Dárigerdiń áńgimesine deıin
О́mir ózeninde jaqsylyq pen jamandyq, izgilik pen zulymdyq, ádilet pen jalǵan, mahabbat pen ǵadaýat qatar aǵatyny sııaqty adamnyń boıynda da qarama-qaıshylyqtar tunyp jatatyn kórinedi. Ol qarama-qaıshylyqty baqylaı almasań, kez kelgen sátte taǵdyryńdy ózgertýi múmkin. Jan-dúnıeńde bir-birimen talasqan, keskilesken minezder men qasıetterdi tek sana bıleıdi. Ulardaı shýlasqan oılardy tek júrek basady. Sol úshin de adamǵa, eń aldymen óz aqylyn ózi tyńdaı alatyn batyldyq kerek deıdi. Ol da ras shyǵar. Biraq keıde sananyń sonaý túkpirinde jatqan qarama-qaıshylyqtar qatar shaýyp, aqyl-eske baǵynbaı, erikten shyǵar bolsa, batyldyqtyń da qajeti shamaly. Ekige bólingen mı adamdy túrli qylmysqa ıtermeleıdi. Bul – naǵyz psıhologııalyq apat. Al ádebıette muny kórkem antropologııalyq aspekt dep ataımyz. Iаǵnı adamnyń ekige jarylýy. Tólen Ábdiktiń áıgili ári muńdy shyǵarmasynda Alma óz erkinsiz óz qolynan ólim qushady. Oń qolynan.
Marsqa ushqan meıirim
Qym-qýyt tirshiliktiń qamytyn kıgen myna qoǵamda «esi durys» adamdardan (Siz ben Biz) bólektene oqshaý ómir súretinder bar. Solardyń biri – Alma. Alaıda biz – qoǵam, sol Almalardan tym alys júrýge tyrysamyz, lajy bolsa, kórsek te kórmegendeı keıip tanytamyz. Tipti qol shoshaıtyp, kúlemiz. Janymyz ashyp, aıaımyz. Týǵan-týysqa, jaqyn-jýyqqa, tipti qolymyz jetse, barsha álemge meıirim tógýge daıyn darhan kóńil Almalarǵa kelgende únsiz qalady. Jyndyhana turǵyndaryn bólek álem sanap, aspannyń arǵy jaǵyna kóshirip jibergenimiz taǵy bar. Degenmen, bizdiń bul bóten qylyǵymyz keıipker-dárigerge unamaıdy. Ol olardy jaqsy kórý kerek deıdi. Jer betindegi zııankestiktiń bári saý adamdardyń qolymen jasalǵan ǵoı deıdi.
«Biz táni aýyratyndarǵa aıaýshylyq bildirip, olardy jaqsy kóre túsemiz, al jannyń dertine shaldyqqandardy kórgende kókeıimizde áıteýir ózimizdiń aman ekenimizge shúkirshilik bildiretin qaskóı qýanysh turady. Ǵaripti aıasańyz – aqyl-esten aıyrylǵandardy aıańyz, solardy súıińiz».
Bul – ómirdiń bir shyndyǵy. О́z basyn oılaǵan, óz qamyn kúıttegen, óz amandyǵyna shúkirshilik etken pendeniń bir tıpi. Shyǵarmanyń da bir kilti dárigerdiń osy sózinde jatyr. Sanalylarmen jarysyp ótken ǵumyrda aqyl-esin joǵaltqan, óńde de emes, túste de emes, aspanda da emes, jerde de emes – belgisiz bir mekende júrgen ǵaripterdi nege súıe almaımyz? Marsqa ushýǵa jetken batyldyq nege soǵan jetpeıdi?
Sol bir kesh... aq týflı men kókshil kóılek
Osy tirshiliktegi bar sátsizdik, bar baqytsyzdyq keıde jalǵyzdyqtan bastalatyndaı kórinedi. Jalpy, jalǵyzdyqtyń da túrli sıpaty bar: bireý aınalasynda qaýmalaǵan adam júrse de keýdesi bosap, jalǵyzsyraıdy da turady. Endi bireý jaqynsyz, týǵansyz, balasyz tul jalǵyz. Aqıqatynda, ómir súrip júrgen árqaısysymyzdyń ishimizde bir-bir jalǵyzdyǵymyz jatqan joq pa? Jalǵyzdyqtyń tereńine túspeseń, ol da janǵa kerek emes pe?! Al tereńine batsań, shyn jalǵyzdyq tym qaýipti. Dáriger alǵashqy kúnnen-aq erekshe jaqyn tartqan Alma da ishteı jalǵyz edi. Sodan bolar, «týǵan kúnińde mas bolǵansha lımonad ishemiz», «jazylyp shyqqan soń biz seni kınoǵa túsirýge jiberemiz» degen aq-adal kóńilge jubandy. Sál tarlaý ádemi aq týflı, kókshil kóılek alyp berip, keshqurym tyǵylyp qalaǵa qydyrtqan janǵa baýyr basty.
«Jalpy, meniń ózim de sol kezde bolmashy shalyq dertine shaldyqqan bolýym ǵajap emes... Almaǵa degen ózimniń qupııa kóńilimdi tipti qazir de tolyq dáleldep bere almaımyn. Bar biletinim – Alma rýhanı jalǵyz bolatyn. Al ony tuńǵysh túsingen menmin. Ol jalǵyzdyqtan qashyp, maǵan tyǵyldy. Biraq oǵan kim bolsa da báribir edi. Áıteýir bireýge tyǵylý qajet boldy...»
Bálkı, Almany jyndyhanaǵa alyp kelgen oń qoly emes, rýhanı jalǵyzdyǵy bolar? Iá, ol qylmysker oń qoldyń aram oıynan bólek, ishtegi sary-ýaıym jalǵyzdyqpen de aýyrdy. Oń qolmen alysyp jatyp, baqyttylar men baqytsyzdar týraly jıi oılaıtyn.
«Kemeniń dińgegi qırap, rýli synǵan, jelkeni jyrtylǵan. Kókjıekke batyp bara jatqan kúnmen birge keme de teńizge batyp barady. Jurttyń bári jantalasyp, ólim duǵasyn oqýda. Árkim óziniń jaqyn kóretin adamdarymen qushaqtasyp, qoshtasyp jatyr. Tek bir adam ǵana ólimnen qorqýdy da, qashýdy da oılamaıdy. Ol tek: «Shirkin, osyndaı óler sátte qushaqtasyp qoshtasatyn adamnyń bolǵany qandaı baqyt», deıdi ishinen kúbirlep (Alma ózimen birge meniń de tańqalǵanymdy tilep, betime qarady). Qarańyzshy, ólim aýzynda turǵan eń baqytsyz jandar da endi bireý úshin sonshalyq baqytty bolyp kórinedi».
Almanyń jarymjan kóńiline jebeý bolǵan dáriger de jaqsy adam. О́zi aqyldy. Keıde ómirdiń shyn erejelerin tap basyp tanyp týra aıtady. Adamdardyń aqylyn da, qýlyǵyn da ajyrata alady. Izgilikke qurylmaǵan oı tek qalaýmen júredi deıdi. Máselen, sulý sulý ma? Aqyldy sulý ma? Árıne, moralǵa salatyn bolsaq, tán sulýlyǵynan jan sulýlyǵyn joǵary qoıamyz. Dárigerdiń oıynsha, bul adamnyń shyn qalaýy emes. «...ómirde sol tán sulýlyǵymen betpe-bet kelip qalǵan kezde ózimizdiń álgi qaǵıdamyzdy qalaı buzyp ketkenimizdi bilmeı qalamyz. О́z erkimizben aqyly az bolsa da sulý áıelderge úılenýge daıynbyz, biraq aqylǵa baı, kóriksiz áıelderge jolaǵymyz kelmeıdi. Sanamyzdy jabaıy ınstınkt sekildi bir áýeı kúsh jeńip ketedi». Bul da ómirdiń bir shyndyǵy.
Sonymen...
Áńgimeden fılosofııalyq oı izder bolsaq, eń aldymen, adam jaqsylyqty da, jamandyqty da ózine ózi jasaıdy degendi uǵamyz. Árıne, mundaǵy oń qol – sımvol. О́limniń, qasirettiń, rýhanı jalǵyzdyqtyń, bálkı, aqıqattyń, «adamnyń jaýy – adamnyń ózi» degen qorqynyshty oıdyń sımvoly. Iаǵnı qol jaı ǵana qarý. Negizgi jarylys adamnyń mıynda, sanasynda bolyp jatyr. Bárinen de sol qaýipti.
