Almatydaǵy Ulttyq kitaphanada bolyp ótken «Din birligi – ult tutastyǵynyń kepili» taqyrybyndaǵy dóńgelek ústelge qatysýshy zııaly qaýym ókilderi din qoǵamnyń rýhanı birliginiń mańyzdy faktory ekendigin atap kórsetti. Qazaqstan Respýblıkasy Din isteri agenttiginiń tóraǵasy Marat Ázilhanov jáne Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı Erjan qajy Malǵajyuly arnaıy kelip oramdy oılarymen bólisken osynaý keleli jıyn barysynda qazirgi qazaq qoǵamyndaǵy din men dástúr, ımanı hám rýhanı qundylyqtar máseleleri keńinen sóz etildi.
Kezdesýdiń uıymdastyrýshy moderatory, Ulttyq kitaphananyń bas dırektory, belgili jazýshy Álibek Asqar osyndaı bir basqosýdyń tolǵaǵy jetken qajettiligine, halyqtyń qalyń toptaryndaǵy dinı saýattylyqtyń eldik, memlekettik múdde turǵysynan aıryqsha mańyzdylyǵyna den qoıýdan bastady áńgimeni. Jetpis jyl boıy ateıst boldyq. Bolshevık boldyq, kommýnıst boldyq. Moldalardy qýǵynǵa saldyq, olardy mazaq ettik, ájýa ettik. Meshitterge mal qamap, shirkeýlerdi atqoraǵa aınaldyrdyq. Táýelsizdik kelip edi, bárimiz bir-aq kúnde dinshil bolyp shyǵa keldik. Ásirese, jastar arasynda din modaǵa aınala bastady. Balalarymyz shetelderde dinı oqýda júrgenine máz boldyq. Eldegi jastar baǵyt-baǵdardan jańylyp, túrli ekstremıstik aǵymdarǵa túsip ketti. Jasyna jetpeı sapsıtyp saqal qoıyp, sholtıtyp shalbar kıgender kóbeıdi. Sonyń saldarynan qalyń qazaqtyń birligine syzat túseıin dedi. Sóıtip, qazaq jastary jyltyń etip Cheshenstannan shyǵyp jatty. Otbasy, bala-shaǵasymen Sırııa soǵysynan kóretin boldyq. Aıdyń-kúnniń amanynda bul ne josyn? Osynyń báriniń tórkininde dinı saýatsyzdyq jatyr. Bul problema el taǵdyryna nemquraıly qaramaıtyn árbir azamatty tolǵandyrary anyq.
Olaı bolsa, zııaly qaýymǵa memleketimizdiń din saıasaty jáne elimizdegi dinı ahýal jóninde, Agenttiktiń din salasyndaǵy ýákiletti organ retindegi qyzmeti men «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zańnamanyń júzege asyrylýy jaıynda keńirek túsinik berilgeni quba-qup. Eldegi turaqtylyqtyń quramdas bóligi sanalatyn osynaý san sıpatty salada, ásirese, sońǵy jıyrma jylda daýsyz jetistiktermen, eleýli ózgeristermen qatar kirbińdi túıtkilder de oryn alyp otyrǵandyǵy aıan. Joǵaryda atalǵan mańyzdy qujat óz kúshine engen úsh jylda din isterin rettestirýge aıtarlyqtaı oń yqpal jasap keledi. Din isteri agenttiginiń tóraǵasy Marat Ázilhanov elimizdegi kópkonfessııalyq bizdiń tańdaýymyz emes, taǵdyrymyz, búgingi ómirimizdiń shynaıy aqıqaty ekendigin qadap aıtty. Olaı bolsa, qazirgi kezde dinı birlestikterdiń qyzmeti zańnamalyq turǵydan rettestirildi. Dindi arandatýshylyq hám iritkilik maqsatta paıdalanýǵa jáne basbuzarlyq ıdeologııanyń enip ketýine kádimgideı tosqaýyl qoıyldy. Zańǵa sáıkes, barlyq ıslamdyq dinı oqý oryndary qaıta tirkeýden ótti. Sóıtip, qazir olardyń sany 28-den 13-ke deıin qysqardy. Dinı ádebıettiń satylýy men aınalymy jolǵa qoıyldy. Olardyń jańadan ákelinip jatqandary búldirýshilik baǵytqa jatpaıtyndyǵy anyqtalyp, saraptamadan ótedi. Dinı aqparat taratatyn saıttarǵa júıeli túrde monıtorıng júrgizilýde.
