Anemon grek mıfologııasy keıde jel gúli dep atalatyn qyzyl anemondy Adonıstiń ólimimen baılanystyrdy. El aýzyna ilingen jas jigitti Persefon jerasty áleminiń hanshaıymy jáne mahabbat qudaıy Afrodıta jaqsy kórdi. Adonıs ań aýlaǵandy unatatyn, bir kúni jalǵyz ózi ańǵa shyqqanda, azýyn aıǵa bilegen qaharly qabandy jaralaıdy. Afrodıta ǵashyǵynyń aıǵaıyn estip, qansyrap jatqan Adonısti kórýge barady. Áne sol sátte Adonıstiń qanynyń tamshylary tamǵan jerden qyzyl anemondar ósip shyǵady. Bul mıftiń taǵy bir nusqasynda anemondar Adonıstiń ólimine deıin aq tústi bolǵan, ol jaralanǵanda, onyń denesinen aqqan qan olardy qyzylǵa boıaǵan deıdi.
Al jıektelgen japyraqtardan turatyn qalampyrdyń ártúrli maǵynasy bar desedi. Meksıkanyń úndisteri úshin bul ósimdik «ajal shóbi» esebinde. Sol úshin olar hosh ıisti qalampyr gúlderin ólgen adamnyń máıitiniń aınalasyna qoıady. Koreıler úshin basqa qadalǵan úsh qalampyr gúli sáýegeılik nemese bolashaqty boljaý túri bolyp tabylady. Tipti erte solǵan gúl adam ómiriniń qaı kezeńinde azap pen qıynshylyq bolatynyn kórsetedi degen túsinik te bar. Eýropada jasaıtyn Flemıch dep atalatyn ult úshin qyzyl qalampyr mahabbattyń sımvoly, al qyzǵylt tústi qalampyr dástúrli túrde úılený toıymen baılanysty.
Ádebıet áleminde gúl týraly shyǵarma óte kóp. Sonyń ishinde XVI ǵasyrdaǵy fransýz aqyny Per Ronsardyń «Kassandraǵa arnalǵan oda» atty eńbeginde sulýlyqtyń máńgilik emestiginiń sımvoly retinde gúldi paıdalandy. Aqyn Kassandrany qazir jaıqalyp turǵanymen, biraq kóp uzamaı solyp qalatyn raýshan gúline uqsatady. Al Djon MakKreıdiń 1915 jylǵy «Flandrııa óristerinde» poemasy Birinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde shaıqasta qaza tapqandardyń qabirleriniń ústinde ósip turǵan kóknár beınesine nazar aýdarady, bul mıftik mánge ıe gúlderdiń sırek kezdesetin zamanaýı úlgisi edi.
Gúl týraly bizdiń aqyndar da keremet jyrlar jazdy, sol jyrlarda gúldiń náziktigi men qaýashaǵy búr jaryp turdy. Aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń gúli bylaı órilipti:
«Sabaǵy álsiz sary gúl,
Jartasta jalǵyz tur ósip.
Jaýyn ba, jel me – bári bir,
О́zinshe ol da kúresip,
Jartasta jalǵyz tur ósip.
Dáneńe de atpaı jeligip,
Oljasyz qalǵan bir mergen
Otyrǵan sátte erigip,
Jartastan jalǵyz gúl kórgen.
Tamyry tereń kómilgen,
Jartasqa jańa gúl óser.
О́tkinshi mynaý ómirmen
О́zinshe ol da kúreser».
О́leńde gúldiń qaısarlyǵy aıtylǵany anyq. Aqyn onyń ómirmen kúreserin jan júregimen sezgendeı etip sýretteıdi. Ǵalı Ormanov ta óz gúlin oqyrmanǵa bylaı usynady, óleńniń aty «Iаngı ıer gúli».
«Bizge ulandar gúl tartty,
Júzderinen jyr esken.
О́zderi gúl sııaqty
Osy óńirde jańa ósken.
Mektebi de, baǵy da
Jaralǵandaı bir kúnde,
Jabyrlap jan-jaǵyńda
Jastyq bitken túr birge.
Jany qımas órendeı
Jəne oılantty keterde:
Jańa týǵan óleńdeı
Jazdym sony dəpterge.
Jyr syqyldy Iаngı ıer
Qalar uzaq jadymda.
Gúl beıneli səbıler
Kúlimdeser aldymda».
Aqynnyń sábıler men gúlderdi óleń arqyly kóz aldyna elestetýi kóńilge qonymdy. Gúl qashanda mahabbatyń, meıirimdiliktiń, izgiliktiń sımvoly bolyp keledi. Bul zańdylyq búgin de, erteń de, máńgilik ózgere qoımas.
Kelesi óleń Saǵı Jıenbaevtyń jyr baǵynda ósken gúl eken.
«Amalsyz qosh aıtysyp gúldi baqpen,
Aıdyn kól, asaý darııa, myń bulaqpen,
Attanyp kelem búgin Almatyma,
Aspannyń aq tósinde quldyrap men.
Keýdeme kún nuryndaı ystyq alyp,
Bir ushqyn júregińnen tústi baryp.
Shoq gúlin qolyma ustap sol júrektiń
Men, mine, Alataýǵa ushtym alyp.
Bul jerde ózen qandaı, baqtar qandaı,
Bári de júregimde saqtalǵandaı.
Jaltaqtap qaraı berem áli artyma,
Aýylymnan ózim týǵan attanǵandaı!».
Qalamgerdiń alaburtqan sezimine, shalqar shabytyna gúl ǵana demeýshi bolyp turǵandaı. Saǵı syndy syrshyl aqynda, árıne, jaqsy óleń kóp, al solardyń ishinde gúl týralysy bir tóbe. Qalaı aıtsaq ta, gúl aqyndar úshin júrektiń lúpili, sezimniń tunyǵy ispetti. Al aq qaǵaz betindegi álem úshin gúldiń bereri mol. Endigi jerde gúl bar jerde máńgilik jyr da bar.
