– Amankeldi Berdamanuly, oblys ákiminiń birinshi orynbasary bolyp júrgen kezińizde Mańǵystaý oblysynda avtokólik joldaryn zamanaýı talapqa saı jóndeý jumysyn qolǵa aldyńyzdar, umytpasam 285 mln dollar shamasynda qarjy bólinip, oblys aýmaǵyndaǵy negizgi joldardy jóndeý jumystary bastaldy. Biraq jol jóndeý jumystary tolyq aıaqtalǵan joq, naqtyraq aıtsaq Jańaózennen Túrikmenstanǵa deıingi jol jóndelmeı, jumys toqtady. Sebebi nede dep oılaısyz jáne bul jumystardy jalǵastyrýǵa múmkindik bola ma?
– Iá, kıim-keshek, azyq-túlik túrleri túgelge derlik syrttan tasymaldanatyn Mańǵystaýda jol jaǵdaıy óte nashar bolatyn. 2009 jyly Úkimetke Mańǵystaý oblysynda respýblıkalyq, halyqaralyq mańyzy bar joldardy jóndeý týraly usynys-joba engizdik. Barlyq ekonomıkalyq qajettiligi men shyǵyndaryn jan-jaqty saralaı kele, bir baǵyttarda jańa jol salýǵa, kelesi baǵyttarda eski joldardy jóndeýge ruqsat etildi. «Azııa damý bankiniń» qarjylandyrýy negizinde Beıneý – Jetibaı, Beıneý – О́zbekstan, Jetibaı – Aqtaý, Jetibaı – О́zen, odan ári qaraı О́zen-Túrikmenstan joldaryn jóndeý jumystary bastaldy. Qazir jańǵyrǵan zamanaýı Beıneý – Jetibaı, Jetibaı – Aqtaý, Jetibaı – О́zen, Beıneý – О́zbekstan baǵytyndaǵy joldardyń ıgiligin halyq kórip otyr. Biraq jobanyń О́zen-Túrikmenstan baǵyty iske aspaı qaldy. Degenmen kezinde qarajat tolyqtaı bólingen bolatyn, máseleni salalyq mınıstrlik sheshýge tıis. О́zen-Túrikmenstan baǵyty boıynsha da jol salý máselesi ózektiligin joıǵan joq, mınıstrlik, ózge de quzyrly oryndar qoldasa jumysty jalǵastyryp, jańa joldy halyq ıgiligine usynǵany durys bolar edi. О́ıtkeni qoǵamda, ekonomıkada oqshaý eshnárse joq, óndiris, saýda, naryq, ıaǵnı baǵa, halyqtyń áleýmettik ahýaly – barlyǵy bir-birine áser etetin jáne bir-birin tolyqtyratyn salalar. Bizdegi halyq renishpen jıi aıtatyn jáne turǵyndarǵa qıyndyq týǵyzyp júrgen qymbatshylyq máselelerin tasymalǵa múmkindik beretin joldy jóndemeı tolyq sheshý múmkin emes.
– Mańǵystaýlyqtar úshin basty máseleniń biri – MAEK-ke qatysty bolyp keledi. Halyq tutynatyn, halyqqa barynsha qajetti ónimderdiń baǵasy jıi kóterilip, tipti respýblıka boıynsha eń qymbat tarıftik tólem deńgeıine jetti. Turǵyndardy baǵasy qolaıly, qoljetimdi elektr energııasymen jáne aýyzsýmen qamtamasyz etýdi sheshý joldary bar ma?
– Elimizdiń biryńǵaı elektr energııasyn qamtý júıesinen Mańǵystaýǵa energııa tasymaldap kiretin birde-bir sym joq, kerisinshe Mańǵystaýdan kórshi Atyraý oblysy mekenderine qaraı shyǵatyn júıe bar jáne bul jelimen Atyraýǵa 50 mVt elektr energııasy eksporttalady.
Oblysqa elektr energııasyn ımporttaýshy júıeniń joqtyǵy jyldar boıy halyqqa, óndiriske migirsiz qyzmet kórsetip kele jatqan, búginde qondyrǵylary 80 paıyzǵa deıin eskirgen MAEK-ke qosymsha salmaq artady, al júgin kóterisip ony «demaltatyn», qajettilikke baılanysty kúrdeli jóndeýlerge toqtatýǵa múmkindik qarastyrylmaǵan. Tozyǵy jetkendikten MAEK qyzmeti apatty jaǵdaıda jumysyn toqtatar bolsa, oblys turǵyndaryn aýyzsý, elektr energııasy syndy qajettiliktermen qamtamasyz etý máselesi tyǵyryqqa tireledi.
