Tarıh • 30 Qyrkúıek, 2022

Ahýndar murasyna adaldyq

55 ret kórsetildi

Syr boıyndaǵy tym áriden bastaý alatyn aǵartýshylyq dástúri jaıly sóz bolǵanda ahýndar murasyna soqpaı ketý áste múmkin emes. Jekelegen avtorlar qalamyna oqta-tekte ilinip qalatyn bul taqyryp áli tolyqqandy zertteý nysanyna aınala qoıǵan joq. Oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi qyzmetkerleriniń izdenisi osy olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa jasalǵan qadam bolyp tur. Mýzeı mamandarynyń jer­gilikti Qyzylorda telearnasymen birlesip, «Qundy jádiger» jobasy aıasynda túsirilgen habarlar Tapal ahýn (Nurmuhammed) Qadiruly men Álibaı ahýn Qosqulaqulynyń murasyna arnaldy.

Eń aldymen ahýn dáre­je­siniń salmaǵyna toqtalyp ótelik. Erteden jetken «qy­ryq moldanyń qasıeti bir maq­sum­nan, al qyryq maqsumnyń ilimi bir ahýnnyń boıynan tabylǵan» degen sóz dinı laýazym ıeleriniń aǵar­tý­shylyq saladaǵy ornyn aı­qyn­dap tur. Syr bo­ıyn­da­ǵy osyndaı ǵulama­lar­dyń biri 1848 jyly dúnıe dıdaryna kelip, 74 jasynda ómirden ozǵan Tapal ahýn (Nurmuhammed) Qadiruly.

Qazirgi Syrdarııa aýda­nyn­daǵy Shirkeıli aýyly aýma­ǵynda týǵan ol bilimdi Horezmde alady. Keıinnen aýylyna 2 meshit saldyryp, zaman aǵymyna oraı shákirtterine orys tilin qosa oqytqan. Syr boıyndaǵy ıslam aǵartýshylarynyń kór­nekti tulǵalardyń biri sa­nalǵan ahýnnan sırek kez­de­setin 40-qa jýyq kitap qalǵan. Solardyń ishinen mýzeı mamandarynyń nazaryna eki kitap erekshe ilinip otyr. Onyń alǵashqysy «Ahtarı-Kabır» sózdigi. Bul eńbek 1545 jyly Kýtahıa qalasynda jazylyp, arabtyń 40 myń sózi túrki tiline aýdarylǵan. Alǵash ret 1826 jyly Ystan­bul­da­ǵy bas­pa­ha­na­da ba­syl­ǵan. Al ahýnnan qalǵan kitap 1899 jyly Qazan qalasyndaǵy ım­pe­ratorlyq ýnı­ver­sı­tettiń tıpo-lı­tog­ra­fııa­­syn­da jaryq kóripti.

O

Ekinshi kitap «Fataýa Alamgııar» dep atalady. Sha­rıǵat zańdary, jalpy etıka, áskerı strategııa, ekonomıkalyq saıasat jaı­ly jınaqta hadıster de qamtylǵan. Eńbektiń jaryq kórýine Moǵol ım­pe­rııasynyń padı­sha­hy, ataqty Muhammed Mu­hıýddın Aýrangzeb Alam­gır zor yqpal jasaǵan. О́z basqarýyndaǵy memleketti kú­sheıtip, múmkindigin art­tyr­­ǵan qýatty bıleýshi Aýran­gzeb Alamgır ataqty Táj-Mahaldy saldyrǵan Jaqan Shah pen Mumtaz Ma­haldyń úshinshi perzenti.

Tarıhı derekterde bul eńbekti padıshah ıslam zań­da­ryn jetik biletin 500 sarap­shynyń basyn qosyp daıyndatty degen derekter bar. Búkil Moǵol ımperııasynda sot quqyǵynyń negizi bolǵan kitapty keıin Úndistandy otar­laǵan aǵylshyndar «Mu­ham­medtiń zańy» dep ataǵan.

Bul kitaptardy Ta­pal ahýn jergilikti jerde dinı-aǵartý jumystaryna paı­dalanǵan.

Al 1837-1928 jyldar aralyǵynda ómir súrgen Álibaı ahýn Qosqulaquly Syr­daǵy Saryqum degen jerde dúnıege kelgen. Áýeli aýyl mol­dalarynan, keıinnen Oraz ahýnnan dáris alyp, Horezmdegi dinı medreseni bitirip kelgesin Saryqumda halyqty jıyp, meshit salǵan.

El aýzyndaǵy derekterde balalaryn oqytqan ahýnǵa rıza bolǵan Noǵaı degen kisi úsh dıirmen tartý etkendigi aıtylady. Búgingi kúni qol dıir­men urpaqtarynda saqtalsa, jel dıirmen ahýn jerlen­gen qo­rymǵa jaqyn jer­degi buzylǵan me­shit janyna qurylǵan.

– Ǵulamanyń kitap­tary men­ qol­jaz­­­ba­lary Qar­maq­shy aýda­nyn­da­ǵy ahýnnyń qara­shańyraǵy bolyp sanalatyn Ájmaǵanbet balasy Abdýlǵazımniń qolynda saqtalyp tur. Onǵa jýyq kitaptyń arasynda jaqsy saqtalǵany «Mýhtasar-ýl-ýıkaıa fı masaıl-al-hıdaıa». Avtory Buqara qalasynda ómir súrgen ataqty ǵulama Ýbeıdýllah ıbn Masýd bın Mahmýd bın Ahmad al-Mahbýbı. Hanafı mázhaby boıynsha musylmandardyń kúndelikti ómir súrý ere­jeleri baıandalǵan kitap 49 bólimnen turady. Basqa kitaptar, qoljazbalar áli de tolyqqandy zertteýdi qajet etedi. Jalpy, Syr óńirinde 50-den astam ahýn, ıshandar ótken. Endigi mindet – solardyń aǵartýshylyq baǵyttaǵy eńbekterin zerttep, el arasynda nası­hat­taý, – deıdi «Qundy já­diger» ıdeıasynyń avtory, oblystyq tarıhı-ólketaný mý­zeıiniń ǵylymı hatshysy Ashat Saılaý.

 

Qyzylorda

Sońǵy jańalyqtar

Astana qalasynyń ákimi aýysty

Taǵaıyndaý • Keshe

Uqsas jańalyqtar