Ekonomıka • 23 Qyrkúıek, 2022

О́nerkásiptik baq sharýashylyǵyn damytý tabıǵı ónimder naryǵyna serpin beredi

83 ret kórsetildi

Qazaq jemis-kókónis sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń «Tal­ǵar» óńirlik fılıalyndaǵy pomologııalyq baqta «Jemis-kókónis sharýa­­shylyǵy salasynda ǵylymdy damytýdyń ózekti máseleleri men bo­la­shaǵy» taqyrybynda halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótti.

Almalyq aýylyndaǵy 5 gektarǵa jýyq aýmaqta jaıqalyp turǵan aport baǵy hosh ıisimen ǵana emes, kelý­shi­ler­di alaqandaı alqyzyl almalarymen tańǵaldyrady. Qazirgi maýsymda bir aporttyń salmaǵy 470 gramm tartsa, mamandar osy aıdyń aıaǵyna deıin shamamen 500 gramnan asatynyn boljap otyr. Búginde memlekettik sorttaý sy­n­aǵ­yna almanyń – 40, almurttyń – 14, shıe­niń – 6, óriktiń – 8, tańqýraıdyń – 4, qara qaraqattyń 6 sorty berilgen. Aıta ketetin mańyzdy jaıt, Qazaq jemis-kókónis sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty dalalyq úlgidegi jáne in vitro kolleksııasy túrinde sho­ǵyrlanǵan baqsha, jemis-jıdek da­qyldary men júzimniń Ortalyq Azııadaǵy birden-bir genetıkalyq jı­naq­taýshy banki retinde belgili. Munda 1 617 genotıp saqtalǵan.

Pomologııalyq baqtyń 85 jyldy­ǵy­na oraı uıymdastyrylǵan saltanatty is-shara barysynda «Qazaq jemis-kókónis sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń» basqarma tóraǵasy Temirjan Aıtbaev baý-baqsha sharýashylyǵyndaǵy ǵylymdardyń jetistikterine toqtalyp, úzdikterdi marapattady.

Osy is-sharaǵa arnaıy qatysqan Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Ábilhaıyr Tamabek elimizde baý-baqsha daqyldarynan básekege qabiletti tabıǵı ónimder shyǵarý múmkindiginiń zor ekenin atap ótti. Vedomstvo ókiliniń aıtýynsha, aportty brendke aınaldyrý – basty maqsat. Bul úshin otandyq ónimder óndirisin kúsheıtý qajet. Osy oraıda Prezıdent basymdyq berip otyrǵan tuqym sharýashylyǵyn damytýdyń ózekti ekenine toqtalǵan Á.Tamabek: «Aldaǵy jyly tuqym sharýashylyǵy ortalyǵy qurylyp, sýbsıdııalaýdyń jańa erejeleri qol­da­nysqa enedi. Onyń barysynda tu­qym sharýashylyǵy tehnıkalaryn qol­daı­tyn jobalar da bar» – dep atap ótti.

Sonymen qatar sharýashylyqtarǵa 50-den 70 paıyzǵa deıin sýbsıdııalar qarastyrylýda. Aldaǵy 10-15 jylda otandyq tuqymdy 70 paıyzǵa jetkizý kózdelip otyr. Al sapaly ónim naryǵyn damytýda óndiris pen ǵy­lymnyń yqpaldastyǵy asa qajet. Ol úshin aǵa býyn men jas ǵalymdar ara­syndaǵy sabaqtastyqty tereńdetý, ozyq tájirıbelerdi bólisý ýaqyt kút­tirmeıdi.

Osy oraıda saladaǵy bilikti mamandar máselesin qozǵaǵan akademık, QazUAZÝ rektorynyń mindetin atqa­rý­shy Qanat Tireýov otandyq jemis-jıdek daqyldaryn ósirý, saqtaý jáne óńdeý tehnologııalaryn jetildirýmen qatar agrarlyq ǵylym men baý-baqsha, kókónis sharýashylyǵy salasyndaǵy óndiristi damytý, zamanaýı tehnologııalardy paıdalaný arqyly sapaly ónimdi kóbeıtý máselesine toqtaldy.

Búginde aýyl sharýashylyǵy damyp kele jatqan óńirlerdiń biri – Almaty oblysynda 24 myń gektarǵa baý-baqsha egilgen. Onyń 17 myń gektary alma baqtaryna tıesili. Almaty oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy bastyǵynyń orynbasary Koıýmchan Omarovtyń aıtýynsha, óńirdegi baý-baqsha ónimderi ishki suranystyń qajetin ótep tur. Keıingi jyldary qolǵa alynǵan ıntensıvti baqtarda ár gektarynan 30-50 tonnaǵa deıin ónim jınaý múmkindigi bar. Al oblysta júzege asyp jatqan qanatqaqty jobalar aldaǵy ýaqytta úlken óndiris alańdaryna aınalady degen senim basym.

Pomologııalyq baqtaǵy irgeli zert­teýler 80 jyldan astam ýaqyt boıy úz­dik­siz jalǵasyp keledi. «Qazaq je­mis-kókónis sharýashylyǵy ǵylymı-zert­t­eý ınstıtýtynyń» basqarma tór­aǵasynyń orynbasary Sáýle Qazybaeva atap ótkendeı, baqsha kolleksııasy – memlekettiń strategııalyq qory. Bú­ginde seleksııalyq gendik qorda 3 myń­ǵa jýyq gıbrıd túrleri bar. Al memlekettik tizbege engen 200-deı jańa sort shyǵarylǵan. Elimizdiń Túrkistan, Almaty, Jambyl jáne Qyzylorda oblystary baq sharýashylyǵyna yńǵaıly óńirler deıtin bolsaq, ınstıtýt mamandary jylyna ár daqyldan bir suryp shyǵarýdy maqsat etip keledi. Al sońǵy alty jyl ishinde júzege asqan «Kandı» jobasy aldaǵy ýaqytta jalǵasyn tabatyn bolsa, teńiz deńgeıinen 700-1200 shaqyrym bıiktikte ósetin aporttyń osy óńirge ǵana tán jemis ekenin taǵy da aıǵaqtaı túsedi.

o

Elimizde aýyl sharýashylyǵy keı­bir ónim túrleri boıynsha ım­portqa táýeldi ekenin qaperge alatyn bolsaq, sońǵy jyldary res­pýblıkaǵa orta eseppen 900 myń ton­nadan astam jemis-jıdek áke­lingen. Osy oraıda ishki naryqtaǵy suranysty tolyǵymen qamtamasyz etý úshin 6,6 myń gektar aýmaqta jańa qarqyndy baqtardy otyrǵyzý josparlanýda. Sarapshylardyń boljamy boıyn­sha 2024 jylǵa qaraı jemiske degen suranysty otandyq óndiris esebinen qamtamasyz etýge múmkindik týady. Sonymen qatar elimizdiń óner­kásiptik baq sharýashylyǵynyń ta­bystylyǵyn, básekege qabilettiligin arttyrýda zamanaýı tehnologııalardy qoldaný, almany brendteý, kadrlardy daıarlaý jáne qaıta daıarlaý sııaqty júıeli jumystar júzege asýy qajet. Qolǵa alynǵan mańyzdy jobalar Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń «Agroýnıversıtet» oqý-tájirıbelik sharýashylyǵynda iske asyp keledi. Munda jemis-jıdek ósirý boıynsha kadrlardy tájirıbe negizinde daıyndaý úshin jáne ózara tájirıbe almasý úshin 2020 jyly Dutch Fruit Solutions Kazakhstan (Nıderland) kompanııasymen birlesip, «Qarqyndy baq» iske qosylǵany belgili. Nıderland Koroldigi – ónim tuqymy men otyrǵyzý materıaldary boıynsha álemdegi kóshbasshy eksporttaýshy. Demonstrasııalyq alańda 8 túrli jemis-jıdek daqyldarynyń (alma, almurt, qara órik, shıe, kókjıdek, qulpynaı, qaraqat, sparja) 40-qa jýyq jańa suryptary ósiriledi. О́sim­dikterdi kútý men ósirýdiń, ony zııan­kester men aýrýdan qorǵaýǵa beıim­delgen sheteldik júıeleri, avtomatty sýarý júıesi, tyńaıtqysh qosý arqyly tamshylatyp sýarý – fertıgasııa sııaqty zamanaýı tehnologııalar qoldanylady. Bıyl sáýir aıynda 0,1 ga-dan 230 kg kók sparjanyń alǵashqy ónimi, sondaı-aq Deljonca, Santana, Wilton Star alma suryptarynyń ónim­deri alyndy. О́tken jyly alma men almurttyń shyǵymdylyǵy 5,1 t/ga bolsa, bıyl 13 t/ga-ǵa jetip otyr. Qara óriktiń shyǵymdylyǵy orta eseppen 7,2 t/ga-yn quraıdy.

Pomologııalyq baqtaǵy jıyn QazUAZÝ-yn Agrotehnıkalyq hab zert­hana­larynda granttyq jobalar aıasynda jáne jekelegen kompanııalar ázirlegen ónimder kórmesimen erek­shelendi. Bul óndiristik alań elimiz­degi baý-baqsha daqyldarynyń óte baı qoryna tánti etti. «Ulttyq agrar­lyq ǵylymı-bilim berý ortaly­ǵy» KeAQ «Qazaq qaıta óńdeý jáne taǵam ónerkásipteri ǵylymı-zertteý ınstıtýty» ǵalymdary otandyq jáne sheteldik naryqtaǵy ónimderdiń sapasy men básekege qabilettiligin arttyrý maqsatynda qaıta óńdeý jáne taǵam ónerkásibiniń ınnovasııalyq damýyn ǵylymı qamtamasyz etip keledi. Osy oraıda granttyq jobalar aıasynda ázirlengen alma, qyzylsha, sábiz, t.b. basqa jemis túrlerinen óndirilgen pıýreler bıologııalyq tabıǵı quramy jaǵynan erekshelense, QazUAZÝ Azyq-túlik ónimderiniń tehnologııasy jáne sapasy ınnovasııalyq ǵylym bilim ortalyǵynyń jetekshisi Bıbipatıma Erenova ártúrli jemis-jıdekter qos­pasy bar qurt ónimderi, aǵzaǵa paıdaly tabıǵı smýzıler, qaraqat jáne qara búldirgen, alma jáne shyrǵanaq, sháńgish jáne tańqýraı dámdi sorbe ónimderiniń daıyndalý barysymen tanystyrdy.

Al topyraq quramyn jaqsartyp, mol ónim alýǵa yqpal etetin Swissgrow kom­panııasynyń ónimderi, sondaı-aq shıkizatyn Almaty oblysynyń Raıymbek aýdanyndaǵy kómir óndirisi alqabynan alyp otyrǵan Al Karal gýmındik organıkalyq mıneraldy ty­ńaıtqyshtary aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan ınnovasııalyq ónimderimen erekshelenýde. Sonymen birge otandyq BioZam-Zam mıneraldy tyńaıtqysh úı jáne dala alqaptary daqyldary úshin paıdaly. Elimizdiń ońtústik jáne soltústik aımaqtarynda, sondaı-aq jylyjaılardaǵy ósimdikterdi qunar­landyrýǵa yqpal etedi. Bul óndi­ris­te kúnine 70-80 tonna tyńaıt­qysh ázir­lenedi.

Konferensııada ǵalymdar, ǵy­ly­mı mekemeler ókilderi, aýyl sha­rýa­shylyǵy taýarlaryn óndirý­shiler ınstıtýttyń seleksııalyq jetis­tik­te­rimen jáne jemis-jıdek da­qyl­darynyń kópjyldyq kolleksııa­symen tanysyp, elimizdegi baý-baq­sha óndirisin damytýǵa qatysty tu­jy­rym­da­rymen bólisti.

 

ALMATY

Sońǵy jańalyqtar

Messı jeńiske jeteleı almady

Fýtbol • Búgin, 07:35

Shırek fınalǵa ótti

Tennıs • Búgin, 07:33

Tórtinshi orynǵa turaqtady

Tennıs • Búgin, 07:32

Jýrnalıster arasyndaǵy jarys

Qoǵam • Búgin, 07:30

Júldeniń aýyly alys emes

Sport • Búgin, 07:28

Shırek fınalǵa shyqqandar belgili

Sport • Búgin, 07:27

Barymtaǵa – «qarymta»

Qoǵam • Búgin, 07:25

Asyq atýdan álem chempıony

Ulttyq sport • Búgin, 07:24

Úzdik pedagogke – jeńil kólik

Bilim • Búgin, 07:22

Adam kapıtalyn arttyrýǵa arnalady

Ekonomıka • Búgin, 07:20

Jańa qundylyqtar – bılik ózegi

Pikir • Búgin, 07:18

Jańa reformaǵa senim zor

Pikir • Búgin, 07:16

Kóptiń kókeıindegini dóp basty

Pikir • Búgin, 07:15

Jol jaqsarmaı, is ońǵarylmaıdy

Pikir • Búgin, 07:13

Úmit sózi

Pikir • Búgin, 07:12

Bul – bolashaqtyń tańdaýy

Pikir • Búgin, 07:08

Ashyqtyqty arttyratyn ıgi ister

Qazaqstan • Búgin, 07:05

Quqyq ústemdigi – kelisim kepili

Qazaqstan • Búgin, 07:03

Judyryqtaı jumylý eldi jigerlendiredi

Saıasat • Búgin, 07:02

Erteńimiz úshin utymdy sheshim

Saıasat • Búgin, 07:00

Alashtyń aq joly ardaqtaldy

Saıasat • Keshe

Kemedeginiń jany bir...

Saıasat • Keshe

Kásip kózi – násip kózi

Ekonomıka • Keshe

Tuńǵysh tóraǵanyń toıy

Qazaqstan • Keshe

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Keshe

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Keshe

Sheberler sherýi

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar