Ol – Túlkibastyń tamsandyrar brendi
Ońtústik óńirler boıynsha tilshi qyzmetin atqarǵan jyldarda mándi de dámdi dúnıelerimen qalyń oqyrman qaýymnyń ystyq yqylasyna bólengen belgili qalamger Marhabat BAIǴUT taıaýda «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy menshikti tilshisi bolyp taǵaıyndaldy. Biz búgin jazýshy-jýrnalıstiń jańa qyzmetke kiriskeli beri jazǵan alǵashqy maqalasyn jarııalap otyrmyz.
Alpysynshy jyldary Almatyńyzdyń aporty ǵana emes, barlyq almasy talaılardy tańǵaldyrar edi. Tamsandyrar edi. Jıyrmasynshy ǵasyryńyzdyń sol alpysynshy jyldarynda armandar aqtarylǵan arý Almatyda abıtýrıent, sonsoń stýdent bolǵandar qoldaryna alma alyp, qushyrlana ıiskep júretin. Ǵashyqtar bir-birine basqa nárse emes, alma syılaıtyn. Qazaqtyń mańdaıyndaǵy jalǵyz ýnıversıteti – KazGÝ-diń, sondaı-aq, KazPI-diń jáne JenPI-diń stýdentteri kókmaısa Alataýdyń bókterinde «Gornyı gıgant» deıtuǵyn keńshardyń taý baýraılaryndaǵy baýlarynan alma jınaıtyn-aı. Shámshiniń, Nurǵısanyń, Ásettiń ánderin áýelete shyrqaı júrip...
Almatyńyzdyń aportynan, Almatyńyzdyń alýan-alýan almasynan keıin Sheraǵań (Sherhan Murtaza) Túrkibasy deýden tanbaıtyn Túlkibastyń almasy, Túlkibastyń aporty aıryqsha atalatyn. Alataý men Qarataýdyń túıisken tórindegi Túlkibastyń tańǵajaıyp tabıǵaty Almatyńyzdyń taý jaǵyna aınymaı uqsaıdy ǵoı. Shyrshasy azyraq demeseńiz. Alaıda, arshasy basym. Almasy keıde Almatyńyzdan asyp túsetin. Munda Mıchýrın atyndaǵy alma-júzim keńshary bar-tuǵyn. Odan ózge de aýyldarda – Shaqpaqbabada, Aqbıikte, Jabaǵylyda, Maılykentte, Kúmisbastaýda, Kemerbastaýda, Kókterekte, Jaskeshýde, Taýpistelide, Keltemashat pen Uzynmashatta aportyńyz bastaǵan qazaqtyń qyzyl almasy, qymyz almasy, aq alma, sary almalar samsap turatyn.
Bárińiz bilesizder, Túrkisib temirjolymen, sondaı-aq asfalt jolmen ersili-qarsyly aǵylyp jatatyn poıyzdaǵylar men avtobýstaǵylar, taǵysyn-taǵy temir kóliktegiler mindetti túrde Túlkibas stansasynan, ózge de beketter men aýdan ortalyǵynan, Jibek jolynyń boıyndaǵy aýyldardan alma alyp turyp, tamsana tańdaı qaǵar edi.
Bertinirekte barlyǵy ózgerdi. Alma baqtar azaıdy. Suryptar azdy. Buıra-buıra baýlardyń bári derlik sýsyz qalyp, qýrap ketti. Júzimdikterińiz joıyldy. Tamyljyǵan Túlkibasyńyz almasyz aýdanǵa aınalmaqqa taıandy. Kenet kúlkili nárse paıda boldy. Stansalar men beketterde, tasjol trassasy boıyndaǵy aýyldarda saýda-sattyq qatarlary, búrkenshik kúrkeler kóbeıip, jypyrlap jóneldi. Sol jypyrlaǵan qalqalar men úıshikterdiń mańdaıshalarynda «Túlkibastyń almasy» dep jazýly turatyn. Júzdegen jazýlar! Onshaqty jyl osylaısha áldebir jaqtardan ádeıi ákelinetin, Túlkibasyńyzdyń tekti almasyna on qaınasa sorpasy qosylmas, dámdiligi úılespes, táttiligi uqsamas ótirik ónimder satyldy-aı kelip.
Asqar osy jaǵdaıattardyń bárine qatty kúıinetin. Oılanatyn. Tolǵanatyn. Naqtyly iske qulshynatyn.
Asqar Ańqashuly Tóleshev týraly Shaqpaqbaba aýyly aınalasynda, Túlkibas tóńireginde ǵana emes, búginde búkil Ońtústigińizde – altyn qursaqty aımaǵyńyzda ańyz az aıtylmaıdy.
Asqar Tóleshev dese, el eleń ete qalady qazir.
Ol kim edi?
Tóleshev – Túlkibastyń túlegi. Sheraǵań apta saıyn túsimde kóremin deıtin Aqsý-Jabaǵylyǵa jalǵasatyn Shaqpaqbaba aýylynda týyp-ósken. Ǵaryshyńyzǵa Gagarın ushqan jyly dúnıege kelgen. Segizjyldyqty bitire sala betonshy bop ketken. On beske aıaq basa bere eńbekke aralaspasa bolmaıtyn edi. Ákeden tym erte qalǵan. Shıetteı bala-shaǵanyń ishindegi úshinshisi edi. Áskerge áketti. Kele sala kólik júrgizdi. Alty jyl boıy. Agrobıznes kolledjin bitirip, Mıchýrın atyndaǵy keńshardyń jemis saqtaý mekemesinde jumys istegen. Aýdannyń tozǵanyn, almanyń azǵanyn ýaıymdap, qatty-qatty oıǵa beriletin. Aqıqatyn aıtatyn, alǵan betinen qaıtpaıtyn. «Túlkibas almasynyń ataǵyn qaıta qalpyna keltirmesek, azamat bop júrýdiń qajeti joq!» dep maǵlumdady. Bedeldi basqosýlarda. Jıyn-jınalystarda. Júzdesýlerde. Basshylar men depýtattardyń kezdesýlerinde.
Jurtshylyq 2003 jyly Tóleshevti aýdandyq máslıhattyń depýtattyǵyna saılady. Sózi men isinde alshaqtyq bolmaıtyn Asqaryńyz «Kóktal» sharýa qojalyǵyn quryp, alǵa qoıǵan maqsatyn júzeleýge kirisken. Kedergini de, kúnshildikti de kóp kezdestirdi. Qaıtpady. Járdemdesýshiler de az emes-ti. Aýdan basqarǵandardyń ishinen Darhan Myńbaı men Qaırat Ábdýálıev alma ósiretin jeriniń kólemin keńeıtýge kómektesti. 2006 jyly Maıtóbe (burynǵy Mıchýrıno) aýylynda syıymdylyǵy 2000 tonnalyq alma saqtaıtyn qoımany iske qosty. «Túlkibas jemis-jıdekteri» mekemesin ashty. Osylaısha týǵan tóriniń almasyn qaıta oraltý oraıyndaǵy tirligi bıikterge bastady. Alaıda, qanshama qajyr-qaırat, kúsh-jiger, eńbek jumsaldy deseńizshi!
Túlkibas aýdanynyń qazirgi ákimi Qaırat Ábdýálıev bylaı deıdi: – Asqar aǵamyz aqjúrek, adal, aqpeıil adam edi. Azamat edi. Aýyl sharýashylyǵynyń qaı-qandaı salasy da toqyrap, talaýrap, qulap, quldyraǵan kezeńde batyl qadamdarǵa bardy. Alǵash jıyrma bes gektar jerden, eshqandaı da qoldaýsyz, kómeksiz, óz kúshimen bastady. Sýbsıdııa degen nárse atymen joq qoı ol kezde. Jıyrma jyldan beri alma ósirýmen aınalysyp, aýylǵa, aýdanǵa ǵana emes, búkil oblysqa dańqy jaıylyp úlgergen úlgili eńbek ıesi bolatyn. О́kinishke qaraı, ómirden óte erte ketti. Tońazytqysh máselesin de Asqar Tóleshev birinshi bop kóterdi. Kásipkerlik kóregendigine tańǵalasyń. О́zim ol kisige 56 gektardaı jerdi qosyp berýge áser etkenime qýanamyn. Kezinde sýbsıdııa da almastan, kepildikke úı-jaılaryn qoıyp júrip-aq talaı tirlik tyndyrdy. О́tken jyly 210 gektar baýdan 2000 tonna alma jınaǵan edi. Ol ónim tońazytqyshta saqtalyp, keıinnen óte joǵary suranysqa ıe boldy. Tez ótip ketti.
