Brodskııdiń jalǵyzdyǵy

Al keıingi orys jastarynyń ustaz tutar aqyny – Iosıf Brodskıı. Bajaılap qara­sańyz, daryndy orys jastarynyń arasynda Brodskııdiń aýrasymen derttenbegen aqyn kemde-kem. Tipti keıbir ádebıet synshylary «Brodskıı ózine deıingi hám ózinen keıingi elý jyldy jutyp qoıdy» dese, endi biri Pýshkınnen keıingi reformator Borodskıı degen pikirge toqtaıdy. Jo-joq, árıne. Biz bul pikirge kelise qoımaımyz. Biraq Brodskıı­diń jalǵyzdyǵy kóp talanttan tere­ńirek ám qoıýlaý bolǵany ras.

Evreı otbasynda dúnıege kelgen aqyn eń alǵash aqyn Baratynskııdiń jyr jınaǵyn oqý arqyly óleń jazýǵa yntasy ashylady. Munan soń biriniń sońynan birin óndire jazyp, jaqsy jyrlar dúnıege ákele bastady. Sol tusta Lenıngradta Evgenıı Reın bas­taǵan aqyndar ortasy qalyptasty. Bular Evtý­shenko, Voznesenskıı syndy estrada aqyndarynan bólek, kóshe aqyndaryna tán ómir keshti. Brodskııdiń alǵashqy tabysy sanalatyn óleńiniń biri «Djon Donn týraly úlken elegııa» edi.

Djon Donn qalyń uıqy qushaǵynda,

Aınala da kóz ildi qusa-muńda.

Qabyrǵa, eden, tósek, sýret, ústel –

Jamylyp jatyr bári kóne túspen.

Sýyrma, bıýffe, maısham, ilmek, perde:

Qııalyn túrtti olardyń tún kep tórge.

Bótelke, kese, legen, pyshaq pen nan –

Qalǵydy rızyq pen nysap beıǵam.

Hrýstal, farfor, faıans,

kóılek-kónshek

jeldi qus qyp oınaıdy, aıdy – átkenshek.

Baspaldaq, jıhaz, saǵat, tereze, esik:

qus jolyna jutyldy jele kóship.

Túnniń jetim elesi kezdi álemdi,

Jan qalǵydy aldymen, sóz bógeldi.

Aqyn Aıbol Islamǵalı aýdarǵan óleń­niń áýeni men yrǵaǵy burynǵy orys aqyn­darynan bólek. Mazmuny jaǵynan da tosyn. Osy bir óleńin oqyǵanda Anna Ahmatova jas aqynǵa eljireı qarap: «Sen ózińniń qandaı týyndy jazǵanyńdy bilmeısiń ǵoı...» dese kerek. Ahmatova jas «sıqyrshynyń» alyp dúnıe jazǵanyn ózi de baıqamaı qalǵanyn qalaı anyq sezingen deseńshi?!

Brodskıı jıyrma bes jasqa jaqyn­daǵanda taǵdyrdyń tegeýrindi synyna ushyraıdy. Ony esh resmı mekemede jumys istemeıtin «aramtamaqtyǵy» úshin sotqa sha­qy­rady. Sot tóraǵasy men jıyrma bes jasar Brodskııdiń dıalogyna nazar sala­lyq:

«Sot: Nege esh mekemede jumys istemeı­siz?

Brodskıı: Isteımin, óleń jazamyn.

Sot: Negizgi mamandyǵyńyz qandaı?

Brodskıı: Aqyn. Aqyn, aýdarmashy.

Sot: Sizdiń aqyndyǵyńyzdy kim moıyndady? Aqyndardyń sanatyna kim qosyp júr?

Brodskıı: Eshkim. Al meni adamzat sapyna kim qosty?

Sot: Siz munyń oqýyn oqydyńyz ba?

Brodskıı: Neniń?

Sot: Aqyndyqtyń? Qandaı da bir oqý ornyn bitirmedińiz be?

Brodskıı: Aqyndyq bilim arqyly beriledi dep oılamaımyn.

Sot: Endi qalaı?

Brodskıı: Bul Qudaıdan beriletin syı dep bilemin...».

Mine, jas Brodskııdiń sot zalyndaǵy minezi men talant qýaty osy dıalogtan-aq ańǵarylsa kerek. Munan soń aqyndy sot úkimi Lenıngrad qalasynyń Dzerjınskıı aýdanyna eńbek ótilin óteýge jer aýdarady. Osynda júrip aqyn ıspan, aǵylshyn aqyndaryn aýdaryp, kóptegen óleń jazady. Araǵa jazýshy Jan Pol Sartr, aqyn Anna Ahmatova syndy qalamgerlerdiń aralasýymen aıdaýdan merziminen buryn bosap shyǵady. Áıtse de, jandaıshaptardyń quryǵynan qutyla almady. Abaqty men qýǵynnan qajyǵan ol otyz jasqa taıaǵanda Amerıkaǵa qonys aýdarady. Alys qurlyqta stýdentterge sabaq berip júrip, 1987 jyly nebári 47 jasynda Nobel syılyǵynyń ıegeri atanyp, aqyn esimi tórtkúl jahanǵa ja­ıyla­dy. Bir qyzyǵy, reseılikterdiń qan­shama shaqyrtýyna qaramastan Brodskıı otanyna qaıta oralǵan joq...

Ol ózge zamandastary sekildi myńdaǵan adamy bar stadıondarda óleń oqyǵan emes. О́zgelerdi moıyndatýǵa tyrysqan joq. Onyń pań jáne saıaq bolmysyn kórgen jandar «genıı» dep baǵa berip jatty. Aqyn adamzatty poezııa oqýǵa shaqyryp, izgilikke qurylǵan saıası prınsıpterin esh qaımyqpaı jarııalap júrdi. Ol jalǵyz edi... Keıde ózi sabaq bergen stýdentterine qarap baqyryp kúlip, birde «sender aqymaqsyńdar» dep kinálasa, endi birde Ieıtstiń óleńderin oqyp kózine jas alatyn. Aıdaladaǵy dóńnen tiksine qaraǵan buǵy sekildi qorapqa syımas bolmysy Brodskııdiń taǵdyryn san-saqqa tarydaı shashty. Biraq ol qoǵamnyń ılengen balshyǵyna aınalǵan joq, kerisinshe Táńir syndy sol balshyqtan ózdi-ózin jasap shyǵardy. Aqyn elý alty jasqa qara­ǵan shaǵynda jazý ústelinde kóz jum­dy. Brodskıı barlyq ulylar sekildi jalǵyz­dyqtyń tól perzenti edi, qazir de japadan-jalǵyz kógildir aspanǵa qarap jatqan bolar. Barsań sálem degeısiń, jas ulan!