Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
– Baıyptap qarasaq, qazir aǵa býyn men keıingi tolqyn arasy alshaqtap ketkendeı, basqasyn aıtpaǵanda, bir-birin oqymaıdy. Buǵan ne sebep, qoǵam ba, álde adam ba?
Baqytbek Qadyr:
– Qazir býyndardy baılanystyratyn dáneker joq dep aıtýǵa bolady. Jazýshylar, ıaǵnı prozaıkterdiń kóbi ıntrovertteý bolyp keledi. Olardyń óz álemi ózinde. Keshegi «men» – búgingi «men» emes, qazirgi «men» – erteńgi «mennen» bólek, ıaǵnı «adam ár uıyqtap oıanǵan saıyn aldyńǵy adamnan basqa» degen de metafızıkalyq túsinik bar. Ár adamnyń ishinde bir ǵana adam bolýy múmkin be? Jazýshynyń ózge adamnan ózgesheligi sol, ol ishindegi adamdardy (keıipker) jaryqqa shyǵarady. Solarmen álek bolady. Onyń ishinde úlken be, kishi me álemi bar, al oǵan myna qoǵam syımaýy múmkin. Tomaǵa-tuıyq ómir súrýiniń bir sebebi osy bolsa, ekinshi sebebi jazýshy óz aınalasyndaǵy jáne aldyńǵylardy jata-jastanyp oqýdan taısaqtaıdy, oǵan uqsap ketý nemese jutylyp ketý qaýpi bar. Proza tájirıbe almasatyn jer emes. О́ıtkeni óner ózgege uqsamaýymen erekshelenedi emes pe? Buny úshinshisi deńiz. Tórtinshi, qoǵamdyq qatynastyń da áseri bar: máselen, býyndardy baılanystyryp turǵan ne bar? Menińshe, qazir olardy baılanystyratyn eshteńe de joq. Maǵan aldyńǵy aǵalardyń ómirde kórgen-baqqan qońyrjaı áńgimeleri ǵana qyzyq, olarmen sol baǵytta ǵana áńgimelesemin. Orta býyn aǵalarmen sóılesý aýyrlaý... Al óz qatarlastarymmen jaqsy aralasamyn, bizdi baılanystyratyn ortaq muń-zarymyz bar. Qazirgi ádebı úderister, kitap saýdasy, baspagerlerdiń jymysqy jumysy, odan bólek qoǵamdaǵy túrli qubylystar, ózgerip jatqan qundylyqtar jóninde jaqsy syr shertisemiz, qyzyl keńirdek bolamyz. Jazǵandarymyzdy oqyp, pikir bildirisemiz.
Negizinde býyndar bir-birin oqymaıdy emes, oqıdy, biraq úndemeıdi. Reaksııa bildirýden qashady. Bul birinshiden, onyń ádebıetke degen enjarlyǵy. Bul rette búkil ádebıetshi ádebı úderiske belsendi bolýy múmkin de emes, biraq shyn tanı alatyn úlken be, kishi me, talanttar eń bolmasa jaqsylardy baǵalap otyrýy qajet shyǵar.
Jáýdir Nartaı:
– Osy jaǵdaıdy men de túsinbeımin, nege aǵa býyn jastardy oqymaıdy? Áıteýir arada bir alshaqtyq bar. Bálkim, shynymen de jaqsy shyǵarmalar jazylmaı jatqan shyǵar. Meniń oıymsha jaqsy shyǵarma jazylsa, avtory jas pa, jasamys pa, báribir mindetti túrde oqylady dep oılaımyn. Dese de keıde kóńiliń alańdap, aldyńǵy býynnan bir jyly lebiz kútip qalatynymyz jasyryn emes. Jaqynda on jas jazýshynyń «Daýys» atty áńgimeler antologııasynyń Almatydaǵy tusaýkeserinde boldym. Sol kúni tanymal jazýshylarymyzdyń bireýi de tóbe kórsetpedi. Nege kelmedi, nege jas qalamgerlerge aqjarma tilegin aıtyp, taýdaı bop tórimizde otyrmady degen suraq mazalady. Bálkim, sózge sarań úlkenderge ókpeleýdiń qajeti de joq bolar. Bir kezderi ózderiniń de úlkenderden pikir kútkenin umytyp ketken shyǵar. Osyndaıda úlkenniń aýzyna ilikpedim dep emes, jastardyń nazarynan tys qalsań mine, soǵan kóbirek alańdaýyń kerek shyǵar dep oılaımyn. О́z basym Esbolat Aıdabosyn, Toqtaráli Tańjaryq syndy aǵalarmen shyǵarmashylyq baılanysty úzgim kelmeıdi. Synı pikirleri kóńilime qonady. Úlkendigi, janashyrlyǵy seziledi.
Álisher RAHAT:
– Bul suraqqa naqty jaýap berý qıyndaý. Iá, býyndardyń arasy alshaqtap ketkeni baıqalady. Ádebıettegi úlken býyn keńes zamanyndaǵy ádebıetke degen súıispenshilikti kórdi. Nazarda júrdi. Qalamaqysy boldy. Kitap naryǵyna ilesip ketken jazýshylar bar, ilese almaı qalǵany da kóp. Orta býyn aǵalar óliara shaqqa tap keldi. Odan qalamyn qushaqtap, aman alyp qalǵan jazýshylar biren-saran, áıtpese basym kópshiligi kúnkóris qamymen jýrnalıstıkaǵa, telejýrnalıstıka, t.b. salalarǵa at basyn burdy. Kúıip ketken qanshama talant bar. Al qazir jazyp júrgen jas jazýshylar aldaǵy 5-10 jyldyqta shyǵarmashylyǵynyń jemisin kóredi dep oılaımyn. О́ıtkeni meni túısigim aldamasa, aldaǵy ýaqytta ádebıetke suranys artýǵa tıis. Úlken ózgerister kezeńinde, soǵys ýaqytynda óner, mádenıet mańyzdy ról atqarady. Mundaı ýaqytta úkimettiń ózi mádenıetke kóńil bóle bastaıdy. Mysaly, 1933 jyly KSRO-da kitap shyǵarý isinde bým boldy. Abaıdyń shyǵarmalary qaıta basyldy. Keńinen nasıhattala bastady. Oǵan úkimet ózi múddeli edi. Asharshylyqty umyttyrý, halyqty sendirý mańyzdy boldy. Al endi dál búgingi kezde ádebıet tek hobbı sekildi áser qaldyrady. Ádebı úderis, kúndelikti jańalyq joq. Aıyna bir jaqsy áńgime jazyla ma, joq pa, ol da belgisiz. Jalpy, proza jazatyndar sırek. Bul turǵyda eshkimniń eshkimge ókpe artpaǵany jón sekildi. Jas jazýshylardy oqyp turatyn keıbir aqsaqaldardy jaqsy bilemin.
Esbol Nurahmet:
– Osyndaı jalpylama saraptamany janym súımeıdi. Bireý oqyp júr, aralasyp júr, bireý bólek júr, árkimniń óz tańdaýy, óz joly bar. Oqysa, súıgenin oqıdy, ádebıetpen aınalystym eken dep tutas qazaq ádebıetine jaýapty bolyp alatyn minezdi qoıý kerek. Unamasa – oqyma, ýaqytyńdy bosqa qurtpa, unaıtyn dúnıemen aınalys. Eger úlkender jaǵy meni oqymaı jatsa – unamaǵan shyǵarmyn. Jastar úlkenderdi oqymasa – ol da solaı. Bastysy izden, jaqsy jazýǵa tyrys, synshy bolsań, bárin oqy, syna. Ádebıetshi, jazýshy degen únemi barlarda bas qosyp kóbik sózdi kópirtip otyratyn adamdar emes shyǵar dep oılaımyn. Sondyqtan bul suraqqa jóndi jaýap bere almaıdy ekenmin.
– «Eń qıyny – qazirgi qoǵamdy jazý», deıdi danyshpandar, al siz óz shyǵarmańyzda qazirgi qoǵamnyń beınesin bere aldyńyz ba?
Baqytbek Qadyr:
– Aqparat jáne tehnologııalar dáýiri «eń qıyny – qazirgi qoǵamdy sıpattaý» degen danyshpandaryńyzdyń bas aýrýyn kún tártibinen túsirip tastady dep oılaımyn. Sıfrly tehnologııa biraz sıqyrdyń betin ashyp tastady. Qazirgi qoǵam kóz aldyńyzda tur ǵoı. Menińshe, ónerdiń búgini, erteńi jáne ótkeni joq, tek keńistigi bar. Adam jan dúnıesindegi sezimderiniń jasy uzaq. Mysaly, dál qazir ortamyzda ómir súrip jatqan adam baıaǵy este joq eski zamandaǵy bir erkek pen áıel jaıly jazsyn nemese bolashaqqa qııalmen sapar shegip bir oqıǵany jazsyn, qalaı bolǵan kúnniń ózinde jazýshynyń dúnıetanymy osy kezde qalyptasty, ómirdi osy kezde ózinshe qabyldaı bastady, demek ol qaı shaqty qııaldasa da, qazirgi prızmada qaraýy mindetti túrde aralasady, onsyz tipti múmkin emes. Osy turǵyda men «qazirgi zamandy jazý» degendi túsinińkiremeımin.
