Osy jamandyq qazaq júregindegi jazylmas jara, súıekke túsken tańba bolyp qaldy. Mıllıondaǵan jazyqsyz baýyrymyzdyń qoldan jasalǵan jappaı ashtyqtan baýdaı túsip qyrylýy qazaq tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan, adam aqylyna syımaıtyn jantúrshigerlik zulmat edi.
Bul gýmanıtarlyq apattyń aýqymdylyǵy men uzaqtyǵy onyń Keńes ókimetiniń qazaq halqyn qyryp-joıýǵa baǵyttalǵan saıasaty, aıqyn genosıd ekendigin kórsetedi. BUU-nyń 1948 jyly 9 jeltoqsanda qabyldaǵan «Genosıd qylmysynyń aldyn alý jáne ol úshin jazalaý konvensııasynyń» 2-baby: «Bul Konvensııada genosıd dep qandaı da bir ulttyq, etnostyq, násildik nemese dinı topty tolyq nemese bir bóligin qyryp-joıý nıetimen jasalǵan kelesi áreketter túsiniledi», dep 5 is-áreketti genosıd dep ataıdy. Qazaq halqyn náýbetke ákelgen bul áreketter osy qujattaǵy «Qandaı da bir toptyń tolyq nemese bir bóliginiń fızıkalyq joıylýyna ákeletin ómir jaǵdaılaryn qasaqana túrde jasaý», degen babynda kórsetilgen qylmysqa kelip tur.
Eldiń kóp aıtatyny – ótken ǵasyrdyń 30-jyldaryndaǵy asharshylyq. Al 1916-1918 jyldarǵy ashtyq ásirese ońtústikte, onyń ishinde Shý boıynda erekshe qatty bolǵan. 1917 jyly Áýlıe Ata oıazynda (ýezd) 305 myń adam tursa, 1920 jyly olardyń sany 197 myńǵa deıin kemigen. Árıne, bul kemý qazaq esebinen jáne zobalań jyldardyń basynda ǵana oryn alǵan. Qazaq halqynyń basyna tóngen náýbetti Áýlıe Ata oıazyndaǵy 1920 jylǵy mal sany 1917 jylmen salystyrǵanda 60 paıyzǵa kemigendigi de aıqyn kórsetedi.
Jalpy alǵanda Shý, Moıynqum halqy álimsaqtan eginshilikpen aınalysqan, toǵan-aryq qazǵan, ketpen-kúrekpen tanys, qys azyǵyn jazda, jaz azyǵyn qysta oılaǵan sharýaqor el bolǵan. Ekken bıdaı, tary, arpa, júgeri, asqabaq, qaýyn-qarbyzy bitik shyǵatyndyqtan qoldaǵy birli-jarym malmen de qandaı jut bolsa da azyq-túlik jaǵynan kemshilik kórmeıtin. Sondyqtan qazaq jerinde asharshylyq 1929 jyldyń kúzinen bastalǵanymen, Shý alqabynda bul apat áldeqaıda keıin tek 1932 jyldyń jaz-kúzine qaraı kúsheıgen.
Bul jerde Arqadaǵy qazaqtyń ar jaǵy Áýlıe Ataǵa, ber jaǵy Frýnzege Shý arqyly aýǵanyn aıta ketý kerek. Osy ashtardan Shý halqy bastapqyda «adam jegishter» dep úrikkenimen, kóp ýaqyt ótpeı ózderi de solardyń keıpine túsedi.
Úlkender oraıy kelgende eldi jaılaǵan jamandyq týraly aıtyp otyratyn. Sodan da bolar biz úshin ashtyq múlde beımálim másele emes edi. Besinshi synypta Áben degen balamen dos boldym. Áben áńgimeni jaqsy aıtatyn. Ol ákesi mal baǵyp otyrǵan Kókqaınardyń taýynda jalǵyz turǵan bir mazar bar ekenin, tús aýa kún sáýlesi tesikten túskende ishinen adam súıekteri, bas súıekteri kórinetinin aıtyp, bala kóńilimizdi ábden eleńdetti. Sonymen ne kerek, baramyn degen balalardyń qatary sırep, kúzde bir demalysta ekeýmiz ǵana jolǵa shyqtyq. Ábenniń Kókqaınar aýylynda turatyn týysynda túnep, erteńine sol baǵytta júrgen kólikke minip qystaýǵa jetip aldyq. Taýdyń yǵyna soǵylǵan uzyn mal qoranyń qasynda 3 bólmeli úı ornalasqan. Ákesi men sheshesi ne úshin kelgenimdi bilgen soń maǵan birtúrli qarap qaldy, biraq syr bermedi. Ádette osyndaı jaǵdaıda qoıylatyn «Kimniń balasysyń, qaı elsiń?», degen suraqtardy da qoımady. Ertesi tańda eki atty erttep qoıypty. Bir otar qoıdyń sońynan shyqtyq. Qoıdyń úırenshikti jaıylatyn jerleri bolady, sondyqtan mazarǵa keshqurym mal óristen qaıtqan kezde jaqyndadyq. Ábden eńkeıgen kúnniń sáýlesi mazardyń búıirinen istelgen tesikten ishine túsip turǵan sátte keldik. Este qalǵany – úıilip jatqan adam súıekteri, bas súıekter, kishkentaı balalardyń bas súıekteri. Bir qaraǵan bizge osy kórinistiń ózi jetkilikti boldy. Aıdaladaǵy mazar, qyzara batyp bara jatqan kún – 12-lerdegi eki bala qatty qoryqqannan úndemesten attarymyzǵa júgirip baryp minip, qoıdyń artynan shaba jóneldik.
