Ellınder «Elpıdasy»

Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi, «Nur Otan» partııasy qalalyq bólimshesi tóraǵasynyń orynbasary Lıýdmıla Ifandopýlomen áńgime – Lıýdmıla Petrovna, «El­­­pıda» sózi grek etnomádenı bir­les­igi» degendi bildiredi ǵoı. Or­ys­ jazýy – kırıllısa da grek al­favıtinen bastaý almaı ma? – Árıne, qazirgi kúni kúndelik­ti ómirde ózimiz qoldanyp júrgen medısına, saıasat, ǵylym, óner salasyndaǵy sózderdiń kópshiligi grek tilinen engen ǵoı. Oblys orta­lyǵyndaǵy etnomádenı birles­tigimiz jaıly grek tilinde jazyp-úırengenimizdiń ózi kóne grek eline, mádenıetin, jazýyn, tilin tanyp-bilýge degen qy­zyǵýshylyqty arttyrary anyq. Árıne, osyndaı múmkindiktiń bári – osy jerde ómir súrip jatqan árbir etnos ókilderiniń ózin ózi tanýyna jaǵdaı jasap otyrǵan Elbasy saıasatynyń nátıjesi. 2001 jyly Grekııaǵa jasa­ǵan arnaıy sapary barysyn­da elimizdiń Prezıdenti N.Nazar­baev: «Alystyǵyna qaramastan, bizdi Grekııamen tek qana dos­tyq jaqyndastyrady. Qazaq dalasy­nyń Gomeri atanǵan aqyn, danysh­pan Abaı da dostyq, birlik – adam­zattyń eń basty ıgiligi» dege­nin atap ótken bolatyn. Qazaq­standyqtardyń barshasy Elbasyna senedi, eldik maqsat bıik, turaqty tynyshtyq týy berik qolda. – Dıaspora da grek sózi, sha­­­­shy­randy degendi bildiredi eken... – Qazirgi ýaqytta dıasporany halyqtyń óz tarıhı otanynan tys jerde turatyn bóligi dep aıtady. Grekterdiń negizgi ataýy – ellınder. Olardyń da taǵdyry repressııa kezinde kúshtep jer aýdarylýǵa tap bolǵan basqa da etnostardyń tarıhy tárizdi qasiretti. Jan-jaqqa shashyrap ketti. Qazaq dalasyna tap boldy. Osy keń dala keıin týǵan Otandaryna aınaldy. Ellınder de osy keń dalaǵa baýyr basty. О́zderin qushaǵyna alǵan qazaq halqynyń jaqsylyǵyn umytpaıdy. Qazaq eliniń egemendik alýy osy jerde turyp jatqan ózge ult ókilderine de ómirdiń barlyq salasynda ultaralyq qarym-qatynastyń jarasymy men ulttyq mádenıetti jańǵyrtý qýanyshyn syılady. Grekterdiń qoǵamy qazaq jerin mekendeıtin ulttar dostyǵynyń nyǵaıa berýi úshin qyzmet jasaýǵa qashanda daıyn. Bizdiń pavlodarlyq ólketanýshy E.Sokolkınniń aıtýynsha, ǵylymı ekspedısııa quramynda Hrıstofor Bardanes degen grek XVIII ǵasyrdyń 70-jyldary qazaq dalasyn aralasa kerek. Ken izdeýshi grekter de kelipti. Tipti, Mıltıadı degen grek Ertis bolystyǵynda turǵan kórinedi. Al, jalpy, qýǵyn-súrgin kezinde kelgen grekterdi pontıılyqtar dep ataıdy. – «Elpıdanyń» 10 jyldy­­ǵynda «Speseshelony ıdýt na vostok» degen kitaptyń tusaý­keserine qatysqanym bar edi... – Júk vagondaryna tıep ákelgen ǵoı. Kórmegenderi joq. Ortalyǵymyzdyń 10 jyldyǵyna bizdiń shaqyrýymyzben Más­keýden jazýshy, grek tarıhyn zertteýshi Ivan Djýha kel­di. Qýǵyn-súrgin zardaptaryn kóp zerttep, jazǵan adam. Biz­diń oblysqa kelgen Djýha Ertis, Jelezın aýdandarynda tura­tyn grektiń úlkenderimen kez­desip, sol kezden qalǵan eski fotosýretterin, qýǵyn-súrgin kórgen ótken ómirlerin jazyp alyp ketti. Jalpy, bizdiń etnomádenı birlestik aýdandardy, aýyldardy aralap, kóp etno-ekspedısııa jasaımyz. Grekterdiń qazaq jerine kelgeni jaıly derekter, eskilikti fotosýretter jınas­tyrýdamyz. Qala, aýdandardaǵy arhıvterdi aqtarýmen aınalysamyz. Atalar jolynyń ótkenin keıingi urpaq bilsin. – Pontıılik grekter degen kimder? – Qarateńizdik, Ellada men Kishi Azııadan shyqqan grekter. Pont Kishi Azııa aralynyń soltústik-shyǵysynda jatyr. Zertteýshilerdiń aıtýynsha, buryndary osy jerde ómir súrgen grekter túrikter tarapynan da qýǵyn-súrginge ushyraıdy. Bosqyndardyń bir bóligi Keńes Odaǵyna ótip ketedi. Biraq, ekinshi ret stalındik qýǵyn-súrgin bastalady. Árıne, ótken tarıh umytylmaıdy. Qazaqstanda turatyn etnostar ótkenin jınaq­­­­­tap, jańǵyrý jolyna tústi. Bul kúnderi «Elpıda» grek etnomádenı birlestiginde de basqa birlestikter sııaqty kúndelikti tynymsyz jumys júrýde. Grek jastaryna qoldan kelgenshe umyt bola bastaǵan grek halqynyń salt-dástúrin, mádenıetin, tarıhyn úıretip kelemiz. Pontıı tilinde, pontıı dıalektisimen sóıleıtinder de sonsha kóp emes. Kerisinshe, aýylda turatyn grekterdiń qazaqsha sóılegenderi keremet. Áje-apalarymyz nemere qyzdaryna pontıı ashanasynyń tamaq daıyndaıtyn eski tásilderin úıretedi. – О́zińiz basqaratyn «El­pıda» grek etnomádenı birlestigi jaıly aıtyp berseńiz. – Qurylǵanymyzǵa bıyl 15 jyl tolady. Aldaǵy qyrkúıek aıynda atap ótemiz. Qazir da­ıyndyq jasaýdamyz. Bul kúnderi «Elpıda» quramynda 500-deı grek ultynyń ókilderi bar. Menimen birge áriptesterim Alekseı Sarýdjıdı, «Sparta» jastar qanatynyń jetekshisi Konstantın Grıgorıadı, ardagerler keńesiniń tóraǵasy Konstantın Chahalov, «Margarıtarı» áıelder klýbynyń jetkeshisi Tatıana Anıstratova, Vladımır Ifandopýlo, Raısa Grıgorıadı, Olga Pılıpenko, Iýrıı Kýtı­kıdı, taǵy basqalary qyzmet etýde. Lıýdmıla Aksıýzova, Iаna Mýratıdı kishkentaı kúnderinen kelip bı bılep, án aıtty, qazir erjetti, ómirden óz joldaryn tapty. Grek birlestiginiń mádenı ómirine jaqsy úles qosty. Oblystyq festıvaldardyń birneshe dúrkin laýreaty «Aga­pı» qyzdar horeografııalyq ujym­nyń repertýarynda grek jáne qazaq bı kompozısııalary, álem halyqtarynyń bıleri bar. «Anagennısı» (О́rkendeý) jáne «Mıkra asterakı» (Kishkentaı juldyzdar), «Zorbas» grekterdiń erler bıi ujymdary óńirde jaqsy tanymal. «Mıkra asterakı» ansamblinde 5-9 jas ara­ly­ǵyndaǵy búldirshinder bı bılep, án salady. Sonymen qatar, «Or­feı» stýdııasy jumys jasaıdy, «Elpıda» dostaryn sha­­qy­rady» atty festıvaldar ótki­ze­miz. – Lakı Kesoglý birlestiktiń qurmetti qonaǵy ǵoı? – Iá, festıvaldarǵa kelip grekshe, qazaqsha ánder aıtady. Jastar belsendileri «Grek-patı» atty dóńgelek ústel basynda jınalyp, elimizdegi dostyq, birlik, órkendeý, týǵan til taqyrybynda suhbattasady, pikirtalastar ótkizedi. Jyl saıyn Grekııanyń táýelsizdik kúni, Rojdestvo, kóne stıl boıynsha belgilengen jańa jyl merekelenip, oǵan qosa, Panagııa, Ohı kúni sııaqty dinı meıramdar da atalyp ótedi. Ulttyq mádenı birlestikterdiń qoldaýymen grek tilin, tarıhyn jáne kóne Grekııa men qazirgi tańdaǵy Grekııanyń mádenıetin oqytý uıymdastyrylady. Osy jerdegi grek elshiligi de kómektestedi. Mádenı birlestiktiń janyn­daǵy jeksenbilik mektepte úlkender, balalar, jastar jańa grek tilin úırenip, ózderiniń tarıhı otanynyń rýhanı mádenıetimen tanysady. Bul mektep grekterge ǵana emes, Elladanyń rýhanı mádenıetin bilip, grekshe sóılep, oqyp, jazǵysy keletin orys, qazaq, nemis, ýkraındarǵa da ortaq. Tarıhı otanyna qonaqqa barǵysy keletinderge kómek, qoldaý kórsetiledi. Birlestik músheleriniń saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni ótkiziledi. – Grekter ózi qandaı halyq? – Eńbekqor, kóńildi, baısaldy, momyn jáne bıshi halyq. Men grekterdiń kelinimin ǵoı, bilemin. Ulttyq aspaptary – kemendjıdiń daýysyn estigende kári, jasyna qaramaı, tań atqansha bıleýge bar. – Grekterdiń kelinimin deısiz be? – Iá, ata-anam Petr Ilıch pen Marııa Iаkovlevna Balashovtar. Ekeýi de ómirlerin eńbekke arnaǵan adamdar. Ákem soǵys órtin kórdi. Anam soǵys kezinde telefon qulaǵynda otyrǵan baılanys mamany boldy. Jubaıym Vladımır Ifandopýlo ushqysh, Pavlodar aeroportynda qyzmet jasap keledi. Aleksandr esimdi ulym, Olga degen qyzym bar. Búkil otbasym grek etnomádenı birlestiginiń ashylýyna uıytqy boldy, áli de qoldap, kómektesip keledi. Men grekter, olardyń qýǵyn kórgen taǵdyrlary, bul jaqqa kelýi týraly qaıyn atamnan kóp bilip, kóp estidim. Grek otbasyna kelin bolyp túsken soń, tynys-tirshiligimiz, bolmys-bitimimiz, taǵdyrymyz osy halyqtyń bosaǵasyna baılanyp, grekke uqsap ta kettik. Kóbi meni grektiń qyzy eken dep qalady. – Men de solaı oılap júr­genmin. Birlestik jumy­­­­symen qatar, «Nur Otan» partııasy qalalyq bólimshesinde de qyzmetińiz bar ǵoı? – Bul – elimizdegi kópultty jáne kópkonfessııaly qoǵamnyń tabystylyq negizine, jastardy patrıottyq baǵytta tárbıeleý, qoǵam tynyshtyǵy, eldiń damýy, órkendeýi úshin birge qyzmet jasaý degen sóz. Bizdiń «Nur Otan» partııasy Pavlodar qalalyq fılıalynda kúndelikti tynymsyz tirlik. Kúndelikti qabyldaýlar, aryz-shaǵymdaryn aıtyp kelgen qalalyqtarǵa kómektesý. О́ıtkeni, «Nur Otan» partııasy dep el bizge senim artyp otyr. Qaı qyzmette bolmasyn el senimin aqtap, belsendilik tanytý – basty mindet. Bizdiń elimizde áıel adam­dardyń qaı salada bolmasyn belsendiligi myqty. Elimiz 30 eldiń qataryna qosylý úshin bárimiz de birge qyzmet jasaýy­myz qajet. Ol úshin aldymen Elbasymyz «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» Joldaýynda aıtqandaı, tynyshtyq, birlik qajet. Elbasy: «Bizder, qazaqstandyqtar – bir halyqpyz!.. Egemendi damýdyń 22 jylynda barsha qazaqstandyqtardy biriktirgen jáne el bolashaǵynyń irgetasyn qalaǵan basty qundylyqtar jasaldy. Olar kókten túsken joq. Bul qundylyqtar – ýaqyt synynan ótken qazaqstandyq jol tájirıbesi», dep atap ótti. – Grekııada boldyńyz ba? – Aıtpaqshy, men – respýb­­­lı­kalyq «Fılııa» atty grekter qaýymdastyǵynyń múshesimin. Sondyqtan, Grekııamen de, qoǵamdastyqpen de bizdiń baılanysymyz jaqsy. 2002 jyly Stavros qalasynda ótken semınarǵa qatysyp qaıttym. 2006 jyly bizdiń elimizdiń delegasııasy quramynda Afınada ótken Pontıı grekteriniń búkil dúnıejúzilik 6-shy quryltaıyna qatysyp qaıttym. – Qazaqshańyz qalaı? – Qazaq dostarym barshylyq. Árıne, kishkeneden estip ósken­­dikten, bárin bolmasa da túsinemin. Qazir bizdiń birlestiktegi grek balalary basqa ult ókilderi sııaqty qazaq tilin oqyp-úırenýde. О́zińiz jaqsy bilesiz, jerlesimiz, aýylda ósken grek balasy Lambrıan Topýzıdıs qazir «Qazaqstan-1» telearnasynyń júrgizýshisi. Bizdiń oblysta da qazaq tilinde sóıleıtin ózge ult ókilderi kóp. – Aldaǵy Assambleıa sessııa­syna qandaı tilek bildirer edińiz? – Bizdiń elimiz Qazaqstan meniń elim, Otanym deıtin árbir etnos úshin dostyqtyń kepiline aınaldy. Ultaralyq kelisimdi saqtap, tynyshtyq pen tatýlyqta, bir maqsat-múdde, eldikti ornyqtyrý jolynda ómir súrýden basqa qandaı baqyt kerek. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qazaq jerindegi turaqtylyq tuǵyryn berik saqtaý saıasatynyń máni osy. Keýdeńdi eliń úshin maqtanysh sezimi kerneıdi. Aldymyzda jas urpaqty otanshyldyqqa, ósken jerlerin súıýge tárbıeleý, memle­­­­kettik til – qazaq tilin oqyp-úıre­ný, ony qurmetteý arqyly ártúrli ult ókilderiniń arasyn odan saıyn jaqyndastyrý mindeti tur. Bizge dostyq pen tatýlyqty, qurmet pen syılastyqty berik saqtaý qajet. – Rahmet, áńgimeńizge. Áńgimelesken Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan». Pavlodar oblysy.