Agenttik tóraǵasy zııaly qaýymdy ashyq áńgimege, belsendi qarym-qatynasqa shaqyryp, bolashaqtaǵy jumys josparlaryn aǵynan jaryla ortaǵa saldy. «Zııaly qaýym ókilderi zamanalar boıy ulttyń ustazy, qoǵamdyq aqyl-oıdyń qozǵaýshy kúshi qyzmetin qaltqysyz atqaryp keledi. О́skeleń jastar sizder jazǵan týyndylar, jasaǵan zertteýler arqyly ózin, ultyn, dástúrin tanydy, sana-sezimin, oı-órisin, baǵyt-baǵdaryn qalyptastyrdy. Kórkem ádebıet, óner, ǵylym, baspasóz arqyly qoǵamdyq sanany sizder qalyptastyryp jatyrsyzdar dep senimmen aıta alamyz. Memlekettik organ retinde bizdiń júrgizip otyrǵan barlyq qoǵamdyq sharalarymyzǵa zııaly qaýym ókilderi de qatysýda. Ult múddesi barshaǵa ortaq bolǵandyqtan men sizderdi osy baǵytta birlese, belsene jumys júrgizýge shaqyramyn» dedi M.Ázilhanov.
Shyn máninde de, Agenttik tóraǵasy atap ótkendeı, din memleketten bólingenimen, ondaǵy halyqtyń turmys-tirshiliginen, bolmysynan bólinbeıdi. Islam bizdiń elimizde qazaqtardan basqa halyqtardyń da ata dini bolýymen mańyzdy. Osy rette dinı sanany eldiń ejelden kele jatqan salt-sanasyna, ádet-ǵuryptary men dástúrlerine saı qalyptastyrǵan durys. Bizdegi dinı senim bostandyǵyn teris aǵymdardyń paıdalanyp ketip jatqany da jasyryn emes. Dinı ahýaldyń kúrdelene túskenine kózdi jumyp qaraýǵa bolmaıdy. Odan ishki turaqtylyqqa nuqsan keledi. Elbasynyń «Qazaqstan-2050» Strategııalyq Joldaýynda din birligi turaqtylyqtyń, ult tutastyǵynyń bir kepili retinde joǵary baǵalanǵan. Endeshe, halyqtyń ómir men turmys tájirıbesin eskermeı, dástúrdi dinge qarsy qoıyp, qaıshylyq taýyp júrgen aǵymdardy aýyzdyqtaý amaldaryn qarastyrǵan maqul. Islam jónindegi ústirt túsinikter de dinı saýatsyzdyqtan bel alady. Osyndaıda ishki turaqtylyq, ásirese, qazaq halqynyń rýhanı, ımanı tininiń myqtylyǵyna, tózimdiligine oraı qalyptasyp otyrǵanyn qaperde ustaý kerek. Bizdiń elimizde din problema emes, qaıta sol problemalardy sheshýdiń tetigi degen Tóraǵa sózine jınalǵan qaýym bas ızep, den qoıdy.
– Dinı basqarmaǵa kelgen kezde meni bir másele mazalady, – dedi Bas múftı Erjan qajy Malǵajyuly. – Sóıtip, biz din men dástúr degen másele kóterdik. О́ıtkeni, bul bárine ortaq qundylyq qoı. Ulttyq qundylyq dep otyrǵanymyz, ol – din eken. Rasynda da, keńes kezinde dinimizdi saqtap qalǵan nárse – dástúrimiz. О́ıtkeni, oraza ustaý, aıt namazyna barý, aýyz ashtyrý sııaqty qulshylyq amaldar dástúrge aınaldy. Biz ony dástúr eken dep túsindik. Sóıtsek, dinimizdiń júgin dástúrimiz kótergen eken. Dástúr degenniń ózi qudiretti kúshke ıe. Bıyl Dinı basqarma 2014 jyldy «Din men dástúr» jyly dep jarııalady.
Qazaq balaǵa at qoısa da, azan shaqyrý úshin de ımamdy shaqyrady. Qudaıy as berse de ımamǵa Quran oqytady. Jaqsylyqqa kenelip jatsa da, shúkirshiligin bildirip, qurban shalyp, Quran oqytyp jiberedi. Barlyq qaıǵy men qýanyshta ımamdar qyzmette júredi. Biraq synǵa ushyrap jatatyn da sol ımamdar.
