Qazaqstan • 26 Mamyr, 2022

Dúldúldiń shabysyndaı «Dúnıe shirkin...»

83 ret kórsetildi

O, ol bir bıikten shyrqaǵan án edi!
Ol bir jan-júıeńdi túgel tebirenter sóz edi.
Ol bir sý ishinde, muz astynda órtep jiberetin ot edi,
Ol bir ólini tirilter sıqyr edi.

Ǵabıt Músirepov

Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»

Týmysynan da, tulǵasynan da ónerpazdyq, sýretkerlik, sýretshildik, oı men sózge, móldir, taza, názik sezimge yntyzarlyq tolyq boı kórsetken Ilıa aǵa Jaqanovtyń oı-sanasynda, mı qazanynda, kóńil saraıynda Qudaı jaratqan keńistiktiń myń san boıaý tústerge bólengen kórinisteri, sıqyrly, kerim-kerbez sýretteri, áýezdi, beıneli, jandy dybystary, jalyndy ottaı jaınaǵan ómir tájirıbesinen, arman-qııal, maqtanyń dánindeı kóńil dúnıesinen jıǵan-tergen danalyq monshaqtary bir mezette altyn balyq úıirindeı sho­ǵyr­­lanyp, nury shalqyǵan tutas bir sáýleli qubylysqa aınalǵandaı. Aıda aıaq, jylda jilik joqtyqtan ba eken, beıne bir saǵym sııaqty «Dúnıe shirkin» qubylyp, qulpyrǵan sáýletimen qyzyqtyryp, ózgeshe ózeýretip, qulshyndyryp, soqqan jeldeı lezde buldyrlap-sýdyrlap óte shyǵaryn esti sezimpaz jan erekshe túısineri, túsineri haq. Qydyrdyń qaınap shyqqan bal bulaǵy esilip aqqan, arǵymaǵy kósilip shapqan ǵalamat Uly Da­lasy, Máńgilikke qadam bas­qan Qasıetti Eli – Qazynaly Jeri – Ilekeńniń berekeli oı-tolǵanystarynyń negizgi qazyǵy. Ol tabıǵatpen shúıirkelesedi, rýhanı dúnıesin baıytady, sóıtip, sulýlyq, ómir-tirshilik álemine oı kózimen úńiledi, sezim tilimen sóıletedi. Eger de erke Esildiń jaǵasynda Saryarqanyń jupar aýasynan rahat taýyp turyp, uly darııa Edil-Jaıyǵyn úzdige saǵynady. Nege ekeni belgisiz, saı-súıegi Edil-Jaıyq dep syrqyrasa, jan tilegi sonaý qart Qarataý boıynda qulyn-taıdaı tebisip ósken balǵyn dáýrenniń kýágeri Myrzataı Joldasbekovtiń:

Dáýren kóship

barady qaraılamaı,

Qubylady kún saıyn

 qalaı-qalaı! –

deıtin «Dúnıe shirkin» ániniń osy bir meılinshe kelisti, sypaıy, sulý lebizdi joldary jan ­júıesin solqyldatyp bosatyp, qaıran, sol bir bazarly shaq­tyń qaıyrylmas kúnderi elestep, «tańǵajaıyp ertegi dú­nıesine qyzyqqandaı», ejelgi uly mekenniń ulaǵatty uly saryndaryna, dabyldy dúbirlerine den qoıǵandaı hal keshtim, telegeı syrǵa keneldim dep jomart peıildi, meıirli, berekeli Ilekeń...

«Dúnıe shirkin!» Osy bir tirkes – adam ómiriniń, jalǵan dú­nıeniń qımas bir keremet sáti­niń zatty sıpattamasy. Sol sebep­ti «arnaýly taýsynshaq kúndi» el júgin arqalaǵan erlershe maǵy­naly ótkizý – paryz. Bir sóz bir sózdiń qýǵynshysy degendeı, Myrzataı Joldasbekovtiń «Dúnıe shirkin» jáne Ilıa Jaqanovtyń «Edil-Jaıyq» ánderiniń áserinen ult perzenti, qazaq ádebıetiniń klassıgi Sáken Seıfýllınniń:

1) Uzyn aqqan Edil menen Jaıyǵyń!

Talaı erler órleı salǵan qaıyǵyn!

2) Bar adamzat tynbaı jortqan qumyrsqa,

Kórinse de shirkin ómir tym qysqa! – deıtin fılosofııalyq oı-silemderi kóńilime sap ete tústi.

Ilıa Jaqanovtyń «Dúnıe shirkin...» deıtin esse-elegııa­syn oqı bastaǵanda-aq adam qııalyn segiz qıyr shartarapqa sharyqtatady, qısapsyz áserler, orasan sýretter, sımvolıkalyq assosıasııalar týyndatady. Qas sheber oımaq tańdamas. О́z isiniń, oıynyń sheberi Ilekeń: «Sońǵy kezderde Myrzataıdyń osy áni esimnen shyqpaıtyn boldy. Úıde otyrsam da, Jaıyqty jaǵalap júrsem de, uzyn jolda terbelip sapar shegip kele jatsam da, ıá, keıde dýyldasqan kóńildi toptyń ortasyna kez bolyp qalsam da eshbir dý-dýdy elemeı, júrek pernem bul ándi tamyljytyp shertedi de júredi, meni dúnıe shýy­nan bólektep», dep tebirenedi. Nelik­ten? Ne sebepten? Tabıǵat kóktemde jańǵyryp-jańaryp, kóriktenip, tamyljyp, búr jaryp, gúldenetini sııaqty, adam balasy ýyzdaı ýyljyǵan balaýsa shaǵynda ómir, tirshilik, dúnıe qubylystaryn tap-taza kúıinde qabyldap, sanasynda taıǵa tańba basqandaı, duǵaly sóz óshpes iz qaldyratynynan da bolsa kerek-ti. Rasynda, qandy kóılek ishiktiń ishki baýyndaı aınymas dosy, murattasy Myrzekeńniń sol bir kezdegi bolmys-bitimi, kózqarasy, ynta-zeıini, is-áreketteri kóz aldynda. Ol – mekteptegi qabyr­ǵa gazetiniń redaktory. Jas naý­­sha poezııa men mýzykaǵa son­­sha­lyqty qushtar edi. 6-synyp­ta garmonda oınaǵan. Gete, Pýsh­kın, Lermontov, Abaı jyrlaryna meıirlenip, jatqa soqqan. О́ziniń oı-pikirin aqynsha tolǵap, órnektep-mánerlep shabytty jet­kizgen. Án-kúıge degen tanym-paıymy da ózgeshe bolǵan. Ásershildigin aıtsańyzshy! Za­dyn­da aqyldyń, oıdyń, qııal­dyń, dúnıetanymnyń gúldenip kór­keıýine ásershildiktiń joıqyn yq­pal jasaıtyny daýsyz.

Izgiligi men bilimdiligi jarasym tapqan matematık, farabıtanýshy Aýdanbek Kóbesov, orys tili men ádebıetiniń maıtalmany Álken Jylqyaıdarov pen Shynar Sarybasova, tárbıeshi Vladımır Stepanovıch Pýshkarev («Igraı...ıgraı! Ý tebıa slýh horo­shıı...molodes!» deıdi eken) sııaqty ustazdarynan tálim al­ǵan, danalyǵyna, kisiligine qanǵan.

Qaıratker, ustaz, túrkita­nýshy, elshi Myrzataı Joldas­bekovtiń, ıaǵnı Ilıa Jaqanovsha aıtqanda, «iri tulǵaǵa aınalǵan ǵulamanyń» ómir jolyn, shyǵar­mashylyq ónernamasyn, ásirese kompozıtorlyq erekshe qabilet-qarymyn baısaldylyqpen baıan­­­daıdy. Jas jaınaq Myr­zataı Joldasbekov boıyndaǵy zerdelilik, jetelilik, qabilet­tilik, rýhanı sulýlyq, ásershil­dik kıeli topyraqtan, jaqsy ortadan, tamyr-tekten buıyrǵan qasıet ekenin, ıaǵnı «kóńil san­dy­ǵynda bir baǵa jetpes dúr­diń (injý, ıman)» qalaısha kemel­dengenin, kósile samǵaǵanyn jarqyn aıǵaq-dáleldermen jú­zikke qas qondyrǵandaı etip sóıletedi. Sebebi kýágerdiń baılamy – aqıqattyń aıǵaǵy.

Án men kúı – «halyqtyń bet-beınesi, minez-qulqy, bitim-bolmysy, jany men júregi, oıy men sezimi»! Atyraý shaharynda, drama teatry sahnasynda «Mý­zart» tobynyń muzbalaǵy, jigittiń jampozy Meırambek Bespaev «Dúnıe shirkindi» babymen balbyratyp shyrqaǵanda, Ilekeńniń kóńiline qaıtyp oralmas altyn dáýren, ótken kúnniń sáýleli, shuǵylaly elesteri kólbeńdeıdi.

Ilıa Jaqanovtyń sıpattaýynsha, «janǵa jaıly lebizi­men», «jumsaq sóıleıtin ádeti­men» Myrzekeń bizder oqy­ǵan kitaptarymyz, uly tulǵala­rymyzdyń qadir-qasıetin bappen talǵap, ózinen-ózi júıesin taýyp, áńgimeniń bir tusynda Muhtar Omarhanuly Áýezovtiń 1-kýrsta «Qazaq halqynyń aýyz ádebıeti», 2-shi kýrsta «Abaı­taný jáne «Manastaný» deıtin arnaýly kýrstary, 3-kýrsta «KSRO halyqtary ádebıeti» páni bo­ıynsha tereńnen qoparyp, tamyl­jyta oqyǵan leksııalarynda ǵulama darııa Áýezov qazaq halqynyń epıkalyq murasy, ertegileri, ańyz áńgimeleri, tarıhı hám turmys-salt jyrlarynan bastap, Shyǵystyń, Batystyń jáne orys halqynyń eposy men folklory, álemdik mıfologııa, alǵashqy qaýymdyq mádenıet, etnografııa, antıka ádebıeti, Grekııa tarıhy, Gomer shyǵarmashylyǵy, Shyńǵyshan men Ámir Temir týraly ańyzdar jaıynda, sonymen qatar ataqty oqymystylar, A.N.Afanasev, V.V.Býslaev, Orest Mıller, Iý.Sokolov, A.N.Veselovskıı, E.B.Taılor, Dj.Dj. Freızer, A.N.Pypın, G.N.Potanın, I.Tros­kıı, Kraý­ze, Stasov, Gýd­zıı, V.M.Jır­mýns­kıı, V. Shklovskıı, Propp syn­dy bilimpazdardyń teo­rııa­lyq oı qısyndaryn, tol­ǵam-baı­lam­daryn, ásirese «Abaı­taný» boıynsha tebirene oqy­ǵan dáristeriniń tańǵajaıyp tarıhı-kórkem syrlary, «Abaı joly» epopeıasynyń tutastaı bel omyrtqasyna aınalǵan jáne de oǵan enbegen qym-qıǵash qısapsyz oqıǵalardy, kól-kósir, sel-sel tarıhı aıǵaqtardy naq-naǵymen bajaılap túsindirýi ne degen sheberlik, tapqyrlyq deseńizshi!

HHI ǵasyrdyń munarasynan oı kózimen, saǵynyshty kóńilmen barlaǵanda, 1955-1960 jyldar­da KazGÝ-diń qabyrǵasynda bilim bulaǵynan sýsyndap júr­gen shaqtarda kósemder toby­nyń biregeıi, aqyl-oıdyń tele­geıi, ultymyzdyń danagóıi M.Áýe­zovtiń shamshyraq tul­ǵa­sy, qazaq teatry óneri tarlan­darynyń som beıneleri, shyn mánisinde, olar «ǵaryshtaǵy jul­dyzdardaı bıiktep, qudi­ret­tenip» barady eken-aý! Ýnı­ver­sıtette drama úıirmesi uıymdastyrylǵan. 1956 jyly Myrzataı Joldasbekov bastaǵan kýrstastar M.Áýezovtiń «Aıman-Sholpan» spektaklin sahnalaǵan.

Rejısser Saparǵalı Sháripov Ilıa Jaqanov pen Erkinbaı Ákimqulovty M.Áýezovtiń qa­ra shańyraǵyna jumsap, 1934 jyldan beri teatr sahnasyn­da qoıylmaǵan «Aıman-Shol­pan» pesasyn aldyrǵan. Áli­­bek rólinde – akademık О́mirzaq Aıtbaev, Janaq aqyn­dy Ilıa Jaqanov, Aıman ró­lin­de – Myr­zekeńniń jary Má­rııa oı­naǵan. Márııa tátemiz M.Áýe­zovtiń «Qarakóz» pesasyn­da Marjandy, «Abaı» tra­ge­dııa­synda – Ajardy, B.Maı­lınniń «Shuǵanyń belgisinde» – Shuǵany somdaǵan. О́nerge qurmet degen osy. Naǵyz sap taza ulttyq-rý­ha­nı qundylyqtar, «ishki jan dúnıesi baı ıntellıgenttiń ın­tel­lektisi keń tynysty, tereń ári bıik bolǵan saıyn qoǵamnyń da baǵy janady», deıdi. Ol Myr­zataı Joldasbekov jaıynda teńizshe tebirengen, kók nóserdeı seldetken. Myrzataı dosynyń tartqan kúıine den qoıǵan Ilekeń: «Bul qandaı kúı?» degeninde: «Saryn ǵoı...áıteýir, osylaı shertem» dep, boıyn jasyrǵan tulpardaı jumbaq kúıde otyrady eken. Bul da saıypqyranǵa laıyq salıqaly minez-aý!

Júregi syrǵa, jyrǵa toly Myr­zekeń óneri keń óris ta­ýyp, asyl jurtyna málim bolyp, eldiń nur nazary oǵan aı­ryqsha aýdy. Bunyń ústine el­shil­dik, memleketshildik iste­rimen, VII-VIII ǵasyrlardaǵy Orhon eskertkishterin, ıaǵnı ult ádebıetiniń túp-negizin túbegeıli zerdeleýimen, ustazdyq eńbegimen eldiń tórinde, ǵylym-bilim, óner kóginde altyn emendeı tamyryn tereńge boılatyp asqaqtatady.

Ult rýhanııatynyń shy­raq­­­shysy Ilıa Jaqanov «Dú­nıe shirkin» atty eńbegin Myr­zataı Joldasbekovtiń tu­­tas­­taı kompozıtorlyq-ımpro­vızatorlyq shyǵarmashylyǵyna arnap, árbir ánine, árbir kúıine, tuqym-juraǵatyna, ónip-ósken ortasyna, úlgi-ónege alǵan úz­dik dástúrleri men mektebine, qaıyrly-qutty qadamdaryna ádil sıpattama berip otyrady.

Aldymen altyn kóńilinen, jalyndy júreginen dúr tógil­gen kúmbir kúmis kómeıli, jez tańdaı anasy Qaldykúl Yrys­qulqyzynyń «Áı-ýgaı, armandamyn Jaratqanǵa», «Bedel-aı, Bópem-aı», «Syrláý – láılim, lıláıim» deıtin halyqtyq-fol­klorlyq negizde týǵan ánderi, ıaǵnı syr destesi HHI ǵasyrǵa uıada kórgenin qııaǵa tabıǵı, min­siz qalpymen jetkizgen Myr­zekeńnen aınaldyq! Estilikpen, qumarlyqpen tyńdap, kóńilge toqyp tolǵandyq! «Myrzataıdyń halyq mýzykasyna qanyq júre­gi... halyq ánderiniń janǵa jaıly sózderindeı tebirenisti óleń shýmaqtaryn syrly sezimmen úılestire jazypty» dep tebire­nedi án-kúı óneriniń bilgiri – Ilekeń.

Myrzekeńniń tuıǵyndaı tú­lep ushqan eli – án qonǵan, kúı qonǵan, bereke-birlik saltanat qurǵan, bı-sheshender, bilgirler, dúldúlder kemeńgerlik keńes uıymdastyrǵan jumaq tórindeı ólke.

Qoınaýy Qarataýdyń

qaraǵaıly, áı-ýgaı,

Qalyń el Qarataýdy

panalaıdy.

Áı, ýgaı,

armandamyn Jaratqanǵa.