Qoǵamdyq tyńdaýda aıtylǵandaı, MAEK tarıfterin kóterý arqyly mekemege kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizgisi keledi. Bul, bir jaǵynan durys, ekinshi jaǵynan, qate. Nege? Baǵany kótergenmen, ol kúrdeli jóndeý ótkizýge, yńyrshaǵy aınalyp turǵan qondyrǵylardy aýystyrýǵa jetpeıdi. MAEK-tiń baǵany kóterýi ýaqytsha ózin-ózi aldaýy der edim. Baǵany kótermeı-aq máseleni sheshýdiń eki joly bar, birinshisi – shuǵyl túrde Mańǵystaýdyń elektr energııasymen qamtý júıesin Qazaqstannyń elektr energııasymen jabdyqtaý biryńǵaı júıesine qosý. Ekinshisi – MAEK-ke kúrdeli jóndeýdi tarıf arqyly emes, memlekettik bıýdjet arqyly qarjylandyrý. Bul eki másele shuǵyl sheshilse, oblys ekonomıkasynyń qaı salasy bolsa da mýltıplıkatıvti tıimdilik alar edi. Deldaldyq máselesine kelsek, bul qyzmet túri qazirgi qoldanystaǵy zań boıynsha rettelgen, biraq qyzmet kórsetý sapasynyń nasharlyǵy jáne jıi qymbattaýy tutynýshylardyń ashý-yzasyn týǵyzady. О́ıtkeni bul baǵyt turǵyndardan tek aqsha jınaýǵa arnalǵan bolyp tur, problemanyń barlyǵy zań shyǵarýshy organnyń nazaryn aýdaryp, zańǵa deldaldyq boıynsha ózgeris engizýdi talap etýde. Zańǵa qajetti ózgeris engizilmese bul máseleniń de osylaı qala beretin qaýpi bar.
– Sizden respýblıkalyq turǵyda mańyzdy máselege aınalǵan Jańaózen qalasynyń áleýeti týraly suraǵym keledi. Munaıly qalanyń halqyn kóshirip jiberý múmkin emes, olaı bolsa, sizdiń oıyńyzsha, qaladaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerdi sheshýdiń balama tetikteri qandaı?
– Durys aıtasyz, Jańaózen taqyryby – jandy taqyryp, sol sebepti qaladaǵy máselelerdi túpkilikti sheshýge tyrysý qajet. Menińshe, aldymen Jańaózen qalasynyń shekarasyn qazirgi jetken sheginde jabý kerek, ekinshiden, qala aýmaǵynda turǵyn úı salýdy toqtatý jáne barlyq turǵyn úılerge kúrdeli jóndeý júrgizilýge tıis. Mysaly, ózińiz bilesiz, qaladaǵy 1, 2, 3-shaǵyn aýdandardaǵy «galareıka úıler» qandaı jaǵdaıda tur? Bul – óte mańyzdy. Qala aýmaǵyn ári qaraı keńeıtý gýmanıtarlyq apatqa alyp keleri sózsiz. Qala máselesi mektep, balabaqsha, sporttyq oıyn alańdaryn salýmen sheshilmeıdi, irili-usaqty óndiris oshaqtaryn, halyqqa ómir súrýin qamtamasyz etetin jumys kózderin ashý qajet. О́ndiris tek munaı-gaz salasy emes, Jańaózennen tysqary shyǵarylatyn, ıaǵnı jergilikti eksport ónimderge baǵyttalýǵa tıis. Mysaly, Jańaózennen qazirgi jumys istep turǵan «Aqtaý teńiz porty» erkin ekonomıkalyq aımaǵynyń» fılıalyn ashsa ınvestorlar, jergilikti kásipkerler túrli jeńildikterge ıe bolyp, óz kásibin órkendeter edi. Bul turǵyndardyń jumyspen qamtylýyna, óz kásibin jasaýyna múmkindik berer edi. Jalpy, EEA rejimi, ol saladaǵy jeńildikter qala ekonomıkasyn damytýǵa zor áser eteri sózsiz. Bir kezderi Jańaózen mańynda Botakóz degen aýyl boldy, sol aýyldyń ornynan halyqqa tegin jer telimin berip, jeke baý-baqsha ónimin ósirýge jaǵdaı jasaý kerek, sonymen qatar aýyzsý máselesin tez arada sheshý qajet. Kezinde О́zen ken ornyn reabılıtasııa jasaý baǵdarlamasy aıasynda Dúnıejúzilik bankten alynǵan nesıe negizinde Jańaózende sý tushytý zaýyty salynýǵa tıisti edi, arty sıyrquıymshaqtanyp aıaqsyz qaldy. Osy baǵytta sý kózderin ashyp, kókónis, jemis-jıdek túrlerin ósirýge múmkindik jasalsa, halyqqa óte tıimdi. О́ıtkeni babyn tapsa Mańǵystaý jerine baqsha óniminiń qaı-qaı túrin de qınalmaı ósirýge bolady.
