Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
«Synalǵan adam jer basyp júre almaı qalady» degen qaǵıda qýǵyn-súrgin jyldary sanaǵa synadaı qaǵyldy. Endi ony sýyryp alyp tastasań da, orny «bul arada men bolǵam» degendeı syzdaıdy da turady. Abaıdyń belgili aqyn-jyraýlar týraly eki jol óleńi sol sebepten de buryn da, qazir de belgili bir dárejede qolaısyzdyq týdyrýmen keledi. О́leńde aty atalǵan azýly da adýyndy úsh aqynnan qysylǵandaı, áli kúnge deıin pushaıman kúı keshetinimizge basqa sebep tabý da qıyn.
Biraq: «Shortanbaı, Dýlat penen Buqar jyraý, О́leńi biri – jamaý, biri – quraý. Átteń dúnıe-aı, sóz tanyr kisi bolsa, Kemshiligi ár jerde kórinip tur-aý» degen joldar joq emes, bar. Ol jáne eshqandaı abyroı-bedelden jaltaqtamaı, týrasyn aıtqanyn moıyndaýymyz kerek. Sol zamanda da «Aqynymyzdy synadyń, at-shapan aıybyn óte» dep, Abaıdyń aldyna eshkim kelmegen. Endeshe muny «Týra bıde týǵan joq» dep qalaı aıtylsa, solaı qabyldaý jón emes pe?
Bir qyzyǵy, úlken ǵalymdarymyz «Abaı muny nege aıtty?» degen suraqtyń tóńireginde kóbirek bas qatyryp júrgen tárizdi. «Abaı durys aıtty» nemese «burys aıtty» degen eshkim joq. Olardyń qısynyna salsańyz, «Abaı bulaı aıtpaýǵa tıis» eken. Abaıdyń «bulaı deýine» úlken bir sebep bolǵan kórinedi.
Sonda ondaı sebep bolmasa, aqyndar bir-birin synamaýy kerek sııaqty. Biz biletin ómirde eń erkin oıly adamdar aqyn-jazýshylar sekildi edi. Eger olardyń arasynda ashyq pikir aıtylmasa, basqaǵa ne joryq degiń keledi, eriksiz.
Abaı el ómiriniń bar salasyna baǵyt siltegen danyshpan. Soǵan qarasaq, ózi de bir ókili bolyp sanalatyn ádebıettiń syny týraly oılamaýy múmkin emes. Biraq ol kezde jazbasha ádebı syn joqtyń qasy. Sondyqtan da uly Abaı bul óleńin maqsatty túrde jazǵan bolyp shyǵady.
Kórkem shyǵarmaǵa syn aıtý mádenıeti Batysta da, Shyǵysta da tolyq qalyptasyp bolǵan. Belınskıı sııaqty ádebıet synshylarynyń eńbekterimen jete tanystyǵy taǵy bar. Demek Abaı ádebı synnyń qanshalyqty kerek ekenin bilgen jáne bizde de solaı bolsa eken dep arman etken.
Ásili jazba ádebıeti – jazý mádenıetiniń jetistikterin boıyna jıǵan ádebıet. Onda ár sóz ornynda bolyp, mátin kásibı túrde túzilýge tıis. Arǵy-bergiden bilimi bar Abaı muny qatty qadaǵalaǵan. Al aýyzsha shyǵarylyp, aýyzsha taralyp, qaǵazǵa keıin túsirilgen ádebıet bul talapqa qanshalyqty jaýap beredi?
Abaı burynǵy jazba ádebıetin de jaqsy bilgen adam. Bizge mysaly, burynǵylardan úlken dastandardyń jazylý tártibi unady. О́ıtkeni onda shyǵarma nege jazyldy, kimge arnaldy, maqsaty ne degen suraqtardyń jaýaby aıqyn beriledi. Alaıda qazaq dalasyndaǵy jaýgershilik zamandar ádebıettiń osy tártibin buzdy. Shet jaǵasy qaǵazǵa túsken aýyz ádebıetindegi keıingi jyrlar sol uly dastandardyń jurnaǵy sııaqty bolyp qaldy. Abaıdyń «jamaý», «quraý» dep otyrǵany, sol «jurnaqtar» bolýy da ǵajap emes.
О́leńde úsh aqynnyń da aty týra atalyp tur. El ishinde abyroı-bedeli boldy, aqyndyqta úlken orny bar dep qaraǵan joq. Olardyń jyrlarynyń basty kemshiligin de taıǵa tańba basqandaı naqty kórsetip otyr. Eger óleń joldaryna syısa, basqa aqyndardyń esimderi de osy qatardan oryn alar ma edi, qaıter edi.
Qaıtkende de aldyńǵy ótken aqyndarǵa Abaıdyń kóńili tolyq qanaǵattanbaǵany aıdan anyq. Bul jerde Abaıdyń aıtpaǵy, aqyndyqtyń aıshyqty belgisindeı bolyp kelgen qanatty sózderde emes. О́leńge azyq bolǵan qamyryqty oılarda dep bilgen jón shyǵar.
Aýyz ádebıetine kóbine sanamalap aıtý tán. Basqalar sanamalap aıtqan nárseni, Abaı obrazben beredi. Keıde «Bes nársege asyq bol» dep óziniń de sanamalap ketetini bar. «Jaınaǵan týyń jyǵylmaı, Jaqsy ólipsiń, ıapyr-aı» dep sımvolıkaǵa ketetinin de ańǵaramyz.
Biraq Abaıdyń aqyndyq bolmysyn sodan tabam, sodan asham deý qate bolar edi. Shyn máninde Abaı úlken obrazǵa jumys istegen aqyn. Úlken obraz degen ne, ol – adamnyń ishki dúnıesimen úılesetin tutas jaratylys. Mine, Abaıda osy jaratylystyq obraz basym bolyp keledi.
Buǵan qarap eshkimdi de, eshteńeni de tómendetýge de bolmaıdy. Aýyz ádebıetine tán dıdaktıka – eldiń rýhyn kóterý úshin qoldanylatyn jaqsy tásil. Al jazba ádebıeti jazý mádenıeti arqyly sheberlikpen shegendelgen nusqa. Aýyz ádebıeti men jazba ádebıeti báske túsken tusta, Abaı aıtsa, osyny da aıtyp otyr.
Biraq basty maqsat báribir ádebı syn jazý bolǵanyn este ustaǵanymyz jón. Bizge deıingi pikir jazǵan ádebıetshilerdiń bári osyny joqqa shyǵarǵysy keledi. Olar atalǵan aqyndar synnyń obektisi bolýy múmkin emes dep sanaıdy. О́zderiniń mıssııasy tabystyrý, tigisin jatqyzý, kir keltirmeý sııaqty elestetedi.
Bizdińshe, Abaıdyń maqsatyn bulaısha joqqa shyǵarý – júıe qalyptastyrǵan kelisimpazdyqtyń belgisi. Nege de bolsa shek qoıyp otyrý, sheńberden shyǵarmaý, shekaradan asyrmaý qoǵam shyndyǵyn búrkemelep ustaýdan týǵan áreket. Osyndaı jaǵdaıda úlken adamdarǵa Abaıdyń Shortanbaı, Dýlat, Buqar jyraýdy synaýy shekten shyqqandyq bolyp kórinedi-aý, shamasy. Árıne, halyq ańyz etken tulǵalardyń atyna sóz keltirmeý kerek degen izgi nıetti de túsinýge bolady. Ásirese jappaı qýǵyn-súrgindi bastan ótkergen halyq úshin bul da qurmetteýge laıyq qasıet shyǵar. Biraq Abaıdyń oıy odan da izgi, odan da tereń bolsa she?
Kerek deseńiz, álem ádebıetinde uly tulǵalardyń birin-biri synaǵan jazbalary erekshe qundy eńbek bolyp sanalady. Ondaı dúnıeler qoǵamǵa jańalyq ákeledi, sóz bolyp otyrǵan ortany jańa beleske kóteredi. Olar týraly eshkim de túsinbeı synapty, keıingilerdiń aldynda uıat bolypty degenin oqyǵamyz joq.
Sondyqtan bul synnyń qazaq qoǵamyna zııany tıedi-aý dep qorǵalaqtaýdyń qajeti bola qoımas. Qaıta dál osy synnan qazaq rýhanııatynda renessanstyq qozǵalys týýy múmkin edi. Eger zaman tynysh bolǵanda, bul shynymen de renessanstyq mádenı órleýge bastar edi. О́kinishke qaraı, syn ulttyń ósý quraly emes, óshý, ıaǵnı, ósh alý quralyna aınalyp ketti.
Qarap tursańyz, sonda ósý men óshýdiń arasy eki-aq jol, eki-aq tarmaq óleń bolyp tur ǵoı. Áıtpese, Abaı men Buqardyń arasynda bir ǵasyr jatyr. Abaıǵa osy eki joldy jazý úshin bir ǵasyr ýaqyt kerek bolypty. Bir ǵasyrda qazaqtyń sanasy da, danasy da osylaı ósipti. Ony bir taqyrypqa arnalǵan tómendegi eki óleńnen de ańǵarar edińiz.
Buqar jyraý Qalqamanuly:
Balalyq on jasyńyz,
Balǵyn ósken quraqtaı.
Jıyrma degen jasyńyz,
Aǵyp jatqan bulaqtaı.
Otyz degen jasyńyz,
Jarda oınaǵan laqtaı.
Qyryq degen jasyńyz,
Ertteýli turǵan qur attaı.
Elý degen jasyńyz,
Ol da bir úlken bel eken.
Alpys degen jasyńyz,
Qaıǵy, muńdy shól eken.
Jetpis degen jasyńyz,
Jetim qalǵan kún eken.
Seksen degen jasyńyz,
Qarańǵy tuman tún eken.
Toqsan degen jasyńyz,
Ajalǵa taıaý mań eken.
Abaı Qunanbaıuly:
Balalyq óldi, bildiń be?
Jigittikke keldiń be?
Jigittik ótti, kórdiń be?
Kárilikke kóndiń be?
Kim biledi, sen kápir,
Baıandydan sóndiń be,
Baıansyzǵa tóndiń be?
Álde, aınalyp, kim biler,
Botaly túıe sekildi,
Qoradan shyqpaı óldiń be?
Buqar jyraýdyń óleńi halyqtyq sıpatta týǵan. Mundaǵy shartty keıipkerdiń ornyna árkim ózin qoıyp kóre alady. Al Abaıdyń óleńin árkim boıyna sińirip kete bermeıdi. Sebebi onda Abaıdyń óziniń ishki konflıktisi bar. Abaı adýyndy úsh aqynǵa da sol ishki konflıktisimen kelip qaqtyǵysqa tústi. Ol qazaq rýhanııatyna jer astyndaǵy tektonıkalyq qozǵalystaı áser etti. Sonymen dıdaktıkanyń dáýreni ótip, onyń ornyn túrli jobadaǵy lırıka basty. Aldymen aqyn-jazýshylardy jazalaý, abaqtyǵa jabý, ıtjekkenge aıdaý, atý-asý sodan bastaldy. Otarlaýshylar men bıleýshilerge ne qaýipti, ne qaýipti emes, sodan-aq bile berýińizge bolady.
Abaıdyń syny – sara syn. О́leń – sózdiń taza, bóten sózden ada, qur dilmársýden aýlaq bolǵanyn qalaıdy. Osy taqyryptaǵy bir ǵana óleńinde kóp nárse bar. Sonyń bárin sanap aıtsań, búgingi aqyndarǵa da tıip ketedi. Ásirese aqynnyń aqylsyz, bilimsiz, nadan bolmaýy basty shart retinde keltiriledi. Mundaǵy onyń syndarynyń bári kórkemdik sharttarmen ǵana shektelgen. Maqal-máteldi maldanbaıdy, eski bıdi de bedel kórmeıdi. Ádebı syn osy bıiginde tursa, onda bul janr tazalyqtyń sımvoly bolyp qala berer edi.
Biraq Abaıdan keıingi ádebı synnyń baǵyty múldem ózgerdi. Ideıalyq qate, jat ıdeologııa, moraldyq qyzmet, tárbıelik ról degen sııaqty tirkemeler kóbeıdi. Keńes zamanyndaǵy ádebı syn maqalalardy oqysańyz, azamattyq nemese qylmystyq kodekspen tanysyp otyrǵandaı hal keshetinsiz. Men mysaly, áli kúnge deıin qalmaı kele jatqan «shyǵarmanyń ıdeıalyq-kórkemdik jaǵy» degendi onsha-munsha túsine bermeımin. Abaı atamyz da kórkemdik týraly aıtqan, ıdeıa týraly aıtpaǵan. «Tilge jeńil, júrekke jyly tıip, Tep-tegis jumyr kelsin aınalasy» degen, «ıdeıasy myqty, ustanymy berik bolsyn» demegen.
Qazirgi ádebıetti baǵalaýdaǵy eń úlken qate de osydan týatyn sııaqty. Abaı Buqar jyraýdy «Abylaı hanǵa óleńmen jol kórsetti» dep maqtaǵan joq, demek jyraýdyń ol eńbegi tarıh belesinde qaldy. Ol sonshama danyshpan adam bola tura, óleńdi qarý ne qalqan retinde paıdalanýǵa bolady degenge mán bermegen de tárizdi. Al eńbek etip, mal tabý týraly óleńderiniń tárbıelik jaǵynan góri, synshyldyq jaǵy basym. «Ǵylym tappaı maqtanba» degen óleńi bolsa, ol – óleńnen góri, ósıetke jaqyn. Ony da: «Muny jazǵan bilgen qul, – Ǵulamahı Daýanı, Solaı depti ol shynshyl...» dep aıaqtapty. Qazir Daýanı sııaqty ǵulamany oqyǵan qandaı aqynyń bar deseńiz, tilińizdi tistep qalasyz.
Sonymen óz aramyzdan shyǵyp, «Abaıyń kim?» dep oqshyraıǵandarǵa onyń bir ǵana qyryn osylaı tarqatyp aıtyp bergendi jón kórdik. Sondaǵy taldaǵanymyz, Abaıdyń bar-joǵy eki-aq jol óleńi bolyp otyr. Bul eki jolǵa qarasańyz, Abaıdyń shyǵystyń ǵana emes, eýropalyq mádenıettiń de kóshine ilesken kemeńger ekenin kóresiz.
Ol synaǵan Buqar jyraýyń da ońaı bolmaǵan, al Abaıyń teńizden de tereń, taýlardan da bıik. Sondyqtan da biz úshin Abaıdyń jumbaǵyn sheshý jannyń rahaty. Onyń kóp jumbaǵynyń biri – Shortanbaı, Dýlat, Buqar jyraýdy nelikten synaǵanyn ádebıetshi ǵalymdarymyz áli sheshken joq. Biz de sheshtik dep aıta almaımyz. Tek sol eki jol, eki tarmaq óleń ishke túsken dertke aınalyp ketpeýi kerek.
Qudaıǵa shúkir, qýǵyn-súrgin zamanyndaǵydaı, Abaıdyń synyn Buqarlarǵa qarsy shoqpar ǵyp paıdalanýdan boıymyz bostan, sanamyz azat. Biraq dana Abaı urpaǵynyń basyna ne oı salǵysy kelgenin bilmesek, tap osy eki jol keıin de eshkimge maza bermeýi múmkin. Abaı shynymen de úlken aqyndardyń aty atalǵan óleń joldarynyń astaryna tereń bir syr jasyrsa, ony da eshkim tappasyn dep jasyrmaǵany haq. Muny bilý úshin sol kezde qazaq dalasynda joǵarydaǵy úsh aqyn qanshalyqty ańyz bolyp kelip edi, soǵan da bir oı jiberip qoıǵan durys-aý.
Bálkim ol osyndaı syndy jaza otyryp, Qudaıdan basqa eshkim de minsiz bolmaıtynyn taǵy bir eske salyp qoıǵysy kelgen shyǵar. Qalyń eli qazaǵyn bedelden buqpaı, ataqtan yqpaı, putqa tabynǵandaı árkimge bir tabynbaı erkin ósken halyq bolsyn dep úlgi etkeni me eken, álde? Al múmkin ol basqalardy meńzep qana qoımaı, ózi týraly da aıtyp otyrǵan shyǵar, kim bilipti? Eger olaı bolsa qahan ketken soń han, han ketken soń sultan, sultan ketken soń aqyn moınymyzǵa minip almaı, biz de erkin ómir súreıikshi degiń keledi. Biraq bul «Abaıdyń bir sózin aýzyna Qudaı saldy, bir sózin NKVD jazyp berdi» dep sandyraqtaýǵa sebep emes!
Ásilinde biz «ósý men óshýdiń arasy eki-aq tarmaq» dep osyny aıttyq.
