Rýhanııat • 03 Qazan, 2022

Qaıratkerdiń batyl qadamy

93 ret kórsetildi

El táýelsizdigi jolynda kúresken tulǵalar ómirin zerttep, tarıhı ádildik turǵysynan qaraý – búgingi tarıh ǵylymynyń aldynda turǵan keleli is. Osy oraıda arhıv qoınaýynda jatqan qujattar negizinde kezinde solaqaı saıasat saldarynan naqaqtan-naqaq jala jabylyp, taǵdyr tálkegine ushyraǵan qaıratkerlerdiń ómirin tereń zerdeleý isi jalǵasyp keledi.

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynda ótken «Jumabaı Shaıahmetov jáne Qazaqstannyń 1940-1960 jyldardaǵy qoǵamdyq-saıası ómiri» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııada tarıhshy-ǵalymdar kórnekti memleket qaıratkeriniń ómiri men qyzmetine ádil baǵa berýge baılanysty usynystaryn ortaǵa saldy.

Bıyl 1938-1954 jyldar aralyǵynda Qazaq KSR-niń basshysy bolǵan, Qazaq KSR Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń úshinshi, ekinshi jáne birinshi hatshysy qyzmetterin atqarǵan, 1954-1955 jyldary Ońtústik Qazaqstan oblystyq partııa komıtetiniń bi­rinshi hatshysy bolǵan kórnekti memleket qaıratkeri Jumabaı Shaıahmetovtiń týǵa­ny­na 120 jyl. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda J.Shaıahmetov jeńis úshin adamı jáne materıaldyq resýrstardy jumyldyrý bo­ıynsha Qazaq KSR basshylyǵynyń shtabyn basqardy. Onyń tikeleı basshylyǵymen res­pýblıkada soǵystan keıingi jyldarda ekonomıkany qalpyna keltirý jáne jańǵyrtý, sondaı-aq eldiń ındýstrııalyq, agrarlyq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne rýhanı irgeta­syn qaıta qurý isi jandandy. Ulttyq basqarý­shy kadrlar legi qalyptasty. Elimizde zaýyt-fab­rıkalar, teatr, mektep, kásiptik jáne jo­ǵary oqý oryndary, Qazaq KSR Ǵylym aka­demııa­sy ashyldy. Qazaq stýdentteri úshin keńes odaǵynyń jetekshi joǵary oqý oryn­daryna kvota bólindi. 1950-1954 jyldary Jumabaı Shaıahmetov KSRO Joǵarǵy keńesi Ulttar keńesiniń tóraǵasy bolyp saıla­nady. Ol halyqtyń múddesi men memle­ket­tiń tutastyǵy jolynda saıasat júrgiz­di. Aýyl sharýashylyǵynda, ónerkásip, bi­lim, ǵylym men mádenıet salasynda joǵa­ry jetistikterge qol jetip, áleýmettik jobalar júzege asty. 1940-50 jyldary keńes odaǵynyń áskerı-strategııalyq jobala­ryn iske asyrýǵa baılanysty Qazaqstan­nyń ma­ńyzy edáýir artty.

Joǵary oqý oryndary qaýymdastyǵynyń prezıdenti, akademık Rahman Alshanov qazaq halqynyń bolashaǵy úshin osyndaı batyl qadamdarǵa baryp, stalındik kezeńde óte táýekeldi sheshimderge bel sheshe kirisken J.Shaıahmetovtiń ómiri alasapyran zamanǵa tap kelgenin atap ótti. «Osynaý qıyn kezeńde muǵalimder daıarlaıtyn oqý ornyn ashyp, qazaq áıelderiniń bilim alýyna múmkindik jasaýy ultqa degen súıispenshilikten týǵan qadam. Jumabaı Shaıahmetov ortalyq komıtetke «tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi, ıge­rý mal jaıylymyn joıýǵa ushyratady, jer­gilikti qazaq halqynyń múddesin buzýǵa ákep soqtyrady» dep qarsylyq bildirdi. Osy kezde totalıtarlyq ortalyq respýb­lıka basshylyǵyn túgel­deı ­aýystyrý qa­jettigi týraly sheshim qa­byldady. Jeke ba­­syn qaterge tige otyryp, qazaq dalasyn­da ká­sip­oryndardyń ashylýyna yqpal etýi – el damýynyń keleshegin oılaǵan ıgi is. Sondyqtan J.Shaıahmetov esimin dárip­teı otyryp, ult jolynda atqar­ǵan ıgi iste­rine ádil baǵa berý – ýaqyt talaby», dedi R.Alshanov.

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Zııabek Qabyldınov óz baıandamasynda tulǵanyń eldik ustanymy týraly aıta kelip, «Stalın Shaıahmetovti eldiń adamı, óndiristik jáne aýylsharýashylyq áleýetin damytýǵa qosqan zor úlesi úshin «Shyǵystyń qyrany» dep atady. Shaıahmetov kóregen saıasatker, talantty uıymdastyrýshy jáne bilikti basshy bola aldy. Memleketimizdiń tarıhyndaǵy eń qıyn jáne qarama-qaıshy kezeńderde respýblıkany abyroımen basqarǵan adamnyń ómir tarıhy men memlekettik qyzmetin bolashaq urpaqtyń esinde qaldyrý búgingi zııaly qaýymnyń mindeti» dedi.

«Jumabaı Shaıahmetovtiń el úshin aýyr kezeńderde eńbek etip, ásirese qazaq áıel­deriniń bilim alýy jolynda Qyzdar ınstı­týtynyń ashylýyna muryndyq bolýy, halyq­tyń aǵartý isine tereńnen mán berýi tarıhymyzdaǵy aqtańdaq betterdi zerdeleýde qaperge alynýy qajet», degen pikir bildirdi Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, fılosofııa ǵylym­darynyń doktory G.Qanaı.

J.Shaıahmetov óz zamanynyń tulǵasy retinde sol kezeńdegi ıdeologııaǵa qara­mas­tan, bilim, ǵylym salasyna mán berdi. Bú­ginde arhıvterde ult qaıratkeriniń tul­ǵa­lyq, saıasatkerlik qyryn ashatyn qu­jat­­tar jetkilikti. Konferensııada Pre­zı­dent arhıvi dırektorynyń orynbasary Q.Álimǵazı­nov, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Á.Qudaıbergenov, BUU-nyń Jeneva­daǵy bólimshesi Til qyzmeti­niń buryn­ǵy dırektory A.Shaıahmetov, tarıh ǵy­lym­darynyń doktory, Ál-Farabı atyn­da­­ǵy QazUÝ professory L.Ahmetova, táýel­siz zertteýshi R.Shaıahmetov, Memleket tarı­hy ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty T.Ámınov, taǵy da basqalar qaıratker qyzmetiniń san qyry týraly baıandama jasady. Osy oraıda tarıhshy-ǵalymdar elimizdiń 1940-1950 jyldardaǵy qoǵamdyq-saıası jáne ekono­mıkalyq damý máselelerin talqylaı kelip, J.Shaıahmetovtiń eldi jańǵyrtý jónin­degi jobalardy ilgeriletý men respýblıka­ny saıası-ekonomıkalyq daǵdarystan shyǵa­rý­daǵy uıymdastyrýshylyq, basqarýshy­lyq izde­nisteri haqyndaǵy zertteýlerimen bólisti.

Jumabaı Shaıahmetovtiń esimi «Uly da­lanyń uly esimderi» jobasy aıasyndaǵy  tarıhı qaıratkerler tizimine engen. Osy oraıda konferensııaǵa qatysýshylar Qazaqstan tarıhynyń keńestik kezeńi bo­ıynsha arhıv qujattarynda respýblıka basshyla­ryna qatysty izdestirý jumystaryn dáıekti júrgizý, teorııalyq-ádisnamalyq tásilderin daıyndaý týraly usynys bildirip, Jumabaı Shaıahmetovtiń ıdeıalyq murasyn nasıhattaý, memorıaldyq is-sharalar serııasyn ótkizý, memlekettik organdarǵa respýblıkanyń joǵary oqý oryndarynyń, sondaı-aq Astana, Almaty, Shymkent jáne Petropavldaǵy ortalyq kóshelerdiń birine esimin berýmen baılanysty usynys jasaý týraly qarar qabyldady.

 

ALMATY

Sońǵy jańalyqtar

Pavlodar oblysynyń ákimi taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 11:59

Almatyda joǵalǵan oqýshy tabyldy

Qoǵam • Búgin, 11:02

Elimizde 33 gradýsqa deıin aıaz bolady

Aýa raıy • Búgin, 10:17

ShQO-da kólik muz astyna túsip ketti

Oqıǵa • Búgin, 10:08

Búgingi valıýta baǵamy qandaı?

Qarjy • Búgin, 09:10

Elimizde 175 adam koronavırýs juqtyrdy

Koronavırýs • Búgin, 09:06

«Aıboz» darabozdary anyqtaldy

Ádebıet • Búgin, 08:55

Prezıdent quttyqtaýy

Prezıdent • Búgin, 08:50

Eldik nıet

Aımaqtar • Búgin, 08:48

Kezekte – jer úıler

Aımaqtar • Búgin, 08:46

Zań jobasy qaraldy

Saıasat • Búgin, 08:42

Taýarlardy baqylaýdyń ulttyq júıesi

Saıasat • Búgin, 08:40

Tıimdi yntymaqtastyq

Saıasat • Búgin, 08:38

Saıası maman daıarlaý baǵdarlamasy

Ekonomıka • Búgin, 08:32

Jeńistiń bastaýy – halyq

Qoǵam • Búgin, 08:27

Asyl tuqymnyń paıdasy

Aımaqtar • Búgin, 08:24

Berekeli aqbas sıyr

Ekonomıka • Búgin, 08:20

Avtojoldyń san alýan máselesi

Ekonomıka • Búgin, 08:18

Ishki jalpy ónim 4 paıyzǵa ósedi

Ekonomıka • Búgin, 08:14

Bazalyq mólsherleme nege kóterildi?

Ekonomıka • Búgin, 08:12

Inflıasııanyń kezekti tolqyny

Ekonomıka • Búgin, 08:10

Aýrýdyń aldyn alaıyq!

Medısına • Búgin, 08:08

Bilim kókjıegin keńeıtken

Ǵylym • Búgin, 08:06

Sapasyz oıynshyqtyń zalaly

Aımaqtar • Búgin, 08:04

Uqsas jańalyqtar