Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Ǵylymdy basqarý emes, qoldaý qajet
О́z kezeginde elimizdiń bas basylymy Egemen Qazaqstan da otandyq ǵylymnyń turaqty nasıhattaýshysy retinde osy máseleni budan buryn birneshe márte kóterip, oń sheshilýine muryndyq boldy. Gazetimizdiń 2021 jyldyń 29 qańtardaǵy nómirinde «Ǵylymdy bilim salasynan bólý kerek pe?» degen taqyrypta jarııalanǵan kólemdi saraptamamyzda Bilim berý men ǵylymdy damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda qos salanyń máselelerin 11 taqyrypqa bólip qarastyrǵanyn; sol taqyryptyń tek úsheýi – ǵylymǵa, qalǵany bilimge arnalǵanyn; ǵylym salasyn ǵalym basqarǵannyń mańyzdy ekenin; dúnıe júzi elderiniń ınnovasııalyq áleýetin anyqtaıtyn Global Innovation Index reıtınginde Qazaqstan 77-orynda turǵanyn kórsete kelip, «elimizdegi ǵylymǵa degen memlekettik, ıdeologııalyq kózqarasty qaıta qaraý kerek shyǵar» dep jazǵan edik. Mine, dál biz kútken ózgeristiń, anyǵy qaıta qaraýdyń kirispesi qaıta qurýdan bastalǵan syńaıly.
Osylaısha, ǵylym salasy joǵary bilimmen birge bólek mınıstrlik bolyp quryldy. Otandyq ǵylym úshin osy kúnderdegi jaǵymdy jańalyqtyń biri de, biregeıi de osy bolar. Iаǵnı atalǵan sala balabaqsha men mekteptiń shash etekten shyrmalǵan sharýasynan «enshisin» alǵandaı.
Bul bólinisti árkim ár qıyrǵa tartyp jatyr. Áleýmettik jelilerde «Bas-basyna bı bolǵandarǵa bólektengen jaqsy, qarjyny kóbeıtetin jol tapty» deıtin pikirlerdi de kezdestirýge bolady. Buǵan keshe ǵana ant qabyldap, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri qyzmetine kirisken Saıasat Nurbek «Qaıta qurý bytyrańqylyqty bildirmeıtinin, kerisinshe, bul reforma maqsatty kózqaras pen árbir bilim deńgeıine jiti nazar aýdarýdy qamtamasyz etetinin atap ótkim keledi», dep jaýap berdi. Áıteýir ǵylym salasynda qyzmet etip júrgenderdiń osy ózgeriske qynjylǵanyn kózimiz shalmady.
Iá, jańa mınıstrliktiń fýnksııalary men ókilettilikteri bekitildi. Vedomstvo basshysy da taǵaıyndaldy. Endigi baǵyt-baǵdar qalaı bolmaq? Salanyń qaı tusyn ýaqyt kúttirmeı qolǵa alǵan jón? Otandyq ǵylymdy, joǵary bilimdi damytýdyń tıimdi joldary qandaı? Bul týraly sala mamandarynyń ózinen suradyq.
Matematıka jáne matematıkalyq modeldeý ınstıtýtynyń bas dırektory, professor Mahmýd Sadybekov ǵylymdy basqarý júıesi ǵalymdardyń alańsyz ǵylymmen aınalysýyna jaǵdaı jasaýdan turýy qajet ekenin aıtady.
«Jaqynda Ǵylymdy damytýdyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy bekitildi. Osy qujat jańa mınıstrlik jumysynyń negizi bola alady. Onda barlyǵy júıeli kórsetilgen. Sonyń ishinde ǵylymdy basqarý júıesine qatysty aıtylǵan. Sońǵy 10 shaqty jylda bul taqyryp tanymal bolyp ketti ǵoı. Shyn máninde ǵylymdy basqarýdyń qajeti joq, ǵylymdy qoldaý kerek. Mysaly, ózim de basshylyq qyzmettemin, biraq qyzmetkerlerime tez arada bir jumysty isteýdi buıyra almaımyn. Meniń mindetim – ǵalymdardyń qurylǵy tabý, satyp alý, apparat, qaǵaz degen maıda-shúıdege bas qatyrmaı, alańsyz ǵylymmen aınalysýyna jaǵdaı jasaý. Sonda nátıje bolady. Men – bastyq emes, professorlarǵa qyzmet kórsetýshimin. Osyndaı kózqaras pen qarym-qatynas basqa jerde de saqtalǵany durys. Eger Ǵylym komıteti óz fýnksııasynda qalsa, ǵylymı ınstıtýttar men basshylaryna ondaǵy ǵalymdarǵa jaǵdaı jasaýyn qoldaýy kerek», deıdi M.Sadybekov.
Ǵalymnyń oıynsha, ózi eńbek etetin salanyń bólek vedomstvoǵa aınalǵany tıimdi, óıtkeni ǵylymǵa kóbirek kóńil bólinedi. Osy qoldaýdy múmkindiginshe oń ózgeristerge paıdalanǵan oryndy.
«Buǵan deıin ǵylymǵa bólinetin qarjy kólemi azdaý bolǵan edi, qazir ulǵaıdy. Memleket ǵylymdy damytýǵa qomaqty qarajat qarastyryp otyr. Dál sol somanyń jemisin bermeıtin jobalarǵa ketpeýin, tıimdi jumsalýyn qadaǵalaý qajet. Aldaǵy jańa baǵyt osy bolmaq. Buryn aqsha az bolǵandyqtan, birese irgeli ǵylymǵa, birese qoldanbaly ǵylymǵa tartyp keldik. Qarajat barda bárine múmkindik beriledi. Al jańa mınıstrlik zertteýshilerden jumystyń oryndalýy men nátıjesin, joǵary deńgeıdi talap etýge mindetti. Bul úshin otandyq ǵylymǵa aýdıt kerek. Keıbir grantqa úmitkerler 15 mln bolatyn ǵylymı jobaǵa 30 mln surap jatady. Qadaǵalaý degen osydan shyǵady. Aýdıt sheteldik táýelsiz sarapshylardan quralǵany jón. Aıtalyq, Clarivate kompanııasy (2016 jyly qurylǵan, málimetter bazasyn, aqparattyq júıelerdi jáne zııatkerlik menshik jınaqtaryn basqaratyn táýelsiz amerıkalyq uıym – A.Sh.) bar. Osy kompanııa táýelsiz tekseris júrgize alady. Alaıda bizdegi zertteýlerdiń bári aǵylshyn tilinde jasalmaǵan, sol sebepti atalǵan kompanııaǵa qıyndaý bolady. Biz 2019 jyly Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń Qazaqstan ǵylymyna aýdıt jasaýǵa kelisimin aldyq. О́ıtkeni elimizdegi ǵylymı jumystardyń basym bóligi – orys tilinde. Biraq bul ıdeıamyzdy burynǵy mınıstrlik qoldaǵan joq», deıdi Matematıka jáne matematıkalyq modeldeý ınstıtýtynyń basshysy.
Ǵylym men joǵary bilimdi damytatyn sheshimder
Ǵylym máselelerin turaqty túrde túrli minberlerde kóterip júrgen Young Researchers Alliance (Jas ǵalymdar alıansy) tóraıymy Ásııa Ermuhambetovanyń aıtýynsha, jańa mınıstrliktiń qurylǵany ǵylymı jobalardy qarjylandyrýǵa, zertteýshilerdi daıarlaýǵa, joǵary bilim men ǵylym salasyndaǵy analıtıkaǵa qatysty máselelerdi sheshse, tıimdi bolady.
«Granttyq qarjylandyrýǵa kóshken 2012 jylǵy birinshi konkýrstan bastap, granttardyń jalpy somasy 11%-ǵa tómendedi, al baǵa deńgeıi 112%-ǵa ósti. Eger buryn grant somasyna qandaı da bir jabdyq satyp alýǵa bolatyn bolsa, baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrýda eshteńege jetpeıdi. Únemi ósip kele jatqan dollardyń teńgege shaqqandaǵy baǵamyn eskersek, 2025 jylǵa qaraı ǵylymǵa IJО́-niń ýáde etilgen 1%-y tym eles bolyp kórinedi. Bizde áli de álemdik deńgeıdegi ǵalymdar nemese jaı ǵana jaqsy ǵalymdar az. Ǵylymı orta óte kishkentaı jáne barlyǵy bir-birin biledi. Bir ýnıversıtette birneshe qymbat zerthanasy bar Japonııa emespiz. Birlesken qol jetkizý zerthanalary – bir kezderi sátsiz bolsa da, qazir biz júzege asyrýǵa bolatyn jáne suranysqa ıe joba. Biz Londonnyń qýatty Alma-mater kolledjinde de qymbat mıkroskoptardy basqa ýnıversıtettermen birge qoldandyq. Sondyqtan jańa vedomstvonyń quramyna ǵylymnyń adamy ǵana emes, jabdyqtar men materıaldardy satyp alý qanshalyqty qıyn jáne qymbat ekenin, bir tehnıka synsa, ǵalymnyń qandaı qıyndyqty bastan keshetinin, ǵylymı maqalanyń qandaı jáne ınnovatordyń zertteýshiden nendeı aıyrmashylyǵy bolatynyn biletin maman, meılinshe tehnar kerek», deıdi Á.Ermuhambetova.
Al Nazarbaev ýnıversıtetiniń ǵylymı qyzmetkeri, elimizde ashylǵan alǵashqy Gylym.kz qazaq tildi ǵylymı saıtynyń jetekshisi, hımııa PhD doktory Jeksen Toqtarbaı otandyq ǵylymdy damytýǵa áser etetin ózge de salalardaǵy túıtkilderge toqtaldy.
«Memlekettik til – ǵylym salasyndaǵy eń ózekti másele. Qazirgi tańda ǵylym salasynyń shamamen 99%-y orys tilinde, 1%-y ǵana memlekettik tilde. Aıtalyq, barlyq memlekettik ǵylymı talqylar (ǵylymı jobalar otyrystarymen qosa) 100% orys tilinde júrgiziledi. Sonymen birge ǵylymı jobalardyń josparlaryn tek orys tilinde talap etedi. Buǵan zertteýshilerdiń eti úırenip ketkeni sonshalyq, eshkim sebebin suramaıdy. Men orys tilin alyp tastasyn dep bastama kóterip jatqan joqpyn, nege 50 de 50 bolmaıdy? Osyǵan qosa taǵy bir másele, ǵalymdarymyzdyń aǵylshyn tilin bilmeıtini otandyq ǵylymnyń damýyna tejeý bolyp tur. Ǵylym tilin bilmegendikten, nebir myqty zertteýler halyqaralyq arenaǵa shyqpaı jatyr. Sondyqtan ýnıversıtette aǵylshyn tilin birinshi kýrstan bastap bitirgenshe mindetti pán qylyp qoısa, artyq etpeıdi. Úshinshiden, joǵary oqý oryndarynyń oqý baǵdarlamasyn túbegeıli ózgertý kerek. Bul salany ishten bilemin, elimizdegi birneshe ýnıversıtette istedim. Kóbinde bir kafedradaǵy sabaqtar bir-birine óte uqsas, mazmunyn qaıtalaıdy. О́z kásibine qajetsiz pánderdi oqyp júrgende stýdentterdiń negizgi pánderdi oqýǵa ýaqyty jetpeı qalady. Álemdik jetekshi ýnıversıtetterdegi sabaqtar oqytylyp, baǵdarlamany halyqaralyq standarttarǵa sáıkestendirgen jón», deıdi J.Toqtarbaı.
Ǵalymnyń sózine qaraǵanda, Chehııada jalpy memlekettik jáne jekemenshik 59 ýnıversıtet, Nıderlandta (Gollandııa) – 55, Shvesııada – 50, Sıngapýrda barlyǵy – 34, Belgııada – 19, Izraılde 10 joǵary oqý orny bar. Bizde qysqartqannyń ózinde áli 100-den asady. Sondyqtan jańa mınıstrlikke Prezıdent Q.Toqaevtyń tapsyrmasyn sońyna deıin jetkizýge tıisti mindetter jetip artylady.
