Baı-ólke mýzeıi: Qobda beti qazaqtarynyń qazynaly ordasy

– О́lkeniń tarıhy men rýhanııatynan aqpar beretin bul mýzeı alǵash ret 1948 jyly «О́lke­taný kabıneti» degen atpen qurylǵan, – deıdi mekeme bas­shysy Aıshagúl Azamatqyzy. Ol tusta tizimge alynǵan mýzeı jádigerleri arasynda: kóne kıim úlgileri – 8, tarıhı eskertkish mu­ra – 3, qol óner buıymdary – 4, di­nı kitaptar – 302, ártúrli foto­qujattar sany 239 dana bolǵany jaıly derek bar eken. Arada on tórt jyl ótkende (1962 jyly) Mınıstrler keńesiniń 461-shi qaýlysymen aımaqtyq mýzeıdi «Jergilikti ólketaný mekemesi» degen ráýishpen mártebesin kóter­gen eken.

Mýzeı 1988 jyly qazirgi úsh qabat zamanaýı ǵımaratqa kóshi­rilip, Tabıǵat bólimi, Tarıh bólimi, Etnografııa bóli­mi, Qý­ǵyn-súrgin kabıneti, Qa­zirgi zaman bólimi qatarly qury­lym­dar­ǵa jiktelgen kórinedi. Dál qazir mýzeı qoryndaǵy jádi­gerler sany 5 400 artefaktini qu­rasa, bulardyń 60 paıyzy ekspozısııa tórinde tur.

Mýzeıdiń Tabıǵat bóliminde – áıgili Bes Boǵda shyńdarynyń kórkem dıoramasy men dala­dan tabylǵan meteorıtter jáne jyl qustary – úırek-qaz, sháý­li qustar – suńqar, qarshyǵa, tu­rymtaı, jaǵaltaı, t.b, dala ja­nýarlary – buǵy, qasqyr, ilbis, qońyr aıý, taýeshki, ular qa­tar­lylar atalǵan ólkege aıaq bas­qan eýropalyq týrısterdiń kóz­aıymyna aınalǵaly qashan.

Sol sııaqty ólke tarıhynyń ótke­ninen derek beretin mýzeıdiń Tarıh bó­liminde de kóz tartar dúnıe kóp. Atap aıt­qanda, Qobda betine qazaqtardyń qo­nystanýy jáne 1912 jyly manjy-qy­taı bıligin qulatyp qazirgideı tá­ýelsiz el bolýdyń alǵashqy shar­ty retinde bı­lik qurǵan Boǵ­da hanǵa qazaq­tardyń Moń­ǵol eliniń quramyna kirip, teń qu­qyly buqara bolý jaıly jol­daǵan ha­tyn, sonymen qatar Qa­zan tóń­kerisi saldarynan aq qashyp, qyzyl qýǵan ala­ǵaı-bulaǵaı zamandaǵy ataqty Tulba kól shaıqasy qatarly tarıhı oqı­ǵalar je­lisin ańǵarýǵa bolady. Túsingen adamǵa bunyń bári – taǵylymy mol tarıh.

Al ólkege tabany tıgen týrıster men ortalyq aımaqtardan at basyn burǵan halqa-mońǵoldar úshin mýzeıdiń Etnografııa za­ly shynaılyǵymen ári munda qoıylǵan jádigerlerdiń qun­dy­lyǵymen erekshe. Atap aıtqanda, Baı-О́lke aımaǵyn ejelden mekendep kele jatqan ejelgi etnostar: tyba, dórbit, urynqaı, kókmonshaq sııaqty kóshpendi taıpalardyń kıim-keshegi, qol­danbaly sándik buıymdary, sondaı-aq qolóner týyndylary stıldik ózgesheligimen eriksiz tamsandyrady.

Jalpy alǵanda, mundaǵy etno­buıym­dardyń deni – qazaq ultyna tán. Osylardyń ishinde aıryqshalap aıtar bolsaq, qo­zynyń terisin ılep, ony qara­ǵaıdyń nilimen sýaryp, ábden ıi qanǵan soń astarsyz jáne tys­talmaǵan  jalań ishik jasap, qaýsyrmasyn qyzyl tústi jal­paq matamen jıektep, jeńine jáne eki óńirin asa sheberlikpen qy­zyldy-jasyldy oıýly kestemen bá­dizdep, jaǵasyn túlkiniń pushpaǵymen kómkergen ishik-shapan rasynda adam tańdanarlyq.

Teriden jasalǵan kesteli shapan-ishik

Bizdiń nazarymyzǵa shalynyp, kó­ńilimizdi aýdarǵan taǵy bir dúnıe – dala­nyń saryshunaǵy – ke­mirgishter otrıadyna jatatyn taraqquıryqtyń terisinen tigilip, syrtqy tysyn qara púlish matamen qaptap tikken áıel ishik. Mýzeı qyzmetkerleriniń aıtýyna qaraǵanda, bul kıim bir ǵasyr buryn uzatylǵan qyzǵa arnap ja­salǵan deıdi. Ishikti jasaýǵa júzden astam taraqquıryqtyń te­risi jumsalǵan. Bir keremeti  ishik jaqsy saqtalǵan. Tipti daq túspegen dese de bolady.

Taraqquıryq terisinen tigilgen ishik

Sol sııaqty nazarymyzdy aýdarǵan kelesi buıym – kúmis beldikter. Jasalý sheberligine min taǵa almaımyz. Tipti dara turǵan oqshantaıynyń ózi oıý-órnekti aq kúmispen qaptalsa, ılen­gen eki eli shylbyr terige sapaly qara bylǵary qaptap, bel­dikti aınaldyra órnekti kúmis quı­malarmen tizbeleı sándep jasalǵan bul jádiger ólkeniń tólqujaty istetpes. Jergilikti jurt syrttan kelgen qadirli qo­naqtaryna kúmis beldik syılaıtyn úrdis áli úzilmepti.

Kúmis kise – beldikter

Mýzeı qyzmetkerleri mýzeı tórinde turǵan qundy buıymnyń biri dep, bizge kóne aǵash tósekti tanystyrdy. Qaıqy bas aǵash tósek som qaraǵaıdan shaýy­p ja­salǵan eken. Qas betine oı­mysh­­tap oıý salypty. Syrttaı qa­ra­ǵanda bi­teý buıym sııaqty kó­ringenimen, shyn máninde quras­tyrmaly eken. Iаǵnı qajet ke­zinde tósekti bólshektep, túıege teń jasaýǵa yńǵaıly, tápsirlep túsin­direr bolsaq tósek kóship, qonýǵa qo­laıly etip jasalǵan.

Bul oraıda atalǵan mýzeıdiń foto­­qujattar bóliminen jer­gi­likti qazaq­­tardy saıası hám rýhanı turǵydan aǵar­tý úshin arnaıy 1930 jyldary barǵan qazaqstandyq qaıratkerler jaı­ly málimetterdi kezdestirdik. Bu­lardyń basynda komıntern ókili Abaı Qasym pen KIM (Kommýnıstıcheskıı ınternasıo­nal molodıojı) ókili Shárip Shá­ripov tur. Negizinen alǵanda, bul –  jeke ta­qyrypqa júk bolarlyq oqıǵa. Eger bir aýyz sózben túıindep aıtar bolsaq, revsomol ókili Shárip О́tepov 1981 jyly Almaty qalasynda jaryq kórgen «Ja­lyndaǵan jastyǵym – komsomolym» atty kitabynda: «Qazaq aýyl­daryna kó­mektesý jónindegi barlyq sharany jubaıym Dılnuz О́tepova men dosym Abaı Qasymov úsheýmiz birlesip júr­gizdik. Abaı Qasymov Moń­ǵolııaǵa 1930 jyly bizden sál keıi­nirek keldi. Bul kisi Moń­ǵol úkimetiniń suraýy boıynsha komınternniń joldamasymen kelgen bolatyn. Túp tegi Shyń­­jan provınsııasynan shyq­qan ol jıyrmasynshy jyldary SSSR azamattyǵyn alyp, Shy­ǵys eńbekshilerine arnalǵan Kom­mýnıstik ýnıversıtetti bitir­gen. Jasy bizden eresek, sol kez­diń ózinde qyryqtar shama­syn­da bolatyn. Áıeli Tashınke Mir­qa­symqyzy komsomol múshesi, qyzyl otaýdyń aktıvısi edi» dep jazypty.

Sózimizdi túıindep aıtar bolsaq, mýzeı ol – tarıh qoı­masy. Al tarıh dege­nimiz – halyq­tyń ótkenin eske túsiretin, bola­shaqqa baǵyt silteıtin, so­nymen qatar buqarany rýhanı baıy­typ, sanasyn jańǵyrtatyn – ilim. Osy turǵydan qaraǵanda, Baı-О́lke mýzeıi Qob­da beti qazaqtarynyń rýhanı qambasy ispettes.

Qaıqy basty aǵash tósek