Jáýdir Nartaı:
– Jazý ústinde men búgingi qoǵamnyń beınesin bersem eken dep oılanyp jatpaımyn. Jazý degen de bir stıhııalyq kóńil kúı ǵoı. Keıde bir ıýmormen bastalǵan dúnıeń mıstıkaǵa ulasyp ketedi. Keıde sentımentaldy boıaýy basymyraq bolyp ketedi. Meniń shyǵarmalarymda kóbinese ótkenniń saryny basym. Kóbinese balalyq kezim, jasóspirim shaǵym týraly jazamyn, sosyn áıelder taǵdyry jaıynda jazyp júrmin. О́ıtkeni ózime jaqyn taqyryptar tóńireginde qalam terbeımin. Men búgingi qoǵamnyń beınesin shyǵarmalarymda áli bere alǵanym joq. Sebebi óz keıipkerimdi taba almaı júrmin. Bálkim, bolashaqta tabarmyn, sol kezde jazyla jatar. Qazirge kóńilim neni qalaıdy, sony jazyp júrmin. Menińshe, jazýshy ózi jaqsy túsinetin, óz tabıǵatyna jaqyn taqyrypta jazsa ǵana óndirip jazady dep oılaımyn.
Álisher RAHAT:
– О́z ózime baǵa bere almaımyn. Ony ádebıettanýshylar, synshylar, oqyrman qaýym aıta jatar. Alaıda ózim úshin qazirgi qoǵamdy jazý ońaıyraq. О́ıtkeni byltyr 1930 jyldary bolǵan oqıǵany jazýǵa otyryp edim, sátti shyqpady. О́ıtkeni ol kezdegi adamdardyń sóıleý máneri, júris-turysy, tanym-túsinigin tereń bilýiń qajet eken. Bilgen kúnniń ózinde ony shynaıy, ári qyzyqty qylyp bere alý – tipten bólek. Qalamym kibirtiktep qalady. Al osy zamandy sýrettegende maǵan kóp nárse aıqyn, men keıipkerlerdiń motıvterin, psıhologııasyn jaqsyraq bilem, sebebi men olarmen birge ómir súrip júrmin.
Esbol Nurahmet:
– О́z basym shyǵarmalarymda qazirgi qoǵam men búgingi adamnan basqa eshteńe jazǵan emespin. Sátti shyqty ma, joq pa, ony synshylar men esti oqyrman ózi aıtsyn.
– Zaman ózgergen saıyn ádebıettegi bolsyn keı mán men maǵyna ózgerýi múmkin. Osy rette jazýda ne mańyzdyraq?
Álisher RAHAT:
– Til de, oı da ózgeredi. Al adam jany ózgermeıdi. Mysaly, qańtarǵa deıingi Qazaqstan men odan keıingi Qazaqstandy alyńyz. Adamdardyń saıası kózqarasy, ustanymy, sózi de kúrt ózgerip ketti. Sol sekildi til de ózgeredi. Qazir Muhtar Áýezov sekildi jaza alatyn jazýshy bar ma? Sózdiń sonshama qoryn ıgeretin alyp jazýshy kim? Biraq «qorǵansyz jetim qyzdyń» jany áli tiri me? Bul qoǵamda da jetimder bar ma? Bar. «Kinámshil boıjetkender» she?
Jáýdir Nartaı:
– Ártúrli ádebı aǵymdar týraly aıtylyp jatady, men sony kúni búginge deıin jóndep túsine almadym. Men «ızmderdi» beıneleý ónerinde ǵana qabyldap úırenip qalǵanmyn, ádebıettiń ızmderine tereńdeı almaımyn. Ári bas qatyryp ta kórmedim. Bálkim, bul jaqsy da shyǵar. Ádebıet degenimiz de – máńgilik sezimderdiń áńgimesi. Meniń oıymsha jazýda eń mańyzdysy – adamnyń sezimi. Adamnyń jan sezimin qozǵamaıtyn shyǵarmalardyń este qalýy óte qıyn. Zaman ózgerdi dep, tym qysqa jazý, tildi jutańdatyp jiberý degendermen kelispeımin. Ádebıetke kelgen soń, jazýshynyń tili kórkem, oqıǵalary jumyr bolý kerek degen pikirimdi ózgertpeımin. Ádebı eksperımentterge bara bermeımin. Tym anaıylyqty unatpaımyn. Batysshyl da emespin.
Baqytbek Qadyr:
– Kishkentaı detaldar mańyzdy. Jazý – oqıǵa qýalaý emes. Jazýshy sıýjet tabý úshin bireýden estý nemese oqıǵany bastan keshýge mindetti emes shyǵar. Qııal men sezimde bolsa jeter. Oqıǵalar da ómirsheń emes. Este keıbir detaldar qalady. Sondyqtan detaldar mańyzdy. Bul oıdy qozǵaǵan – kıno. Jazý – alýan detaldar arqyly sezimderdi berý, emosııaǵa túrtki bolý. Ol – oqyrman keshken jáne keshpegen sezim. Eshteńe ıdeal bolmaýǵa tıis. Jaqsy da, jaman da bar. Ýaqyttyń tańbasy – kartına. Onda ýaqyt uǵymy joq, tek keńistik pen atmosfera ǵana bar.
Esbol Nurahmet: Bilmeımin.
– Súıekti shyǵarma, ıaǵnı roman jazý jaspen, ýaqytpen keletin mashyq pa? Siz jazǵan romandy qashan oqımyz?
Jáýdir Nartaı:
– Ol endi jazýshynyń izdenisi men qarym-qabiletine baılanysty dep oılaımyn. 25 jasqa jetpeı álemdik shyǵarmalardyń avtory atanǵan jazýshylar bar. Mıhaıl Sholohov «Tynyq Donyn» 23 jasynda jazdy dep jatady, Al Balzak, Onere de Balzak bolǵansha 20 jasynan bastap irili-usaqty talaı shyǵarmalar jazǵan, biraq bári sátsiz aıaqtalady. M.Áýezov «Abaı jolyn» jazýdy 19 jasynan oıǵa alǵanymen tek otyz jylǵy tynymsyz izdenis pen eńbeginiń arqasynda ǵana aıaqtaıdy. Degenmen adamnyń 20-30 jas aralyǵynda ómirdiń bir parasyn aıaqtaıdy ǵoı dep oılaımyn. Adam sol jasynda ǵashyq bolady, súıedi, jek kóredi…. О́z-ózimen túrli qaqtyǵystarǵa barady. Bul adamnyń búkil bolmysyn ashatyn eń uly sezimder ǵoı. Bul kezde adamnyń boıynda emosııa aǵyny mol bolady. Osy kezde jazylǵan dúnıelerdiń sátti shyǵýy ábden múmkin. Másele qalaı jazǵanyńyzda ǵoı. Tereń oı romandarda ǵana aıtylady. Qulashty keń sermeı alasyń. Qazirde basymda monoromandardyń, shaǵyn povesterdiń ıdeıasy joq emes, jazýyma da bolady, biraq maǵan izdený úshin birneshe jyl kerek dep oılaımyn. Eń aldymen, ózimniń jazýshylyq psıhologııamdy tanyǵym keledi. Qazir meniń oıym sharshańqy, shashyrańqy. Jumysbastymyn, ómir aǵymy solaı bolyp ketti. Ýaqytym tyǵyz. Onyń ústine men áli otbasyn qurmadym. Kólemdi shyǵarma jazsam, eń aldymen áıel, ana obrazdaryn keńinen ashyp, áıel tabıǵatyn, sezimin ár qyrynan sýrettegim keledi.
Baqytbek Qadyr:
– Jas emes, jaǵdaı qajet dep oılaımyn. Árıne, jastyń mańyzy bar deýge de bolady. О́ıtkeni proza tabandylyqty qajet etedi. Oǵan izdenis pen jazýshynyń asqaq qııaly, dúnıetanymy kerek. Jıyrmadan qyryq jasqa deıingi adamnyń densaýlyǵy men energııasy ónimdi jumys isteýge qolaıly dep topshylaımyn. Byltyr bir kólemdi shyǵarma bastaǵan edim, jaqynda aıaqtaımyn.
Álisher RAHAT:
– Bul suraqqa jaýap berý qıyn. Keıde rasymen adamǵa ómirdi kóbirek baqylaý úshin, ómirlik tájirıbeden ótý kerek. Ol jaspen keledi. Biraq Sholohov «Tynyq Dondy» 23 jasynda jazdy ǵoı. Kamıý de jas kezinde tanyldy. Sondyqtan kesip aıtý qıyn. Al meniń eki romanymdy dál qazir oqysańyz da bolady.
Esbol Nurahmet:
– Roman jazý jasqa qarmaıdy, tózimdi, eńbekti talap etedi. Biraq jazyp kórsem deımin.
Dóńgelek ústeldi júrgizgen
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»