Saharanyń jaınaǵan ózgeshe bir qyrmyzysy Qaldykúl ana­synyń osynaý lebizinde ataly-bataly atameken kelbeti bar. О́nerli jurtynyń tunyp turǵan syry men tarıhy bar.

Ilekeń óz kitabynda oı-tolǵa­nystarynyń «qazyǵy bolatyn bas pikir» retinde Myrzataı Jol­­dasbekovtiń: «... Qarataý­dyń te­riskeı jaǵyndaǵy Qanatty Qyzyl, Bázil, Úshbulaq – bári de eski tarıhtyń kýási... Bóriqazǵan, Táńirqazǵan qorǵandary adam balasy tarıhynda sonaý eski dáýirden bizge jetken qudiretter. Kóktaldyń boıy Qapshaǵaı – qalyń tańbalar, jazý-syzýlar, sýretter edi» degen shynaıy jazbalaryna júginedi.

Rasynda, Talas, Taraz topy­ra­ǵy – dúnıeniń azan-qazan alapat oqıǵalary dúrkirep-kúr­kirep ótken qasterli aımaq. Mu­ny aıtyp otyrǵan sebebimiz, M.Joldasbekov 1969 jyly «Kó­ne túrki eskertkishteriniń qa­zaq ádebıetine qatysy» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan-dy. Osy súbeli eńbeginde Túrki qaǵanatynyń qaharmandary: Bumyn, Estemı, Tonykók, Kúltegin, Bilge qaǵan, jyraý, saıasatker, oıshyl Iol­lyǵ-Tegin týrasynda bılershe tolǵanǵan-dy. Solardyń ishindegi joǵary bilimdi Estemı Qara Ertis pen Ile, Shý, Talas, Taraz aralyǵynda 552-575 jyldary bılik qurǵan-dy. Uly bıleýshi Estemıdiń jazǵy rezıdensııa­sy Talas ózeniniń boıynda orna­lasqan-dy. Ol Vızantııamen odaq­tasyp, vızantııalyq elshi­ler Zemarhty, Evtıhany, Valen­tınany, Herodıanany, Pavel Kılıkııskııdi qabyl­daǵan. Kóregen Estemı Talas ózeni boıyndaǵy ordasynda Persııa arqyly Qytaı men Vızantııa arasynda erkin jibek saýdasyn jasaýdy uıymdastyrdy. Bul ret­te aıtaıyn degenim, Estemı rýhynyń bir ushqyny Talas to­pyraǵynda qaıta tirilip, jan­danyp, M.Joldasbekov eńbe­gi arqasynda gúldep, órken jaı­ǵandaı, keń óris tapqandaı.

XVIII ǵasyrdyń ishinde Myr­zataı Joldasbekovtiń besinshi atasy «eldikti, tektilikti tereń­nen tolǵaıtyn» Temir bıdiń kóshi Syr boıynan aq patshanyń tegeýrindi basqynshylyǵynan ońtústikke yǵysyp, Talastyń jaǵa­syndaǵy Úsharalǵa jetýi sonshalyqty maǵynaly sapar. Sondaı-aq Sańyryq batyr men Ulbıke aqyn týraly málimetter de oqyrmandy qyzyqtyrady. Iini kelgende, Myrzataı Jol­das­bekovtiń «Kúnderimniń kýási» (Astana, «Kúltegin», 2012. V-tom, 1-2 kitap) kitaptaryndaǵy ádebı-tarıhı, mádenı derekterdi sóıletip otyrady. «Bala bolys» atanǵan, qara úzip shyq­qan qatardan, kópti kórgen, kókiregine túıgen, jıǵan-tergeni de ólsheýsiz M.Joldasbekovtiń: «Men Súgirdi eki ret kórdim. Sú­gir kúıshi qarshyǵadaı ǵana qa­ǵylez, reńi aqsary, júzi jum­saq, juqa kisi bolatyn. Kóp sóılemeıtin tuıyq kisi edi» –degen pikirin tilge tıek, oıǵa jıek ete otyryp, Áıtpenbet, Shámshilda, Mádi, Boranqul kúıshiler haqynda oı tolǵaıdy. M.Joldasbekovtiń rýhanı kel­beti el ónerpazdarynyń ult­tyq bet-beınesimen tamyr­las-taǵdyrlas. Talapty, talant­ty er halyqtyq-poezııalyq ozyq dástúrleriniń rýhynda qanat­tanǵan, ónerdiń shyrqaý bıigine qadam basqan. Ol jastaıynan ómirge, ónerge mazdaý úshin kel­genin bek túsingen, soǵan táýe­keldep bel býǵan.

«Án – júrekten týady, kúı – kóńilden týady» dep afo­rıstik oı júıesimen tol­ǵa­­ǵan M.Joldasbekovtiń «To­ty­qus», «Dúnıe shirkin», «Qyz dáýren – Aqbota», «Báıterek», «Atanǵanym Myrzataı el arqa­sy», «Sen bolmasań» deıtin ánderiniń jazylý tarıhy, gar­mo­nııalyq ishki úılesimi, arhıtektonıkasy, formasy, shy­ǵa­rympazdyq zerthanasy, poe­zııalyq qadir-qasıetteri, sımvo­lıkalyq, polıfonııalyq sıpattary, fılosofııalyq qyrlary salıqalylyqpen tereń taldanady. Meılinshe uǵynyqty, jatyq, tabıǵı. Tanymdyq, taǵlymdyq máni aıryqsha.

Kóńili júırik Ilıa Jaqanov júz oılanyp, myń tolǵanyp jazǵan eńbeginde «Qosbasar» kúıiniń syry men symbatyn, ishki qupııa aǵys-tolqyndaryn, kórkemdik máni men mánisin, dástúrlilik pen jańashyldyq qyrlaryn bilgirlikpen taldaıdy. Bul kúıde kóne tarıhqa degen tamasha kózqaras bar. Dúnıe, zaman, mezgil jaıly oı-saryndary bar. Ol oıyn bylaısha sabaqtaıdy: «Qosbasar» – ushy-qıyry joq tolǵanys. Myrzataıdyń ǵylymı eńbegin oqyǵandyqtan ba, erekshe tańǵalǵanym – bul kúı meni Monǵoldyń boz munar taýlaryna... onyń etegindegi keń ańǵar – Orhon ózeniniń jaǵasyna alyp barady». Jáne de kúı ta­bı­ǵatynyń erekshelikteri men sheberlik qoltańbasyn da ba­tyl aıqyndaıdy, «naǵyz ım­­p­ro­vızasııanyń aıshyqty úlgi­leri» ekenin, sonymen birge óner zertteýshisi aspaptyq mýzyka tarıhyndaǵy «Qyryq býyn Qosbasar» jaıyna, atap aıtqanda, Arqa elinde shertpe kúıdiń piri Táttimbet bastaǵan Toqa, Aqqyz, Qyzdarbek, Ábdı, Sembekterdiń kúıshilik óneri, sondaı-aq Qarataý boıyndaǵy dańqty Súgir qalyptastyrǵan mekteptiń ókilderi Mádı Sháý­tıev, Jappas Qalambaev, Tóle­gen Mombekov, Boranqul Kósh­maǵambetov, General Asqarov­tardyń damyta tolǵap, kelistire oryndaǵanyn meılinshe názik ıirimder men oralymdarmen baıytqanyn aıǵaq-dáıektermen bajaılap túsindiredi.

Ilıa Jaqanovtyń kórse­týinshe, «Qosbasardaı» kúı jaýharyn syılaǵan M.Jol­dasbekovtiń «ǵajaıyp tolǵaý galereıasyna» qosylǵan «Oıtol­ǵaýdyń» ózindik máneri, ózindik órnegi, ózindik fılosofııalyq aıtary, ózindik kompozıtorlyq jańalyǵy bar. Kúıshi Janǵalı Júzbaevtyń paıymdaýlaryna qaraǵanda, sıkldyq kúılerdiń tobynda qobyzshy Yqylastyń «Kertolǵaý», «Qońyr», «Er­den» sııaqty kúılerimen jeli­les, baıyrǵy tolǵaýlardyń dástúrlik qýatyn polıfonııalyq turǵysynan baıyta túsken deıdi. Demek «Qosbasar» – syrly tol­ǵa­nystar álemi. Mazmundyq arqaýy – bolmys, ýaqyt, dáýir. Ol «Qosbasar» kúıiniń ishki qasıetterin tamyrshydaı tanıdy. Sondyqtan da osy bir jaýhar shyǵarmalar «Shertpe kúıdiń tórt mektebi», «Ustazdyń pedagogıkalyq repertýary» deıtin hrestomatııalarǵa engen.

