Almalyq aýylyndaǵy 5 gektarǵa jýyq aýmaqta jaıqalyp turǵan aport baǵy hosh ıisimen ǵana emes, kelýshilerdi alaqandaı alqyzyl almalarymen tańǵaldyrady. Qazirgi maýsymda bir aporttyń salmaǵy 470 gramm tartsa, mamandar osy aıdyń aıaǵyna deıin shamamen 500 gramnan asatynyn boljap otyr. Búginde memlekettik sorttaý synaǵyna almanyń – 40, almurttyń – 14, shıeniń – 6, óriktiń – 8, tańqýraıdyń – 4, qara qaraqattyń 6 sorty berilgen. Aıta ketetin mańyzdy jaıt, Qazaq jemis-kókónis sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty dalalyq úlgidegi jáne in vitro kolleksııasy túrinde shoǵyrlanǵan baqsha, jemis-jıdek daqyldary men júzimniń Ortalyq Azııadaǵy birden-bir genetıkalyq jınaqtaýshy banki retinde belgili. Munda 1 617 genotıp saqtalǵan.
Pomologııalyq baqtyń 85 jyldyǵyna oraı uıymdastyrylǵan saltanatty is-shara barysynda «Qazaq jemis-kókónis sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń» basqarma tóraǵasy Temirjan Aıtbaev baý-baqsha sharýashylyǵyndaǵy ǵylymdardyń jetistikterine toqtalyp, úzdikterdi marapattady.
Osy is-sharaǵa arnaıy qatysqan Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Ábilhaıyr Tamabek elimizde baý-baqsha daqyldarynan básekege qabiletti tabıǵı ónimder shyǵarý múmkindiginiń zor ekenin atap ótti. Vedomstvo ókiliniń aıtýynsha, aportty brendke aınaldyrý – basty maqsat. Bul úshin otandyq ónimder óndirisin kúsheıtý qajet. Osy oraıda Prezıdent basymdyq berip otyrǵan tuqym sharýashylyǵyn damytýdyń ózekti ekenine toqtalǵan Á.Tamabek: «Aldaǵy jyly tuqym sharýashylyǵy ortalyǵy qurylyp, sýbsıdııalaýdyń jańa erejeleri qoldanysqa enedi. Onyń barysynda tuqym sharýashylyǵy tehnıkalaryn qoldaıtyn jobalar da bar» – dep atap ótti.
Sonymen qatar sharýashylyqtarǵa 50-den 70 paıyzǵa deıin sýbsıdııalar qarastyrylýda. Aldaǵy 10-15 jylda otandyq tuqymdy 70 paıyzǵa jetkizý kózdelip otyr. Al sapaly ónim naryǵyn damytýda óndiris pen ǵylymnyń yqpaldastyǵy asa qajet. Ol úshin aǵa býyn men jas ǵalymdar arasyndaǵy sabaqtastyqty tereńdetý, ozyq tájirıbelerdi bólisý ýaqyt kúttirmeıdi.
Osy oraıda saladaǵy bilikti mamandar máselesin qozǵaǵan akademık, QazUAZÝ rektorynyń mindetin atqarýshy Qanat Tireýov otandyq jemis-jıdek daqyldaryn ósirý, saqtaý jáne óńdeý tehnologııalaryn jetildirýmen qatar agrarlyq ǵylym men baý-baqsha, kókónis sharýashylyǵy salasyndaǵy óndiristi damytý, zamanaýı tehnologııalardy paıdalaný arqyly sapaly ónimdi kóbeıtý máselesine toqtaldy.
Búginde aýyl sharýashylyǵy damyp kele jatqan óńirlerdiń biri – Almaty oblysynda 24 myń gektarǵa baý-baqsha egilgen. Onyń 17 myń gektary alma baqtaryna tıesili. Almaty oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy bastyǵynyń orynbasary Koıýmchan Omarovtyń aıtýynsha, óńirdegi baý-baqsha ónimderi ishki suranystyń qajetin ótep tur. Keıingi jyldary qolǵa alynǵan ıntensıvti baqtarda ár gektarynan 30-50 tonnaǵa deıin ónim jınaý múmkindigi bar. Al oblysta júzege asyp jatqan qanatqaqty jobalar aldaǵy ýaqytta úlken óndiris alańdaryna aınalady degen senim basym.
Pomologııalyq baqtaǵy irgeli zertteýler 80 jyldan astam ýaqyt boıy úzdiksiz jalǵasyp keledi. «Qazaq jemis-kókónis sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń» basqarma tóraǵasynyń orynbasary Sáýle Qazybaeva atap ótkendeı, baqsha kolleksııasy – memlekettiń strategııalyq qory. Búginde seleksııalyq gendik qorda 3 myńǵa jýyq gıbrıd túrleri bar. Al memlekettik tizbege engen 200-deı jańa sort shyǵarylǵan. Elimizdiń Túrkistan, Almaty, Jambyl jáne Qyzylorda oblystary baq sharýashylyǵyna yńǵaıly óńirler deıtin bolsaq, ınstıtýt mamandary jylyna ár daqyldan bir suryp shyǵarýdy maqsat etip keledi. Al sońǵy alty jyl ishinde júzege asqan «Kandı» jobasy aldaǵy ýaqytta jalǵasyn tabatyn bolsa, teńiz deńgeıinen 700-1200 shaqyrym bıiktikte ósetin aporttyń osy óńirge ǵana tán jemis ekenin taǵy da aıǵaqtaı túsedi.