Asekeń perzentterin de eńbekke baýlı bildi. Úlken ulyn aýylsharýashylyq mamandyǵyna, kishi ulyn ónim saqtaıtyn tońazytqysh mamandyǵyna oqytty. Qalaı ósirý, óndirý, qaıtip satý, qaıda satý joldaryn da úıretken. Naǵyz áýlıe adam deýge bolady ol kisini. Ataqty aq alma, qyzyl alma, altyn alma degen suryptardyń Maılykent-Túrkibasy-Shaqpaq óńiriniń brendi ekenin dáleldep ketti.
Shirkin, qazaqta osyndaı eren eńbek ıeleri, adamdyq qasıeti joǵary, taza, adal, aqıqatty kimge, qaıda bolsa da qaımyqpaı, ashyq aıtatyn azamattar, sózi men isi bir jerden tabylatyn tulǵalar kóp bolsa ǵoı dep armandaısyń...
Iá, Asqar Tóleshev týraly tebirenbeı sóıleıtinder joq sııaqty. Bul aımaqtyń ardageri de, orta jasarlary da, jastary da taý baýraılaryn baýǵa bólegen baǵban tulǵany saǵyna eske alady. Kórshisi, aq jeleńdi abzal dáriger Aqsulý Kúzembaevanyń pikiri tómendegishe: – Meniń bul shańyraqpen kórshi bolyp kele jatqanyma jıyrma jylǵa jýyqtady. Asqar talaı muńdy birge aqtaryp, talaı qýanyshqa ortaqtasqan jan dosym bolatyn. Eki úıdiń balalary da tete ósip, birge mektepke apardyq. Tili emes, iskerligi alda júrdi. Onyń ádildigi kez kelgen taýdy buzyp shyǵatyn. Ádildikke taýdy aınalyp baryp-aq jetýge bolady ǵoı. Joq, ol men tike, qasqaıyp baryp jaramyn degeninen tanbady. Depýtat saılanbaı turyp-aq, aýyldaǵy birshama otbasy onyń shapaǵatyn kórdi. Kóshet satyp alsa, baýy eskirgen úılerge de ala kelý ádeti edi. Jolda ótip bara jatyp, durys butalmaǵan nemese óspeı qalǵan jemis aǵashyn kórse, lezde sol aýlaǵa kirip ketetin de, áp-sátte rettep beretin. Munysyn eshqashan, eshkimge mindet etpeıdi de. Qaltasynda on somy bolsa, bes somyn mindetti túrde bireýge bólip bergisi kelip turatyn jomart tulǵanyń ózi edi Asqar.
– Ras-ras, osy aýyldyń kez kelgen turǵynyn toqtatyp, Asekeńniń qandaı azamat bolǵanyn surańyzshy. Eger de bireýi teris kózqaras bildirse, myna meni ótirikshi sanańyz. Ol qarapaıym halyqtyń muń-muqtajyn janymen uǵynyp, ádildik jolynda kúresetin adam edi. Búkil Qazaqstanda kezdespeıtin alma baýyn ósirgeni úshin úlken marapatqa usynbaq bolǵan oblys ákimi Asqar Myrzahmetov byltyrǵy tizimdi qarap otyryp: «Alma baǵbany Tóleshev nege joq?» – depti. Sóıtse, ol eki-úsh jyl buryn «Shapaǵat» medalin alǵan eken. Bes jylsyz qaıtadan memlekettik marapat berilmeıdi ǵoı. Asqar sııaqtylarǵa jyl saıyn orden berse de jarasar edi-aý.