Myrzataı Joldasbekovtiń shyǵarympazdyq ónerin jan-jaqty, tolyq, túgeldeı derlik tekserý barysynda Ilekeń oı erkindigine, qııal samǵaýyna, salystyrmaly sıpattaýlarǵa, kórkemdik assosıasııa týdyratyn qubylystarǵa júginip otyrady. Bul oraıda ol Birjan sal, Aqan seri, Úkili Ybyraı, Balýan Sholaq, Kenen sekildi aqyn-kompozıtorlardyń murasyna, nemese kóne túrki mıfterine, oǵyz ańyzdaryna, karel-fın eposy «Kalevalaǵa» qatysty jandy oı-pikirler órbitedi. Árıne, bul jaıttar M.Joldasbekovtiń ánderi men kúıleri tereń tamyrly qubylys, ulttyq ıgilik ekendikten, ári osylaısha oı terbeý onyń ánderi men kúıleriniń ishki qurylymynan, melodııasynan, mátin tabıǵatynan óristep-órbip jatady. Ekinshiden, mýzy­kalyq qubylystar álemine barlaý jasaýda, belgili bir túıindi tujyrymdar jasaý maqsatynda álemniń áıgili kompozıtorlary men aqyn-jazýshylardyń Lıýdvıg Van Bethoven, Volfgang Amadeı, Mosart, Iozef Gaıdn, Iogannes R.Beher, Iаn Frenkel, Frederık Shopen pikirlerine ortaqtastyrady. Sebebin, negizgi oıyn tuzdyqtap, shynaıylyqpen kórkeıtip berý úshin. Úshinshiden, Ilıa Jaqanovtyń «Dúnıe shir­kin» kitabynda óren tulǵa M.Jol­dasbekovtiń kúıleri men ánderin qumarpazdyqpen, sheberlikpen oryndaýshylar Meırambek Bespaev, Gúlmıra Sarına, Jan­ǵalı Júzbaev, Gúlzıra Bókeı­han, Klara Tólenbaeva óneri yj­daǵatty áńgimelenedi. Ásirese shyǵarmashylyq zerthanasy, sýretkerlik qoltańbasy.

«Dúnıe shirkin» O, darıǵa, qaıran áziz ómir! «Seniń altyn sáýleńe ne jetedi». Kózdi ashyp-jumǵansha, ıakı kirpik qaq­qansha ótip keter sheker dú­nıeniń qyzyǵyna kim toıar deısiń! «Tarazy da, qazy da óz boıyńda» dep Abaı aıtqandaı, ádepti, iri bolǵanǵa, tiri bolǵanǵa, bir kemeniń ishinde sapar shekkenge ne jetsin! Jalǵan dúnıe kirpik qaqqansha ótip ketetin bir raýshan sát. «Barlyq tiri jannyń ómiri – kún sıpatty. Jigitterdiń kúni – shyǵysta, qarttardyń kúni – batysta. Jas bolsań da ólim qaýpinen habarsyz bolma» (Kabýsnama). Qazaqtyń baıyrǵy dúnıetanymynda «Dúnıe-aı, oılap tursań – sheker dúnıe!», «Degende dúnıe shirkin óter-keter, Túbine sum dúnıeniń kim­der jeter!», «Dúnıe oılap tur­sań túpsiz darııa, Batpaıtyn da­rııaǵa keme kerek!». Nemese: «Dú­nıe oılap tursań qos qýys­taı!» deıtin halyqtyq uǵym­dar, túsinikter, kózqarastar Myr­zataı Joldasbekovtiń saǵym dúnıeniń saltanatyn tuń­ǵıyq sezim tilimen, shynaıy mól­dirlikpen, sap tazalyqpen sóı­letken «Dúnıe shirkin» áninde sulý jarasym taýyp, kórkemdik-fılosofııalyq mazmunǵa ıe bolǵan.

 

Serik NEGIMOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar