Elder arasyndaǵy qatynas turaqty damyp keledi

Keshe bes el basshylary resmı kezdesý ótkizdi. Bul Ortalyq Azııa kóshbas­shy­larynyń arasyndaǵy alǵashqy kezdesý emes. О́tken jyly Túrikmenstanda bol­­ǵan edi. Iаǵnı birneshe márte uıym­das­tyrylǵan, júıesi qalyptasqan deýge bolady.

Kezdesýde eń birinshi shekarany bólý máselesi aıtyldy. Muny Qasym-Jomart Toqaev kóterip, Ortalyq Azııada shekara máselesin retteý boıynsha máselesi joq el retinde delımıtasııa ótkizý boıynsha Qazaqstan óz kómegin usynatynyn, arnaıy júıe qurý kerektigin aıtty. Rasymen sońǵy jyldary qyrǵyz-tájik, qyrǵyz-ózbek, tájik-ózbek arasyndaǵy shekara máselesi ýshyǵyp tur. О́tken jyly tipti qyrǵyz ben tájik arasynda osy shekaraǵa baılanysty alaýyzdyq paıda boldy. Keńes Odaǵy tastap ket­ken anklavtar Ortalyq Azııanyń tynysh­tyǵyn qashyryp tur. Eger úsh el sheka­ra máselesin sheshe almasa, sońy qa­rýly qaqtyǵysqa ulasýy bek múmkin. Al ol Ortalyq Azııadaǵy kez kel­gen ekonomıkalyq, mádenı jetistikti qur­dymǵa ketiredi. Sondyqtan terrıtorııany kelisti bólip, bekitýdiń mańyzy zor.

Ekinshi ótkir másele retinde sý re­sýrstaryn bólisý jáne muzdyqtardy saqtaý jaıly aıtyldy. Bul ásirese Qazaqstan úshin mańyzdy. Jazda aýyl sharýashylyǵyna sý jetispeıtin, al qysta kerisinshe bizge qaraı sý kózin ashyp jiberetin sátter jıi kezdesetin. Ortalyq Azııa boıynsha Qyrǵyzstan men Tájikstan sý kózine baı, al qalǵan úsh el osy elderden bastaýyn alatyn transshekaralyq sý kózderine táýeldi. Sondyqtan bul resýrsty bir-birine qysym jasaý tetigi retinde qoldanbaı, ózara tıimdi bólisý mehanızmin qarastyrý kerektigi aıtyldy.

Muzdyqtardyń jyldam erýi de basty taqyryptyń biri boldy. Ortalyq Azııa álem boıynsha klımaty eń jyldam jy­lyp jatqan aımaqqa jatady. Ǵasyr so­ńynda tipti temperatýra OA elderinde 6 gradýsqa deıin kóterilýi múmkin, bul ózge aımaqtarmen salystyrǵanda eki ese joǵary degen sóz. Jaı sóz emes, halyq­aralyq tabıǵatty qorǵaý uıymdary solaı deıdi. Demek muzdyqtardyń erýi de ózge aımaqtarmen salystyrǵanda eki ese jyldam bolmaq. Sondyqtan muzdyqtardy birlese qorǵaý jáne saqtaý jaıly aı­tyldy. Qazaqstanda prezıdenttiń aıtýy boıynsha 2 724 muzdyq bar. Onyń ishinde eń úlkeni Tuıyqsý muzdyǵy, onyń ózi 38 jylda 1 shaqyrymǵa deıin kishireıipti. Osynyń ózi máseleniń qandaı ótkir ekenin kórsetip tur.

Álemdegi geosaıası jaǵdaıdyń ýshyǵýy da jańa tranzıttik baǵyttardy izdeýge májbúr etýde. Osy oraıda Qazaqstan jańa baǵyttardy alǵa tartty. Máselen, «Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran» temir­ joly iske qosyldy. Prezıdent ja­qynda ǵana osy baǵyt boıynsha Túrkııaǵa deıin taýar jóneltilgenin tilge tıek etip, jobaǵa barlyq OA eliniń qatysý múm­kindigin jetkizdi. Sonymen birge «Ma­zarı – Sharıf – Kabýl – Peshevar» temir ­jol baǵytyn salýǵa Qazaqstan atsalysýǵa daıyn, ol úshin temir jol qurylysyna qajetti materıaldar men vagon­dar berýge ázir. Bul mańyzdy baǵyt. Eger Aýǵanstanda turaqtylyq orna­sa, osy baǵyt arqyly ekonomıkanyń bir kú­retamyry iske qosylar edi. Transkaspıı ba­ǵy­tyn tıimdi qoldanýǵa bolatyny da aıtyldy. Nazar aýdaratyn bolsaq, bul ba­ǵyttardyń barlyǵy da Reseı aýmaǵy­nan tys jatyr jáne OA elderi Reseı aýmaǵymen ótetin baǵyttyń bári saıası tetikke aınalatynyn jaqsy túsingen.

Odan bólek taýar aınalymyn arttyrý, Tájikstanda astyq termınalyn salý, shekaradaǵy kedergilerdi azaıtý, Aral máselesin sheshý jáne t.b máseleler talqylandy. Bir sózben aıtqanda, Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy tyǵyz saıası-ekonomıkalyq qatynas jyl ótken saıyn damyp keledi.

Ashat QASENǴALI,

jýrnalıst