Elimizde aýyl sharýashylyǵy keıbir ónim túrleri boıynsha ımportqa táýeldi ekenin qaperge alatyn bolsaq, sońǵy jyldary respýblıkaǵa orta eseppen 900 myń tonnadan astam jemis-jıdek ákelingen. Osy oraıda ishki naryqtaǵy suranysty tolyǵymen qamtamasyz etý úshin 6,6 myń gektar aýmaqta jańa qarqyndy baqtardy otyrǵyzý josparlanýda. Sarapshylardyń boljamy boıynsha 2024 jylǵa qaraı jemiske degen suranysty otandyq óndiris esebinen qamtamasyz etýge múmkindik týady. Sonymen qatar elimizdiń ónerkásiptik baq sharýashylyǵynyń tabystylyǵyn, básekege qabilettiligin arttyrýda zamanaýı tehnologııalardy qoldaný, almany brendteý, kadrlardy daıarlaý jáne qaıta daıarlaý sııaqty júıeli jumystar júzege asýy qajet. Qolǵa alynǵan mańyzdy jobalar Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń «Agroýnıversıtet» oqý-tájirıbelik sharýashylyǵynda iske asyp keledi. Munda jemis-jıdek ósirý boıynsha kadrlardy tájirıbe negizinde daıyndaý úshin jáne ózara tájirıbe almasý úshin 2020 jyly Dutch Fruit Solutions Kazakhstan (Nıderland) kompanııasymen birlesip, «Qarqyndy baq» iske qosylǵany belgili. Nıderland Koroldigi – ónim tuqymy men otyrǵyzý materıaldary boıynsha álemdegi kóshbasshy eksporttaýshy. Demonstrasııalyq alańda 8 túrli jemis-jıdek daqyldarynyń (alma, almurt, qara órik, shıe, kókjıdek, qulpynaı, qaraqat, sparja) 40-qa jýyq jańa suryptary ósiriledi. О́simdikterdi kútý men ósirýdiń, ony zııankester men aýrýdan qorǵaýǵa beıimdelgen sheteldik júıeleri, avtomatty sýarý júıesi, tyńaıtqysh qosý arqyly tamshylatyp sýarý – fertıgasııa sııaqty zamanaýı tehnologııalar qoldanylady. Bıyl sáýir aıynda 0,1 ga-dan 230 kg kók sparjanyń alǵashqy ónimi, sondaı-aq Deljonca, Santana, Wilton Star alma suryptarynyń ónimderi alyndy. О́tken jyly alma men almurttyń shyǵymdylyǵy 5,1 t/ga bolsa, bıyl 13 t/ga-ǵa jetip otyr. Qara óriktiń shyǵymdylyǵy orta eseppen 7,2 t/ga-yn quraıdy.
Pomologııalyq baqtaǵy jıyn QazUAZÝ-yn Agrotehnıkalyq hab zerthanalarynda granttyq jobalar aıasynda jáne jekelegen kompanııalar ázirlegen ónimder kórmesimen erekshelendi. Bul óndiristik alań elimizdegi baý-baqsha daqyldarynyń óte baı qoryna tánti etti. «Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy» KeAQ «Qazaq qaıta óńdeý jáne taǵam ónerkásipteri ǵylymı-zertteý ınstıtýty» ǵalymdary otandyq jáne sheteldik naryqtaǵy ónimderdiń sapasy men básekege qabilettiligin arttyrý maqsatynda qaıta óńdeý jáne taǵam ónerkásibiniń ınnovasııalyq damýyn ǵylymı qamtamasyz etip keledi. Osy oraıda granttyq jobalar aıasynda ázirlengen alma, qyzylsha, sábiz, t.b. basqa jemis túrlerinen óndirilgen pıýreler bıologııalyq tabıǵı quramy jaǵynan erekshelense, QazUAZÝ Azyq-túlik ónimderiniń tehnologııasy jáne sapasy ınnovasııalyq ǵylym bilim ortalyǵynyń jetekshisi Bıbipatıma Erenova ártúrli jemis-jıdekter qospasy bar qurt ónimderi, aǵzaǵa paıdaly tabıǵı smýzıler, qaraqat jáne qara búldirgen, alma jáne shyrǵanaq, sháńgish jáne tańqýraı dámdi sorbe ónimderiniń daıyndalý barysymen tanystyrdy.
Al topyraq quramyn jaqsartyp, mol ónim alýǵa yqpal etetin Swissgrow kompanııasynyń ónimderi, sondaı-aq shıkizatyn Almaty oblysynyń Raıymbek aýdanyndaǵy kómir óndirisi alqabynan alyp otyrǵan Al Karal gýmındik organıkalyq mıneraldy tyńaıtqyshtary aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan ınnovasııalyq ónimderimen erekshelenýde. Sonymen birge otandyq BioZam-Zam mıneraldy tyńaıtqysh úı jáne dala alqaptary daqyldary úshin paıdaly. Elimizdiń ońtústik jáne soltústik aımaqtarynda, sondaı-aq jylyjaılardaǵy ósimdikterdi qunarlandyrýǵa yqpal etedi. Bul óndiriste kúnine 70-80 tonna tyńaıtqysh ázirlenedi.
Konferensııada ǵalymdar, ǵylymı mekemeler ókilderi, aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshiler ınstıtýttyń seleksııalyq jetistikterimen jáne jemis-jıdek daqyldarynyń kópjyldyq kolleksııasymen tanysyp, elimizdegi baý-baqsha óndirisin damytýǵa qatysty tujyrymdarymen bólisti.
ALMATY