– Amankeldi Berdamanuly, Mańǵystaýdy gazdy aımaq dep aıtýǵa bola ma, keleshekte óńirde gazǵa qatysty másele týyndaýy múmkin be? Bolýy múmkin bul tapshylyqtyń qalaı aldyn alamyz?
– Halyqtyń esinde bar ma, joq pa, bilmeımin, 2010 jyly Saıótes aýylynyń tusynda túbekti gazben qamtamasyz etip turǵan qubyrdyń 1 100 metri jarylyp, qubyrlar makaronsha shashylyp qaldy. Bul gazben qamtý júıesiniń tehnıkalyq jaǵdaıynyń nasharlyǵyn kórsetedi. Muny problema retinde nazarǵa alyp, jańa gaz qubyryn salý qajet. Osy qubyr bolmasa MAEK-ke de gaz jetkizilmeıdi, ar jaǵy túsinikti degen sóz.
Mańǵystaýda munaı bar bolǵanymen, gaz joqtyń qasy. Qory óte az, MAEK te, turǵyndar da gazdy basqa óńirlerden alyp otyr. Qazirgi tańda óńir jylyna 2,2 mlrd tekshe metrden astam gazdy paıdalanady.
О́ńirdi gazben qamtamasyz etýdiń balama joly retinde sonaý odaq kezinde geologııalyq zertteý júrgizilip qorǵa alynǵan Qansý, ózge de ken oryndaryn iske qosý qajet. Odaq kezinde tehnologııalyq áleýetke baılanysty bul ken oryndaryn ıgerý ekonomıkalyq turǵyda tıimsiz boldy, al qazir munaı-gaz óndirýdegi tehnologııalar qaryshtap damyp ketti. Mine, osy tehnologııany paıdalanyp, ınvestor tartyp jumysty bastasaq, kishigirim ken oryndary jumys kózin ashýǵa jáne memleket bıýdjetine qosymsha tabys tabýǵa kómektesetini sózsiz. Ken oryndaryndaǵy gaz qory óńirdegi gazǵa qatysty týyndaýy múmkin tapshylyqtyń aldyn alýǵa sebi tıer edi.
– Qoshqar ata polıgonyn zararsyzdandyrý nege jylǵa sozyldy? Ár jyldary bólingen qarjynyń elde esebi joq. Biraq ýly kól – beti ashyq kúıinde basy ashyq másele bolyp áli keledi. О́kinishtisi, jaıbasarlyqpen be, álde belgili sebepteri bar ma, áıteýir biz joǵaltqan ár jyl óńir ekologııasyna, halyq densaýlyǵyna orasan zııanyn tıgizip jatqany anyq.
– Memleket qomaqty qarjy bólip otyrǵany ras, biraq sol qarjyny ıgerýdi uıymdastyrý jaǵy nashar. Bul salada eńbek etip júrgen azamattar bar, endi keshiktirmeı qajetti sharalar alýǵa tıisti. Durys aıtasyz, bul tehnogendik apatty der kezinde joıý – bolashaǵymyz aldyndaǵy uly jaýapkershilik. Bul kóldi tumshalaý, zararsyzdandyrý baǵytynda san alýan pikir bar. Mysaly, bir kezderi teńiz sýymen toltyryp jaýyp, tuz ushpaýy úshin sýdyń deńgeıin ustap turý qajet degen pikirler boldy. Al qazir mamandar Aqshuqyr, Baıandy aýyldaryna jaqyn jerlerdegi baqylaý uńǵylarynan alynǵan synamalarda radıoaktıvti qaldyqtardyń izi bar dep aıtyp júr. Kóldiń betin jabamyz ba nemese astyna sý jaıylýyna áreket etemiz be? Bul – ázirge basy ashyq másele. Degenmen, zertteýdi tez aıaqtap, ǵylymı pikirlerdi tıimdi arnaǵa toǵystyra sheshim qabyldap, iske kirisetin ýaqyt jetti.
Áńgimelesken
Gúlaıym DÁÝITBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy
