zahmetulymen birge barǵanbyz. Qýan­ǵanbyz. Tańdanǵanbyz. Alǵashqy kórgenimiz qulpytas-tuǵyn. Mamandar muqııat zerttep, zerdeledi. Qulpytas qumdaq tastan jasalǵan. Boztorǵaı asýynyń aýzynda, Kókbulaqtyń basynda tap osyndaı boztas­tar barshylyq. Al endi ǵylymı-zertteýler jasap, qazba jumystaryn júrgizgen ǵalym mamandar Nápil Bazylhan men Nurbolat Bógenbaev myrzalardyń «Kókbulaq-1» eskertkishi arheologııalyq qazba-zert­teý jumystarynyń qysqasha esebi­ne zeıin qoıalyqshy. Qulpytas, joǵa­ryda aıtylǵandaı, boz tústi tastan órnektelgen. Arab áripterimen «Bul qabir Muhammed Nuran Babh (+aj?)» dep jazylypty. Qulpytas osy óńirde ómir súrgen Muhammed Nuran bab áýlıege qoıylǵan. Ǵalymdardyń dáıekteýinshe, ortaǵasyrlyq dáýirge, shamamen H-HI ǵasyrlarǵa tıesili. «Esimi jazylyp, tarıhı ornynan qozǵalmaı turǵan eń eski qulpytastyń Qazaqstanda alǵash ret tabylýy úlken jańalyq bolyp otyr» desedi ǵalym mamandar», dep jazady avtor atalǵan maqalasynda. Qysqasy, mamandar eskertkish qurylysy men artefaktilerdi saralaı kele, áýlıege arnalǵan kesene bolýy múmkin degen qorytyndyǵa keldi. Abaı aýylynyń asty H-HIII ǵasyrlardaǵy Tórtkúl, Sharafkent, Qarabastaý, basqa da osy mańaıdaǵy qalalar sııaqty mereıli meken bolǵan. Qazaq baıtaǵynda Áýlıe­bastaý, Áýlıekól, Áýlıebulaq kóp. Áldıbastaý ataýy da osy áýlıemen astasyp jatqan bolar, bálkim... Abaı aýyly, Y.Altynsarın atyndaǵy mektepte ótken kezdesýde oqýshylar aǵa býyn ókilderine kókeılerinde júrgen suraq­tardy qoıyp, tushymdy jaýap aldy.

Iá, arnaıy toptyń sapary barysyn­da ár aıaldamada uıymdastyrylǵan kezdesýlerden izdenimpaz jastar mol maǵlumat alyp, dúnıetanymyn keńeıtti. Jastarǵa elimizge tanymal aqyn, jýrnalıst-jazýshy, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty, K.Sımonov medaliniń ıegeri Narmahan Begalyuly, Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli, jazýshy, sport taqyrybyna arnalǵan aıtýly romannyń avtory Esqara Toqtasynuly, Túlkibas aýdany ardagerler keńesiniń tóraǵasy Sátbaı Qasymbekov, jazýshy, aýdarmashy Ábdiraqym Pratov, aqyn Dárken Tanabaev, jazýshy Zahar­dın Qystaýbaıuly mazmundy áńgime aıtyp, suraqtaryna jaýap berdi. Taý­pis­teli aýylyndaǵy Sherhan men Nasyr baýyndaǵy keshki jıyn Sherhan Murtazanyń 90 jyldyǵyna arnaldy. Taýpisteli aýylynda 1995 jyly Qazaq­stannyń halyq jazýshysy Sherhan Murtaza jáne О́zbekstannyń halyq jazýshysy Nasyr Fazyl bastaǵan jıyrmadan asa aqyn-jazýshy qonaqta bolǵan. Olar aýyldyń aınala-tóńiregindegi kórkem tabıǵatty tamashalap, suhbat qurǵan. Sol saparda Sherhan Murtaza, Nasyr Fazyl bastaǵan qalamgerler arnaıy baý aǵashtaryn otyrǵyzǵan bolatyn. Sodan beri bul baý «Sherhan men Nasyr baýy» dep atalady. Mine, osy baý­da Sherhan Murtazany eske alý saǵaty, «Jas júrek jaıyp saýsaǵyn...» atty jyr keshi ótti. Jas aqyndar jazýshyǵa qatysty jyrlaryn oqydy. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, halyqaralyq joba­nyń ekinshi jıyny qazaqtyń Sherhan Murtazasynyń rýhyna jáne ózbektiń Nasyr Fazyl syndy sóz zergeriniń 90 jyldyǵyna arnalǵan-dy. Keshegi erekshe kesh Sherhan Murtazanyń 90 jyldyǵyna oraı elimizde ótkiziletin is-sharalardyń alǵashqysy boldy. Syrlasý saǵatyn Marhabat Baıǵut júr­gizdi. Tebireniske toly estelikter aıt­ty. Ábish Kekilbaev aıtqandaı-aq, «qoǵamdyq sanany serpiltken», «qa­zaq qaýymyn sergitken», «qazaqtyń qaýymdyq túleýin» qamtamasyz etken, «ulttyń jappaı oıanýyna», «áleýmettik mergendigimen» teńdessiz eńbek sińirgen Sherhan Murtaza eńbekteri de aıtyldy. Al ózbek jazýshysy Ábdiraqym Pratov sońǵy jyldary Qazaqstan men О́zbekstan arasyndaǵy ádebı baılanys úzilip qalǵanyn, eki el birin-biri oqy­maı jatqanyn, bul oraıda aý­dar­ma jumystaryn jandandyrý qajet­tigin aıtty. Sherhan saǵaty aldynda osy Pratovtyń bastamasymen ózbek tilinde shyǵarylǵan Sherhan Mur­taza­nyń «Bir kem dúnıesi» men Marhabat Baıǵut­tyń «Ákimniń áıeli» kitaptarynyń tusaýkeseri ótti. «Zańǵar jazýshylyǵyn bylaı qoıǵanda, Sherhan Murtaza esimi táýelsizdikke deıingi jáne keıingi qazaq baspasóziniń jarty ǵasyrdan astam derlik tutas dáýirin aıshyqtaıtyn tuǵyrly tulǵasy», dep baǵalaǵan «Egemen Qazaqstan» RG» JShS basqarma tóraǵasy, túrkolog ǵalym Darhan Qydyráli jazýshy týraly áserli esteligimen bólisti.

Arnaıy saparǵa qatysýshylar son­­daı-aq Abylaı ata áýlıege zııarat etti. Saıram-О́gem ulttyq tabı­ǵı parkiniń Kókbulaq teliminde Boztor­ǵaı asýyn, Ásembastaýdy, tabıǵat tańǵa­jaıyptaryn tamashalady. Bıyl 100 jyldyǵy atalyp jatqan memleket jáne qoǵam qaıratkeri Asanbaı Asqarulyna qoıylǵan belgini kórdi. «Ata-babalar amanaty – eldik pen erlik, birlik pen yntymaq» atty jıynda el tarıhy, eline eńbek etken erlerdiń ónegeli ómiri áńgimelendi. Joba qatysýshylary, sondaı-aq Taýpisteli aýylynda soǵys qurbandaryna arnalǵan eskertkish mańynda ótken Jeńistiń 77 jyldyǵyna arnalǵan jıynǵa qatysty. Sapar barysynda mýzeı qoryna 500-ge jýyq jádiger jınaqtaldy. Mysaly, Qurlyq aýylynan tabylǵan kóne qumyra, Sastóbe kentinen tabylǵan arheologııalyq qazba qaldyqtary, qysh qumyra, Áldıbas­taý áýlıesi mańynan tabylǵan qysh buıymdar, qazba qaldyqtary mýzeı qoryn baıytary anyq.

Qoryta kelgende, «Taýpisteli taǵy­ly­my: Bozaryqtan – Boztorǵaıǵa» sa­pa­ry Memleket basshysy Qasym-Jo­mart Toqaev el, ult aldyna qoıyp otyr­ǵan mańyzdy mindetterdi tereń uǵyn­dyrýǵa, jas urpaqty shynaıy patrıotızm, Otanǵa, týǵan jerge, týyp-ósken ólkege degen súıispenshilik rýhynda tár­bıeleýge arnaldy. Qazaqstandy jańar­tý úshin, Táýelsizdiktiń qadirin, týǵan jerdiń kıesi men qasıetin qaster­lep, ata-babalar amanatyna adal bolý – perzenttik paryz ekenin ereksheleı tústi.

 

Túrkistan oblysy

Sońǵy jańalyqtar

TúrkPA-nyń ataýy ózgeredi

Parlament • Keshe

Almaty joldaryn sý basty

Aımaqtar • Keshe

Álemde altyn arzandady

Álem • Keshe

Uqsas jańalyqtar