Osy jerlerdi meken etken Úısin Dýlattyń Botpaı taıpasy kúzde egistikten túsken bıdaı, tary túsimderin aqtap, qaptap, malyn qary qalyń, qatty qys bolsa da jutqa urynbaıtyn jınaqy el bolǵan. Ony biz Maılyqoja aqynnyń uly júz jerindegi burynǵy jut týraly «Qoıan jyly jaýmady kókten jańbyr» jyryndaǵy tómendegideı joldarynan kóremiz:
«Taýda Dýlat kúızelip
qozǵalmady,
О́z azyǵy ózine az bolmady.
Ylǵı etek taý jerdiń
japasy eken,
Egindik – el mártebe, sapasy eken.
Temirqazyq juldyzdaı
terbelmegen,
Alashtyń bildik
Dýlat aǵasy eken!»
«Azamaty attan, qazany ottan túspegen» qaıran jınaqy jurt 30-jyldarǵa qaraı qolyndaǵy malynan aıyrylǵan soń alapat ashtyqqa urynyp, qor boldy.
Shý boıynda Júndibaı áýlıe degen ómir súrgen. Tasótkel sý qoımasynyń astynda qalǵan mekende týyp, 1929 jyly 85 jasynda qaıtys bolǵan. Áýlıe eshqashan adamǵa tik qarap sóılemeıdi eken. Sol áýlıeniń kózin jumyp otyryp: «Qyrǵyn soǵys, alapat ashtyq bolady, Shýǵa ata-babamyz kórmegen halyqtar kóship keledi, ult aralasady, til men din buzylady, qara temir qaqsap sóıleıdi, jerdiń betin sym temir torlaıdy, burynǵy jaqsy qor bolady, ony jamandar basynady, áıel erkekpen teń bolady, ishkenderi ashy sý bolady, osy tusta Shý ózeni baılanyp, úlken kólge aınalady», dep aıtqan sáýegeı sózderi shyndyqqa aınaldy.
«Qyzyl qyrǵyn bolady, baı baıǵusqa aınalady», degen Júndibaı áýlıeniń sózi de rastalady. О́zimen syılas, Shý boıynan qajylyqqa birinshi barǵan Botpaıdyń Qojaı rýynyń atqamineri Saýdabaıǵa «Jylqyńdy úkimet alady, biraq sen ony kórmeısiń» degen eken. Shynynda, qajy 1925 jyly kámpeskege deıin qaıtys bolyp ketedi. Mazardy osy qajynyń patsha zamanynda el bılegen Asyr degen balasy jamandyq bastalǵanda adamdar kómýsiz qalady dep saldyrǵan. Táshkennen sement aldyryp, taý-tasyn molynan qoldana otyryp kótergen. Adamdar kómýsiz qalmasyn dep kúmbezdiń astynan buryn-sońdy qazaq tájirıbesinde joq «sklep» jasap, bir búıirinen óli denelerdi ishine tastap jiberý úshin adam denesi syıatyndaı qýys qaldyrǵan. «Sklep» polıak tilinen aýdarǵanda mazardyń ishki, jerin tereńdete qazǵan, ólgen adamnyń máıitin qoıýǵa arnalǵan bóligi degendi bildiredi. Mazardy kórgender onyń ishinde 27 bas súıek bar, «sklep» otbasylyq emes, jalpy ashtyq qurbandary jerlengen deıdi.
Bala kezdegi sol sapar 52 jyldan keıin jalǵasyn tapty. Shýdaǵy Saparbek degen dosym Saýdabaı qajynyń shóberesi Saýdabaev Baqtybaımen onlaın tanystyrdy. Almaty polıtehnıkalyq ınstıtýtyn bitirgen, aýdandyq deńgeıde túrli jaýapty qyzmet atqarǵan Baqtybaı kúmbezdiń aınalasyn qorshap, mazardyń jan-jaǵyn qymtap qoıypty. Degenmen mazar ýaqyt tezine shydamaı búline bastaǵan. Jóndeý jumystaryn júrgizýge halyq arasynda qalyptasyp qalǵan qasań túsinik pen bul jónindegi dinı postýlat qolbaılaý bolyp otyr.
«Ashtan ólgenniń molasy joq», deıdi qazaq. Osy turǵydan alǵanda bul – mazar asharshylyq tarıhyndaǵy sırek qubylys, birden-bir materıaldyq eskertkish. Ashtyqtan qyrylǵan halyq kóp jaǵdaıda kómýsiz qalyp, ıt-qusqa jem bolǵany belgili. Sondaı jaǵdaıda adamshylyqty saqtap qalýǵa baǵyttalǵan jantalastyń Shý boıyndaǵy, tipti elimizdegi birden-bir kórinisi retinde atalǵan mazar asharshylyqty aıǵaqtaıtyn eskertkish retinde memleket qaraýyna alynýy tıis dep sanaımyz. Ony qaıta qalpyna keltirý jumystary júrgizilip, arnaıy taqtaısha ornatylsa eldigimizdi kórsetetin, alapat ashtyqty keler urpaq esinde saqtaýda baǵa jetpes mańyzdy qadam bolar edi.
Qaırat SÁKI,
Qazaqstan Respblıkasy dıplomatııalyq qyzmetiniń eńbek sińirgen qyzmetkeri