Osy jyly qolǵa alyp otyrǵan taǵy bir jumysymyz: tarıhı meshitter týraly fılmder túsirip, arnaıy maqalalar jazý. Bul jumysymyzdy Qunanbaı atamyz saldyrǵan Qarqaralydaǵy meshitten bastamaqshymyz. Qunanbaı qajynyń meshit saldyryp, medrese ustaýy urpaqqa ónege ǵoı. Sony jastarǵa ónege retinde jan-jaqty pash etýdi josparlap qoıdyq. Áıgili «Ǵalııa» medresesinde qazaqtyń talaı aqyn-jazýshylary oqyǵanyn bilesizder. Maǵjan Jumabaev, Beıimbet Maılın oqyǵan medrese týraly da fılm shyǵarýdy oılap otyrmyz. Bul da qazaq jastaryna ata-babalarynyń qandaı bolǵanyn nasıhattap kórsetpek.
Budan ári Bas múftı dinı basqarmanyń úsh baǵytta jumys jasap jatqanyna toqtaldy. «Birinshi baǵyt: ýaǵyz nasıhatty kúsheıtý, ekinshi baǵyt: jat aǵymǵa ketken jastarmen jumys, úshinshi baǵyt: qaıyrymdylyq is-sharalar jasaý. О́zge dinı aǵymdardyń yqpalynda ketken jastarmen kórkem túrde jumys jasaý qolǵa alynypty. О́ıtkeni, olar tek jumsaq sóz aıtyp, kórkem ýaǵyzdaǵanda ǵana ıslamǵa úıiriledi. Al kókireginen ıterseń, jat aǵymnyń jylymyna qulaıdy. Osy jaıdy eskerý kerek. Alla taǵala dinimizdiń tutastyǵyn arttyrǵaı. Islamǵa qýat, elimizge birlik, yntymaq-bereke bergeı!» – dep túıindedi óz sózin Erjan qajy Malǵajyuly.
Din isteri agenttigi tóraǵasynyń keńesshisi Aınur Ábdirasylqyzynyń din jáne dástúr suhbatynyń zamanaýı syn-tegeýrinder aıasyndaǵy jaı-kúıine toqtalyp, rýhanı qundylyqtar men dinı sana tóńireginde oı bólisýi asa taǵylymdy boldy. Máselen, qabir zııarattaryn jasaý sharıǵatqa esh qaıshy kelmeıdi eken. Onyń ólige de, tirige de ǵıbraty birdeı. Qazaqtyń haq musylmanynyń arýaqtan emes, Alladan suraıtyny da sodan. Ata-babalarymyzdan beri kele jatqan yjdaǵat degen sóz bar. Ol ilim-bilimge izdený kerektigin bildiredi. Qut ákelýshi bilim degen sóz. Biz kishi jıhadtan úlken jıhadqa kele jatyrmyz desek, ol nápsimen kúresti aıǵaqtaıdy. Naǵyz jıhad sol, ol – qazaqty el qylý. Qazaqtyń ımany – júrektegi qundylyqtar. Demek, din men dástúrdiń úılesimine jetý lázim. Qazaq musylmandyǵynda din men dástúr bite qaınasyp, úlken ıdeologııaǵa aınalýy kerek. Aınur hanymnyń osyndaı oı oramdaryn ishteı biz de quptap otyrdyq.
Osydan keıin pikirtalastar órbidi. Búgingi qoǵamdaǵy din jáne rýhanııat máseleleri ártúrli qyrlarynan talqylanyp, ózekti saýaldarǵa jaýap izdeldi. Akademıkter Sultan Sartaev, Serik Qırabaev, Amanjol Qoshanov qaı din bolsa da oılaıtyny halyqtyń birligi ekendigin alǵa tartty. Álbette, ıslam dini de izgilikti kózdeıdi, árkez jaqsylyqtyń, jaqsy isterdiń uıytqysy bolady. Demek, dinniń el ıgiligi úshin jumys isteýin nazarda ustaý qajet. Jastarǵa din ýaǵyzy men nasıhatyn utymdy uıymdastyrýdyń joldaryn qarastyrǵan abzal. Kópshilik Hanafı mázhabynyń negizgi ustanymdarynan beıhabar. Osynyń aǵartýshylyq jaǵyn halyqqa sińirýdi meshitter, buqaralyq aqparat quraldary qolǵa alsa, nur ústine nur. Jazýshy Qabdesh Jumadilov dindi, ıslam qaıratkerlerin qurmettep qasterleý oraıyndaǵy oılaryn jetkizdi. Qazaqty shoqyndyrýdan saqtap qalǵan Naýan haziretterdi qazir kim bilip jatyr? Q.Jumadilov ózi Aqtaılaq bıdi arqaý etken «Prometeı alaýy» degen romanyn din taqyrybyna arnaǵan eken. Bul ónege musylmandyq mereıin asyrý jolynda jazýshylar, kınogerler, telejýrnalıster, mádenıet salasynyń basqa da qaıratkerleri qajyr-qaırat tanytýy qajettigin aıǵaqtaıdy.
«Mysl» jýrnalynyń bas redaktory, saıasattanýshy Seıdahmet Quttyqadam din ókilderin ıslam týraly ǵana emes, sonymen birge álemdik jetekshi dinder týraly da jaqsy bilýge, óz salasynda joǵary bilimdi mamandar bolýǵa, barlyq dinder ókilderimen pikirtalasqa túse alýǵa shaqyrdy. Din, eń aldymen, bilim men ǵylymǵa negizdeledi. Sondyqtan, bilim men din qatar júrýi kerek. Osy zamanǵy almaǵaıyptar jaǵdaıynda ımanı bilimdi nasıhattaý jurtshylyqpen araqatynastyń jańa úlgilerine negizdelýi tıis. Munyń eń tamashasy – dinı sanany tárbıeleý. Belgili jazýshy Smaǵul Elýbaı teledıdar qýatty aqparattyq resýrs bolyp tabylatynyn aıtty. Kitap oqymasa da mıllıondaǵan kórermen teledıdar aldynda otyrady. Endeshe, memleket dástúrli rýhanı qundylyqtardy pash etetin teledıdar baǵdarlamalaryn jasaýǵa jaǵdaı týǵyzǵannan esh utylmas edi.
Osy turǵydaǵy pikir alysýǵa aqyndar Marfýǵa Aıtqojına, Myńbaı Rásh, baspasóz ardagerleri Sarbas Aqtaev pen Amantaı Ahetov jáne basqalar ún qosty. Zııaly qaýym ókilderi din salasyndaǵy ýákiletti organ jáne múftııat basshylyǵynyń uıytqylyǵymen ótken kezdesýdi ultty uıystyrýshy ımandylyq sharasy retinde joǵary baǵalap, ol keleshekte dástúrli túrde ótip tursa eken degen tilek bildirdi.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
Kezdesýdiń uıymdastyrýshy moderatory, Ulttyq kitaphananyń bas dırektory, belgili jazýshy Álibek Asqar osyndaı bir basqosýdyń tolǵaǵy jetken qajettiligine, halyqtyń qalyń toptaryndaǵy dinı saýattylyqtyń eldik, memlekettik múdde turǵysynan aıryqsha mańyzdylyǵyna den qoıýdan bastady áńgimeni. Jetpis jyl boıy ateıst boldyq. Bolshevık boldyq, kommýnıst boldyq. Moldalardy qýǵynǵa saldyq, olardy mazaq ettik, ájýa ettik. Meshitterge mal qamap, shirkeýlerdi atqoraǵa aınaldyrdyq. Táýelsizdik kelip edi, bárimiz bir-aq kúnde dinshil bolyp shyǵa keldik. Ásirese, jastar arasynda din modaǵa aınala bastady. Balalarymyz shetelderde dinı oqýda júrgenine máz boldyq. Eldegi jastar baǵyt-baǵdardan jańylyp, túrli ekstremıstik aǵymdarǵa túsip ketti. Jasyna jetpeı sapsıtyp saqal qoıyp, sholtıtyp shalbar kıgender kóbeıdi. Sonyń saldarynan qalyń qazaqtyń birligine syzat túseıin dedi. Sóıtip, qazaq jastary jyltyń etip Cheshenstannan shyǵyp jatty. Otbasy, bala-shaǵasymen Sırııa soǵysynan kóretin boldyq. Aıdyń-kúnniń amanynda bul ne josyn? Osynyń báriniń tórkininde dinı saýatsyzdyq jatyr. Bul problema el taǵdyryna nemquraıly qaramaıtyn árbir azamatty tolǵandyrary anyq.
Olaı bolsa, zııaly qaýymǵa memleketimizdiń din saıasaty jáne elimizdegi dinı ahýal jóninde, Agenttiktiń din salasyndaǵy ýákiletti organ retindegi qyzmeti men «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zańnamanyń júzege asyrylýy jaıynda keńirek túsinik berilgeni quba-qup. Eldegi turaqtylyqtyń quramdas bóligi sanalatyn osynaý san sıpatty salada, ásirese, sońǵy jıyrma jylda daýsyz jetistiktermen, eleýli ózgeristermen qatar kirbińdi túıtkilder de oryn alyp otyrǵandyǵy aıan. Joǵaryda atalǵan mańyzdy qujat óz kúshine engen úsh jylda din isterin rettestirýge aıtarlyqtaı oń yqpal jasap keledi. Din isteri agenttiginiń tóraǵasy Marat Ázilhanov elimizdegi kópkonfessııalyq bizdiń tańdaýymyz emes, taǵdyrymyz, búgingi ómirimizdiń shynaıy aqıqaty ekendigin qadap aıtty. Olaı bolsa, qazirgi kezde dinı birlestikterdiń qyzmeti zańnamalyq turǵydan rettestirildi. Dindi arandatýshylyq hám iritkilik maqsatta paıdalanýǵa jáne basbuzarlyq ıdeologııanyń enip ketýine kádimgideı tosqaýyl qoıyldy. Zańǵa sáıkes, barlyq ıslamdyq dinı oqý oryndary qaıta tirkeýden ótti. Sóıtip, qazir olardyń sany 28-den 13-ke deıin qysqardy. Dinı ádebıettiń satylýy men aınalymy jolǵa qoıyldy. Olardyń jańadan ákelinip jatqandary búldirýshilik baǵytqa jatpaıtyndyǵy anyqtalyp, saraptamadan ótedi. Dinı aqparat taratatyn saıttarǵa júıeli túrde monıtorıng júrgizilýde.
Agenttik tóraǵasy zııaly qaýymdy ashyq áńgimege, belsendi qarym-qatynasqa shaqyryp, bolashaqtaǵy jumys josparlaryn aǵynan jaryla ortaǵa saldy. «Zııaly qaýym ókilderi zamanalar boıy ulttyń ustazy, qoǵamdyq aqyl-oıdyń qozǵaýshy kúshi qyzmetin qaltqysyz atqaryp keledi. О́skeleń jastar sizder jazǵan týyndylar, jasaǵan zertteýler arqyly ózin, ultyn, dástúrin tanydy, sana-sezimin, oı-órisin, baǵyt-baǵdaryn qalyptastyrdy. Kórkem ádebıet, óner, ǵylym, baspasóz arqyly qoǵamdyq sanany sizder qalyptastyryp jatyrsyzdar dep senimmen aıta alamyz. Memlekettik organ retinde bizdiń júrgizip otyrǵan barlyq qoǵamdyq sharalarymyzǵa zııaly qaýym ókilderi de qatysýda. Ult múddesi barshaǵa ortaq bolǵandyqtan men sizderdi osy baǵytta birlese, belsene jumys júrgizýge shaqyramyn» dedi M.Ázilhanov.
Shyn máninde de, Agenttik tóraǵasy atap ótkendeı, din memleketten bólingenimen, ondaǵy halyqtyń turmys-tirshiliginen, bolmysynan bólinbeıdi. Islam bizdiń elimizde qazaqtardan basqa halyqtardyń da ata dini bolýymen mańyzdy. Osy rette dinı sanany eldiń ejelden kele jatqan salt-sanasyna, ádet-ǵuryptary men dástúrlerine saı qalyptastyrǵan durys. Bizdegi dinı senim bostandyǵyn teris aǵymdardyń paıdalanyp ketip jatqany da jasyryn emes. Dinı ahýaldyń kúrdelene túskenine kózdi jumyp qaraýǵa bolmaıdy. Odan ishki turaqtylyqqa nuqsan keledi. Elbasynyń «Qazaqstan-2050» Strategııalyq Joldaýynda din birligi turaqtylyqtyń, ult tutastyǵynyń bir kepili retinde joǵary baǵalanǵan. Endeshe, halyqtyń ómir men turmys tájirıbesin eskermeı, dástúrdi dinge qarsy qoıyp, qaıshylyq taýyp júrgen aǵymdardy aýyzdyqtaý amaldaryn qarastyrǵan maqul. Islam jónindegi ústirt túsinikter de dinı saýatsyzdyqtan bel alady. Osyndaıda ishki turaqtylyq, ásirese, qazaq halqynyń rýhanı, ımanı tininiń myqtylyǵyna, tózimdiligine oraı qalyptasyp otyrǵanyn qaperde ustaý kerek. Bizdiń elimizde din problema emes, qaıta sol problemalardy sheshýdiń tetigi degen Tóraǵa sózine jınalǵan qaýym bas ızep, den qoıdy.
– Dinı basqarmaǵa kelgen kezde meni bir másele mazalady, – dedi Bas múftı Erjan qajy Malǵajyuly. – Sóıtip, biz din men dástúr degen másele kóterdik. О́ıtkeni, bul bárine ortaq qundylyq qoı. Ulttyq qundylyq dep otyrǵanymyz, ol – din eken. Rasynda da, keńes kezinde dinimizdi saqtap qalǵan nárse – dástúrimiz. О́ıtkeni, oraza ustaý, aıt namazyna barý, aýyz ashtyrý sııaqty qulshylyq amaldar dástúrge aınaldy. Biz ony dástúr eken dep túsindik. Sóıtsek, dinimizdiń júgin dástúrimiz kótergen eken. Dástúr degenniń ózi qudiretti kúshke ıe. Bıyl Dinı basqarma 2014 jyldy «Din men dástúr» jyly dep jarııalady.
Qazaq balaǵa at qoısa da, azan shaqyrý úshin de ımamdy shaqyrady. Qudaıy as berse de ımamǵa Quran oqytady. Jaqsylyqqa kenelip jatsa da, shúkirshiligin bildirip, qurban shalyp, Quran oqytyp jiberedi. Barlyq qaıǵy men qýanyshta ımamdar qyzmette júredi. Biraq synǵa ushyrap jatatyn da sol ımamdar.
Osy jyly qolǵa alyp otyrǵan taǵy bir jumysymyz: tarıhı meshitter týraly fılmder túsirip, arnaıy maqalalar jazý. Bul jumysymyzdy Qunanbaı atamyz saldyrǵan Qarqaralydaǵy meshitten bastamaqshymyz. Qunanbaı qajynyń meshit saldyryp, medrese ustaýy urpaqqa ónege ǵoı. Sony jastarǵa ónege retinde jan-jaqty pash etýdi josparlap qoıdyq. Áıgili «Ǵalııa» medresesinde qazaqtyń talaı aqyn-jazýshylary oqyǵanyn bilesizder. Maǵjan Jumabaev, Beıimbet Maılın oqyǵan medrese týraly da fılm shyǵarýdy oılap otyrmyz. Bul da qazaq jastaryna ata-babalarynyń qandaı bolǵanyn nasıhattap kórsetpek.
Budan ári Bas múftı dinı basqarmanyń úsh baǵytta jumys jasap jatqanyna toqtaldy. «Birinshi baǵyt: ýaǵyz nasıhatty kúsheıtý, ekinshi baǵyt: jat aǵymǵa ketken jastarmen jumys, úshinshi baǵyt: qaıyrymdylyq is-sharalar jasaý. О́zge dinı aǵymdardyń yqpalynda ketken jastarmen kórkem túrde jumys jasaý qolǵa alynypty. О́ıtkeni, olar tek jumsaq sóz aıtyp, kórkem ýaǵyzdaǵanda ǵana ıslamǵa úıiriledi. Al kókireginen ıterseń, jat aǵymnyń jylymyna qulaıdy. Osy jaıdy eskerý kerek. Alla taǵala dinimizdiń tutastyǵyn arttyrǵaı. Islamǵa qýat, elimizge birlik, yntymaq-bereke bergeı!» – dep túıindedi óz sózin Erjan qajy Malǵajyuly.
Din isteri agenttigi tóraǵasynyń keńesshisi Aınur Ábdirasylqyzynyń din jáne dástúr suhbatynyń zamanaýı syn-tegeýrinder aıasyndaǵy jaı-kúıine toqtalyp, rýhanı qundylyqtar men dinı sana tóńireginde oı bólisýi asa taǵylymdy boldy. Máselen, qabir zııarattaryn jasaý sharıǵatqa esh qaıshy kelmeıdi eken. Onyń ólige de, tirige de ǵıbraty birdeı. Qazaqtyń haq musylmanynyń arýaqtan emes, Alladan suraıtyny da sodan. Ata-babalarymyzdan beri kele jatqan yjdaǵat degen sóz bar. Ol ilim-bilimge izdený kerektigin bildiredi. Qut ákelýshi bilim degen sóz. Biz kishi jıhadtan úlken jıhadqa kele jatyrmyz desek, ol nápsimen kúresti aıǵaqtaıdy. Naǵyz jıhad sol, ol – qazaqty el qylý. Qazaqtyń ımany – júrektegi qundylyqtar. Demek, din men dástúrdiń úılesimine jetý lázim. Qazaq musylmandyǵynda din men dástúr bite qaınasyp, úlken ıdeologııaǵa aınalýy kerek. Aınur hanymnyń osyndaı oı oramdaryn ishteı biz de quptap otyrdyq.
Osydan keıin pikirtalastar órbidi. Búgingi qoǵamdaǵy din jáne rýhanııat máseleleri ártúrli qyrlarynan talqylanyp, ózekti saýaldarǵa jaýap izdeldi. Akademıkter Sultan Sartaev, Serik Qırabaev, Amanjol Qoshanov qaı din bolsa da oılaıtyny halyqtyń birligi ekendigin alǵa tartty. Álbette, ıslam dini de izgilikti kózdeıdi, árkez jaqsylyqtyń, jaqsy isterdiń uıytqysy bolady. Demek, dinniń el ıgiligi úshin jumys isteýin nazarda ustaý qajet. Jastarǵa din ýaǵyzy men nasıhatyn utymdy uıymdastyrýdyń joldaryn qarastyrǵan abzal. Kópshilik Hanafı mázhabynyń negizgi ustanymdarynan beıhabar. Osynyń aǵartýshylyq jaǵyn halyqqa sińirýdi meshitter, buqaralyq aqparat quraldary qolǵa alsa, nur ústine nur. Jazýshy Qabdesh Jumadilov dindi, ıslam qaıratkerlerin qurmettep qasterleý oraıyndaǵy oılaryn jetkizdi. Qazaqty shoqyndyrýdan saqtap qalǵan Naýan haziretterdi qazir kim bilip jatyr? Q.Jumadilov ózi Aqtaılaq bıdi arqaý etken «Prometeı alaýy» degen romanyn din taqyrybyna arnaǵan eken. Bul ónege musylmandyq mereıin asyrý jolynda jazýshylar, kınogerler, telejýrnalıster, mádenıet salasynyń basqa da qaıratkerleri qajyr-qaırat tanytýy qajettigin aıǵaqtaıdy.
«Mysl» jýrnalynyń bas redaktory, saıasattanýshy Seıdahmet Quttyqadam din ókilderin ıslam týraly ǵana emes, sonymen birge álemdik jetekshi dinder týraly da jaqsy bilýge, óz salasynda joǵary bilimdi mamandar bolýǵa, barlyq dinder ókilderimen pikirtalasqa túse alýǵa shaqyrdy. Din, eń aldymen, bilim men ǵylymǵa negizdeledi. Sondyqtan, bilim men din qatar júrýi kerek. Osy zamanǵy almaǵaıyptar jaǵdaıynda ımanı bilimdi nasıhattaý jurtshylyqpen araqatynastyń jańa úlgilerine negizdelýi tıis. Munyń eń tamashasy – dinı sanany tárbıeleý. Belgili jazýshy Smaǵul Elýbaı teledıdar qýatty aqparattyq resýrs bolyp tabylatynyn aıtty. Kitap oqymasa da mıllıondaǵan kórermen teledıdar aldynda otyrady. Endeshe, memleket dástúrli rýhanı qundylyqtardy pash etetin teledıdar baǵdarlamalaryn jasaýǵa jaǵdaı týǵyzǵannan esh utylmas edi.
Osy turǵydaǵy pikir alysýǵa aqyndar Marfýǵa Aıtqojına, Myńbaı Rásh, baspasóz ardagerleri Sarbas Aqtaev pen Amantaı Ahetov jáne basqalar ún qosty. Zııaly qaýym ókilderi din salasyndaǵy ýákiletti organ jáne múftııat basshylyǵynyń uıytqylyǵymen ótken kezdesýdi ultty uıystyrýshy ımandylyq sharasy retinde joǵary baǵalap, ol keleshekte dástúrli túrde ótip tursa eken degen tilek bildirdi.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
