Arǵy atasy – Absent
«At jetpeıtin jer joq» degendi babalarymyz qalaı taýyp aıtqan deseńizshi. Tuıaǵynyń dúbirimen qara jerdiń ústin dýmanǵa bóleıtin tulpardy dál qazaqtaı jaqyn tutqan halyq joq ta shyǵar. Jeti qazynanyń ishindegi er jigitke eń jaqyny da júırik tulpar. Tarıhqa kóz júgirtsek, Alpamys batyrdyń «Baıshubary», Qobylandynyń «Taıbýryly», Isataıdyń «Aqtabany» qazaq batyrlarynyń aınymas serigine aınalǵan...
Aty «Samal» demeseńiz, zaty jelmen jarysqan naǵyz júıriktiń ózi. Ony jurt «Altyn tulpar» alamanynda eki dúrkin top jarǵan sáıgúlik retinde biledi. Sartap dala, jýsandy qyrda erkin oıqastaǵan júıriktiń uzaqqa shabýy úshin jaly men beli, tuıaǵyndaǵy jeline atbegiler aıryqsha nazar aýdarady. Tynysy erek, shabysy bólek qanatty arǵymaq Samal sol dodada kóptiń kózine ilikti. Sonshama qadalǵan kóp kózdiń ózine zııan shektirerin qaıdan bilsin...
Bárin basynan bastaıyq. 2014 jyl bolatyn. Ulttyq sport qaýymdastyǵy sol kezedegi Nur Otan partııasynyń (qazirgi Amanat) qoldaýymen «Altyn tulpar» atty alaman báıge uıymdastyrdy. Quıryǵyn jel jelpigen kil júırik dala tósin dúbirge bólegen alǵashqy dodada qaraǵandylyq Baqtory atty júırik shashasyna jań juqtyrmaı márege birinshi keledi. Aıta ketý kerek, 75 qyl quıryqty baq synaǵan osy alǵashqy alamanda attar 43 shaqyrymǵa shapqan edi. Kelesi jyly qashyqtyq 51 shaqyrymǵa deıin uzartyldy. Qatysýshylar sany da 96-ǵa jetti. Bul joly Qordaıdyń «Samaly» máre syzyǵyn jeke dara kesip ótedi. Jelmen jarysqan Samaldyń «Altyn tulpardaǵy» tabysy men shabysyna qalyń el qatty súısindi.
Araǵa jyl salyp, ıaǵnı 2017 jylǵy alamanda sol Samal taǵy da top jarady. Nebir myqty atbegilerdiń synynan ótken kil júırikti jolda qaldyrǵan Samalǵa baı-baǵlandar da, basqalar da qyzyǵa qaraıdy. Bári osy jerden bastaldy. Ol týraly keıinirek...
«Tulpar bolar qulyn jelide turyp oınaıdy» degen sózde úlken mán jatsa kerek. «Samaldy» jurttyń bári «Qordaıdyń júırigi» dep tanyǵanymen, janýar shyn máninde Turar Rysqulov aýdanyna qarasty Kókdónen aýylynda týǵan eken.
«Samal» – qoltýma júırik. Ol «Qozykúreń» atty aıǵyrdyń kindiginen taraıdy. Al enesi «Shadııar» degen bıe álemge áıgili Absenttiń tuqymy bolatyn. Bir Olımpıadada top jaryp, eki Olımpıadada júlde alǵan «Absentti» bilmeıtin qazaq joq... «Samaldyń» qysqasha shejiresi osyndaı.
Áıgili sáıgúliktiń baptaýshysy Esbol Japbasovtyń sottalyp ketýine baılanysty, onyń ózimen tildesý múmkin bolmady.
«Biz bul jylqyny Turar Rysqulov aýdanyna qarasty Kókdónen aýylynda turatyn ıesinen satyp alǵanbyz. Shyn júırikti qolǵa túsirmes buryn onyń áleýetin báıgelerde baıqadyq. Qaıbir jyly Qaraǵandyda ótken úlken toıda bizdiń «Tıtan» degen tulparymyz top jardy. «Tıtanymyz» jol talǵamaıtyn kólik utqan alamanǵa bizge deıingi ıesi osy «Samaldy» da qosyp, úshinshi bolyp shylbyr ustatty. Sol jarysta «Samalǵa» birden kózimiz tústi. Budan keıin Qulanda ótken alamanda «Tıtan» taǵy da birinshi oryn ıelendi, «Samal» osy joly ekinshi oryn aldy. «Samalǵa» ekinshi oryn buıyrsa da, biz onyń shyn júırik ekenin tanydyq. Tynys alysy, quıryq qaǵysy, árbir qımyly tym erekshe kórindi. Oılanbastan at ıesimen sóılesip, qolqa salyp, satyp aldyq. Qatelespeppiz. «Samalymyz» jıyrma birinshi ǵasyrdyń tulpary atandy. Eki ret «Altyn tulparda» top jardy. Uly alamanda ózge tulparlardy mańyna jýyt-
paı, máre syzyǵyn birinshi bolyp kesti. Odan basqa qanshama dodada top jardy deseńizshi? Úzdik tulpardy anyqtaýǵa arnalǵan onlaın daýys berý rásiminde 46 myń otandasymyzdyń tańdaýy «Samalǵa» túskeniniń ózi kóp nárseni ańǵarta tússe kerek», deıdi Esboldyń naǵashy aǵasy Ádilhan Shyntasov.
Onyń aıtýynsha, Esboldyń «Samal» sáıgúlikke degen adaldyǵy ony jazyqsyz jalamen temir torǵa toǵytýǵa sebep bolǵan...
«Dosymmen bástesýge shaq qaldym»
Osy sáıgúlik týraly jazýǵa izdenip, jaqyn tanı bastaǵaly beri, aıtýly aqyn Svetqalı Nurjannyń myna bir alapat shýmaqtary oıǵa orala beretin boldy:
«Kezderde keıde qara bult
aıdy búktegen,
Úıime únsiz tunjyrap
qaıǵyryp kelem.
Talyqsyp jatyp sodan soń ketemin
uıyqtap,
Uıyqtap ketsem, túsimde
sáıgúlik kórem...»
degen joldar sana tórinde jańǵyryp turyp alady.
Rasynda da, «Samaldyń» turysy da, shabysy da, tipti osqyrynýy da bólek osy shýmaqtar arqyly sýrettelip turǵandaı. Joǵaryda «Samaldyń» Turar Rysqulov aýdanyndaǵy Kókdónen aýylynda týǵanyn aıttyq. Alǵashqy ıesi – Dýman Maqulbaev. Ǵasyr tulparyn qulyn kezinde baptaǵan Dýman dara júırikti nege satty? Osy saýaldy Dýmannyń ózine qoıǵan edik.
«Negizi «Samal» Qulanda emes, Tarazda ótken dodada ekinshi oryn aldy. Shabandozym qatelikke boı aldyrmaǵanda birinshi oryn buıyryp turǵan. Ony Esboldyń ózi de biledi. Moıyndaǵan. Osydan keıin «Samaldy» kim satyp alǵysy kelmedi!? Jol talǵamaıtyn «Taıota» kóligin usynǵandarǵa da aıyrbastamadym. Biraq Esbol ekeýmiz birge ósken dospyz ári baýyrmyz. Sol báıgeden keıin Esbol «Samaldy» ózine satýymdy qıylyp ótindi. «Dýman, birge júrgen dospyz ǵoı. Maǵan satshy», dep ábden qıyldy. Oılasa kele, 30 myń AQSh dollaryna Esbolǵa berdim. Esbol qatar ósken baýyrym bolǵan soń ǵana «Samaldy» soǵan sattym. Áıtpese, sol kezde basqa júırikterimizge de 50 myń dollardan usynyp jatqandar boldy ǵoı. Bul jerde bárin dostyq sheshti», dedi sáıgúlikti qulynynan baǵyp-qaǵyp ósirgen Dýman.
«Altyn tulparǵa» qatysty bir qyzyqty aıtyp bereıin. Jurt asyǵa kútken alǵashqy «Altyn tulpar» alamany bastalmaı turyp, Arman degen dosym: «Sen bálesiń ǵoı, «Samaldy» 30 myń dollarǵa óz dosyńa qymbatqa satyp jiberdiń», dep qaǵytty. Men oǵan bul baǵanyń esh qymbat emes ekenin, onyń budan áldeqaıda baǵaly janýar ekenin túsindirip, sol báıgede Samaldyń birinshi oryn alatynyn aıttym. Ol senińkiremeı kúldi. «Básteseıik» dedim. Qomaqty qarajatqa bástesetin kezde ol qolyn keri tartyp aldy. Aıtyp aıtpaı, «Samal» sol «Altyn tulparda» jeńiske jetken kezde, álgi Arman dosym úıine qonaqqa shaqyrdy. Dastarqan basynda: «Sál bolmaǵanda jeńilip qala jazdadym. Dál aıtypsyń», dep rızashylyǵyn bildirgen bolatyn. «Samal» týraly asyqpaı áńgimelessek, taǵy bir kólemdi maqala jazýyńa týra keledi. Osy maqalańdy maǵan habarlaspaı jazǵanyńda renjıtin edim», dep kúldi ol óz oıyn túıindep.
Iá, keıde eki adamnyń dostyǵy kóp máseleni sheship jatatyny bar. Dýman Maqulbaevtyń sózinen de sony túsindik. Jaqyn dosy suramaǵanda ol «Samaldy» saýdalamaıtyn edi ǵoı...
At ıesi arqalaǵan jaza
Biz «Samaldyń» qazirgi ıesin ábden izdedik. Bir-eki biletin azamatqa habarlasqanymyzda: «Esbolǵa ne bolǵanyn bilmeıtin be ediń?» dep ózińe tańyrqap qaraıdy da, artyn jumbaqtap jaýapsyz qaldyra berdi. Sodan keıin Jambyl oblystyq dene shynyqtyrý jáne sport basqarmasy basshysynyń orynbasary Nurjan Joldasbekovke habarlasqan edik. Ol Jeńis degen qordaılyq atbeginiń nómirin berip, sol azamat arqyly tabýymyzǵa bolatynyn aıtty. Jeńis bizge jaǵdaıdy túsindirip, Esboldyń naǵashy aǵasy Ádilhan Shyntasovtyń deregin berdi. Osylaısha, «Samaldyń» qazirgi ıelerine aıdyń-kúnniń amanynda, adamnan adam jalǵap ázer shyqtyq. Sóıtsek, beker emes eken.
«Samaldyń» aqy ıesi Esbol Japbasov degen meniń jıen inim ǵoı. Onyń ataqty atbegi ekenin jurt jaqsy biledi. 2017 jyly eń bedeldi «Altyn tuǵyr» syılyǵyn alǵan bolatyn. Ulttyq sportqa sińirgen eńbegi az emes. Esbolǵa qaýipsizdik komıtetiniń adamdary joq jerden jala jaýyp, túrli áreketti qoldan uıymdastyrdy. El tanymaıtyn depýtattyń qasyna qosyp, úıine ózderi qarý laqtyryp, ony tintý kezinde taýyp alǵan bolyp, aqyry qamap tastady. Odan keıin de quzyrly organnyń bir top qyzmetkeri atqoraǵa keldi. Qyzmettik kýálikterin kórsetti. Kileń polkovnıkter eken. Qara tústi jol talǵamaıtyn kólikpen kelgenderdiń ishinde bir áıel adam boldy. Olar «Samaldy» alyp ketýge kelgenderin aıtty. Ne úshin ondaı qadamǵa barýǵa bekingenderin suradyq. Ishinde bir-eki mal dárigeri bar eken. Olar: «Eshqandaı vaksına almaǵan, zań talabyn buzǵan» degen sııaqty syltaýlardy aıtty. Ol jerde taǵy bes-alty júırik at bar bolatyn. Biz: «Iesi qamaýda otyr, biz bere almaımyz», dep aıqaý-shý shyǵardyq. Olar sottyń sheshimin alyp keletinderin aıtyp, ketip qaldy. Álgi adamdardyń sol kelisinen qoryqtyq. Sóıttik te, «Samaldy» jáne ózge attardy sharasyzdyqtan О́zbekstan aýmaǵyna ýaqytsha ótkizip jiberdik. Bul jaqtan taýyp alatynyn anyq bildik», deıdi Ádilhan Shyntasov jaǵdaıdy túsindirip.
Onyń aıtýynsha, «Samal» bastaǵan sanaýly tulpardy О́zbekstandaǵy tanys baýyrlarynyń qolyna qaraı turýǵa bergen. Keıin keri qaıtaryp alǵan eken. Osylaısha, áıgili júırik ala shapandy aǵaıyn elinde biraz ýaqyt bas saýǵalap júripti...
«Álgi azamattar qaıta kelgen kezde «Samaldyń» joq ekenin kórip, bulqan-talqan boldy. Ishindegi bir polkovnık Esboldyń aǵasyn shaqyryp alyp, attardyń qaıda ekenin suraǵan. Tipti keıinnen qaısybir bap boıynsha qylmystyq is ashqan. Bul jerde úlken adamdardyń tapsyrmasy turǵanyn birden bildik. Keıin 5-6 tulparymyz О́zbekstanda qalǵanymen, «Samaldy» qaıtadan alyp keldik. Basqa jerde babyna keltirip, 2020 jyly Aqshıde ótken 41 shaqyrymdyq uly alamanǵa qupııa túrde qatystyrdyq. Abyroı bolǵanda eshkim bilgen joq. Al sol jarysta «Samal» taǵy da birinshi oryn aldy.
Ýaqytynda júıriktiń júırigine balanǵan «Samalǵa» bir bedeldi adamdar «quda tústi» degen áńgime taraǵan bolatyn. Biraq ártúrli sebeppen bul áńgime jabylyp qala beretin, atbegiler bilse de, aıtýǵa qulyqsyz sııaqty kórinetin edi. Esbol Japbasovtyń naǵashy aǵasy sol sózdi rastady. «Belgili kisiler tarapynan «Samalǵa» degen qyzyǵýshylyq bolǵany ras. Beriktasta ótken alamanda Esboldy shaqyryp alyp qushaqtap: «Naǵyz jigit ekensiń», dep jaqsy sóılep turǵan. Sol jerde Esboldyń jaqyn dosy, atbegi jigit inimdi shaqyryp: «Atty osy kisige syılasańshy», deıdi. Esbol bolsa «Samal» dese ishken asyn jerge qoıatyn. Júregi zyrq etken boıda eshteńe aıtpaı ketip qaldy. Muny keıin Esboldyń ózi aıtyp berdi. Atty sýytyp, kólikke salar kezde álgi aǵamyzdyń oqqaǵarlary kelipti. Esboldy asqa shaqyrǵanyn jetkizdi olar. Esbol áńgimeniń «Samal» týraly bolatynyn bilip, barmaı qoıǵan edi. Tulpardy kóligine salyp, ol jerden taıyp turdy. Keıin álgi atbegi dosy arnaıy at basyn buryp jaǵdaıdy túsindirip, máseleniń arty ýshyǵyp ketýi múmkin ekenin aıtqan. Dosy ábden eskertse de, Esbol «Samaldy» bere almaıtynyn aıtyp shyǵaryp salady. Dál ol kisiniń qatysy bar-joǵyn bilmeımiz ǵoı, biraq osy oqıǵadan keıin ártúrli túsiniksiz áreketter bastalyp ketti. Aýylǵa quzyrly organ adamdary kele bastady. Baýyryma shabýyl bastalǵanyn túsindim. Osylaısha, «Samaldyń» da taǵdyryna qaýip tónip turǵanyn da uqtyq. Qazir bári esime tússe jylaǵym keledi», deıdi ol ótken shaqqa kóz júgirtip.
«Qandyqol qastandyqpen urýyn-aı»
Ádilhan Shyntasov baıandaǵan oqıǵalardyń bári 2017 jyly bastaý alǵan eken. Sol jyly ótken «Altyn tulpar» alamanyna «Samal» ekinshi ret qatysyp, taǵy da top jarady. Bir qyzyǵy, ol báıgege aýyr jaraqatymen qatysypty. Dál osy alaman bastalar tusta aınalymda sýytylyp júrgen qas júırikke qaskóı bireý kelip, qulaq-shekeden dyraý qamshymen aıaýsyz tartyp ketken. «Samaldy» soqqyǵa jyqqan kim?
Shyntasov bylaı deıdi:
«Esbol 2017 jyly Samaldy suraǵan adamdarǵa bermeı qoıǵan bolatyn. Sol jyly elordada «Altyn tulpar» dodasy uıymdastyryldy. Bárimiz sol jerde júrdik. Báıgeniń aldynda at sýytylatyn arnaıy alań bar. Sonda «Samaldyń» ústinde shabandoz balamyz Aqjol otyrǵan. Eldiń bári kórip tur. Saptama etik kıgen, qapsaǵaı deneli jigit shaýyp kelip, kútpegen jerden «Samaldy» jýan qamshymen qos qulaǵynyń ortasyn kózdep uryp, qashyp ketken. Bir qarasaq, atymyz teńselip, aldyńǵy eki aıaǵy búgile qulap barady. Jabylyp ornynan turǵyzdyq. Sol kezde Esbol ábden ashýlandy. «Endi bul alamanǵa qosa almaımyz ǵoı. Qulaǵynyń artynan qan aǵyp tur», dedi. Aqjol jylap jiberdi. «Aǵa, men beker keldim be? Shabaıynshy, kóreıinshi, álsirep bara jatsa, shyǵara salamyz jarystan», dep qıyldy. Aqyldasa kele, jarysqa qostyq. Odan ári óziń bilesiń, tekti janýar ǵoı, soqqy alsa da syr bermeı birinshi bolyp keldi. Álgindeı kókparshyny jaı adam jibermeıdi ǵoı. Artynda úlken adam turǵan bolar dep topshylaımyz.
Esbolǵa jabylǵan jala, kontrabanda degen áńgime, qyrǵyz depýtatpen ótirik baılanystyrý, qasaqana qarý laqtyryp ketý sekildi jaǵdaılardy aıtsam, serıal sııaqty. Onyń bárin suhbat alsań, keıin aıta jatarmyn. Sebebi bul bólek áńgime. Baýyrym áli abaqtyda otyr. Al bizdiń Esbolmen birge sottaǵan qyrǵyz depýtaty bolǵan Damır Asylbekýlýý búginde bostandyqqa shyqty. Tipti ony Sadyr Japarov arnaıy marapattady. Biz de Esboldyń jaladan arylyp, bostandyqqa shyǵatynynan úmitimizdi úzbeımiz», deıdi Ádilhan Shyntasov.
Batyrashtar áli bar eken...
Talaılarǵa arman bolǵan «Samal» tek tiri qaldy demesek, taǵdyry áıgili «Qulagerden» esh kem emes. Qulaqtan tıgen soqqydan aman qalǵany ǵana qýantady. Osyndaıda belgili aqyn Baqytjan Aldııardyń:
«О́mirim ómir emes, suraq belgi,
Kóńilim kóp kesheden jyraqta óldi.
Ýaqyttyń báıgesinen Qulagerim,
Qudaı-aı, qulap kelmeı,
jylap keldi.
Qulager qulamady, jylady kep,
Qudaıdyń qandaı qıyn synaǵy dep.
Tunjyrap kóz aldymda turady kóp,
Tym qurysa jubatsamshy
bir-aq ret.
Turady tulpar Qula turalaǵan,
Týatyn jan edik qoı bir anadan.
Janýar, sen jylqy ediń,
men jalqy edim,
Kóp keshe júıriksiń dep kinálaǵan», dep keletin óleń joldary oıǵa orala berdi.
Osyndaı qaskóı kelip, dyraý qamshysymen bastan uratyndaı, janýardyń ne jazyǵy bar edi? Qoınyna baltasyn jasyrǵan Batyrashtar jıyrma birinshi ǵasyrda da bar eken ǵoı deısiń...
Ádilhan Shyntasov Jańa Qazaqstannyń jańa bıligi birge sottalǵan qyrǵyz depýtaty sııaqty Esboldy da aqtap, bostandyqqa shyǵarǵanyn kórgisi keledi. Solaı bolatynyna sengisi keledi. «Ýaqytynda Esboldy aıaqtan shalǵandardyń bári isti boldy. Ýaqytynda beıneúndeý jasaǵanymda eski bılik nazar aýdarmap edi. Endi jańa bılik jańasha qadam jasaıtyn shyǵar», deıdi ol.
Bir jaqsysy, búginde «Samaldyń» kindiginen taraǵan birneshe qulyn quldyrańdap ósip keledi. «Qulagerden» qalmaǵan qulyn «Samaldan» qaldy. Báıgege shaba almaıdy demeseńiz, «Samal» Qordaıdyń qońyr jeline jalyn taratyp júr.
Nege ekenin qaıdam, meniń qulaǵyma soqqyǵa jyǵylǵan «Samal» men ýaqytynda «Samaldy» mingen shabandoz Aqjoldyń zarly daýsy kele berdi. Ashy ún...
Jambyl oblysy,
Qordaı aýdany