Qudaı qosqan qosaǵy, súıikti jary Aıshakúl aıtady:
– О́mir boıy bıiktigimen, asqaqtyǵymen tamsandyryp, tańǵaldyryp ótken Asqarym týraly estelik aıtý aýyr. Men onymen 19 jasymda juptastym. Tabany kúrekteı otyz jyl ishinde ystyq-sýyqty birge bólistik. Asqardyń asý almaı qoımaıtyn tabandylyǵy men eńbekqorlyq qasıetteriniń qalyptasýyna óziniń ómir jolynda kórgen qıyndyqtary kóp áser etti. Bir-birimizge demeý bolyp, bárin basynan bastaǵan bolatynbyz. Beınetti birdeı kórgen adamdar ony kótererde de birigýge daıar turatyny ómir zańdylyǵy emes pe?
Alǵashqy qadamyn 2002 jyly Shaqpaqbaba aýylyndaǵy baýǵa aparatyn jol salýdan bastady. О́zimizdiń tirnektep jınaǵanymyz ben jora-joldastan qaryzdanyp alǵan 70 myń dollar qarjynyń bárin 8 shaqyrym joldyń jóndelýine jumsadyq. Merkeden arnaıy kóshetter ákelip, 25 gektar jerge shanshyp shyqtyq. Kóńilimizde alaı-dúleı qorqynysh. Qalaı bolar eken? О́nedi me? О́nbeıdi me? degen suraqtar maza berer emes. Alaıda, Asqardyń kúdiginen góri senimi basymyraq eken. Onysyn: «Aısha, ýaıymdama! Bul baq áli ósip shyǵady. Kórmeısiń be, qanshama jyldan beri qaraýsyz turǵan myna órik jyl ótken saıyn jemisin molaıtyp keledi. Men muny jerdiń darqandyǵy dep sanaımyn. Sondyqtan da, dál osy oryndy bizdiń bolashaq baýymyzǵa laıyq dep sheshtim» dep, asa bir rýhty daýyspen aıtqanda sezindim. Jas shybyqtardy sábıden kem kútken joqpyz. Aıazdy kúnderi tańǵa deıin uıqymyz tórt bólinedi. Asqar mundaı kúnderi baýdan bir qadam alystamaıdy. Áreket etseń, Allanyń bereketin qaıtaratyny shúbásiz. Birte-birte jemistiń dámin tata bastadyq. Alma bir jyly jetkilikti ónim berse, kelesi jyly sarańdyq tanytady. Ýaqytynda janushyryp júrip, qaryzǵa alǵan tońazytqyshtar men ózge de tehnıkalardyń shyǵynyn jabýǵa shamamyz jetip qalǵan edi. О́tkizý jaǵy ońaıǵa soqpady. Almalardy túr-túrimen bólip, vagonǵa artyp, Aqtóbege deıin jetkizip sattym. Asqar qoımanyń tirligimen munda qalady. «Jergilikti, eshqandaı qospasyz tátti alma» desem eshkim senbeıtin. Al búginde kózderi jetip, alma Túlkibastyń brendine aınalyp úlgerdi. Eń úlken jetistigimiz, byltyrǵy jyly 210 gektar baýdan 2000 tonna alma jınaǵanymyz. Bir kezdegi armanymyzǵa arada talaı jyldardy eńserip baryp jettik. Asqardyń sonda quddy jas baladaı máz-meıram bolǵany kóz aldymda kólbeńdeı beredi.
Qaıtys bolarynan bir kún buryn semeılik jazýshy ári meniń aǵam Talǵat Keńesbaevty joldastarymen poıyzǵa shyǵaryp salýǵa ketken. Sol kisi Semeıge jetpeı, jarty jolda qaıǵyny estidi. Ekeýi qoshtasarda Asekeń kóz jasyn tyıa almaǵan kórinedi. Sol jylaǵan kúıi poıyz ketkenshe qolyn sermep qala beripti.
Shirkin-aı, ekeýmiz durystap bir qydyryp ta kórmeppiz. Alma baqtan basqa jaqqa... Asqarymnyń aty da, isi de ólmeıdi. Beıbit bastaǵan bala-shaǵalar ákeleriniń tirligin jalǵastyryp júr. Shúkirshilik... El-jurt rıza. Alla razy bolsyn.
Tóleshevtiń tekti oǵlany, ákeniń izgi isin alǵa aparmaqqa qulshynǵan Beıbit Asqaruly Alataý men Qarataýdyń túıisken tórinde, Qulantaýdyń baýyrynda, Shaqpaqbaba aýylynda júrgende bylaı tolǵanady:
– Ol meni únemi baqqa ertip aparatyn. Túrli ishki syrlarymyz da osy jerde aıtylady. Eshkimge tıispe, tıiskendi aıama dep úıretti. Tek qana alǵa júrýdi, qaıratty bolýdy qatań talap etetin. О́zine de talaı ret jala jabyldy. Shynshyldyǵynyń arqasynda aq ekenin dáleldep shyqty. Alǵash agronom bol degeninde qalamadym. «Jurt oqyp jatqan zańger, ekonomısti tańdap, ómir boıy óz basyńnyń esebin túgendeýmen sharshap ótesiń. Aǵash egip, jemis berý – saýapty is. Ári bul budan bylaı bizdiń áýlet urpaqtarynyń negizgi kásibine aınalýy tıis», dep oılandyrdy. Hadıste «Baqshadan jelingen ár jemistiń saýaby ıesine jazylady. Ol o dúnıede saýapqa ıe bolady. Al toıhana, oıynhana syndy ortalyqtardan ishilgen ár shólmek sharaptyń zııany qojaıynǵa kúná bop jazylady. Ol aqyrette jany jáı tappaı, qınalady» delingen. Ákemniń tilin alǵanyma ókinbeımin.
Ákem bar kezde kózge ilmeıtin tirliktiń báriniń ońaı emes ekenine birtindep kózim jetip keledi. Munyń bárin bizge bildire bermeıtin. Barynsha qamtamasyz etip, sheteldermen tájirıbe almasýǵa jaǵdaıymyzdy jasady. Sonyń arqasynda Chehııa, Germanııa, Avstrııa syndy iri memleketterdiń ozyq ádisterin kórip qaıttyq. Osy jyly ózimizdiń almalardan óndiriletin tabıǵı shyryn daıyndaý sehyn ashý basty josparda bolatyn. Barlyq sheteldik kompanııalarmen kelisimshartqa turdyq. Alla qalasa, kelesi jyly osy isti aıaǵyna jetkizemin.
Ýnıversıtette úırenbegen tájirıbelerdi ákemnen kórip, talaı jerde tańǵaldym. Ákeniń aqyly myń jylǵa azyq degen osy. Túsime jıi kiredi. О́tken joly mańyzdy degen dári mıllıon teńge qarjyny qajet etip, keıin alatyn bolyp sheshilgen. Bir kúni qaraýsyz turǵan qoımaǵa kirip, beti jabylǵan jáshikterdiń ne ekenin ashyp, qaraı salsam, jańaǵy aýadaı qajet bolǵan dáriler tur. О́z kózime ózim senbedim. Beıne bir tirisinde sezgendeı tyǵyp ketkenin qarasańshy! Baýdy sýyqtan saqta, ýaqtysynda dári sep, qurt túsedi dep ylǵı túsime kirip júr.
* * *
Túlkibas tórlerinde, taý bókterlerinde ǵana emes, Ońtústik óńirindegi talaı aımaqtarda aıtýly baǵban Asqar Tóleshevten taǵylym alýshylar az emes. Qazaqtyń qyzyl almasy, aq almasy, sary almasy, ǵylymı ataýlary aıqyn alýan almalar, aportyńyz ben altyn almańyz Asqardyń beınetimen jaıqala túsken. Ákeleriniń jeńisti jolyn jemisti jalǵastyryp júrgen paıymdy perzentter, parasat bıigine umtylǵan ulandar bar. Urpaqtar sabaqtastyǵy – osy. «Eńbegine sengenniń eńsesi bıik» deıdi qazaq.
Asqardyń Altyn Almasy! Ol – Túlkibastyń tamsandyrar brendine aınaldy!
Marhabat BAIǴUT,
«Egemen Qazaqstan».
Ońtústik Qazaqstan oblysy.
