Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynda ótken «Jumabaı Shaıahmetov jáne Qazaqstannyń 1940-1960 jyldardaǵy qoǵamdyq-saıası ómiri» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııada tarıhshy-ǵalymdar kórnekti memleket qaıratkeriniń ómiri men qyzmetine ádil baǵa berýge baılanysty usynystaryn ortaǵa saldy.
Bıyl 1938-1954 jyldar aralyǵynda Qazaq KSR-niń basshysy bolǵan, Qazaq KSR Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń úshinshi, ekinshi jáne birinshi hatshysy qyzmetterin atqarǵan, 1954-1955 jyldary Ońtústik Qazaqstan oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan kórnekti memleket qaıratkeri Jumabaı Shaıahmetovtiń týǵanyna 120 jyl. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda J.Shaıahmetov jeńis úshin adamı jáne materıaldyq resýrstardy jumyldyrý boıynsha Qazaq KSR basshylyǵynyń shtabyn basqardy. Onyń tikeleı basshylyǵymen respýblıkada soǵystan keıingi jyldarda ekonomıkany qalpyna keltirý jáne jańǵyrtý, sondaı-aq eldiń ındýstrııalyq, agrarlyq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne rýhanı irgetasyn qaıta qurý isi jandandy. Ulttyq basqarýshy kadrlar legi qalyptasty. Elimizde zaýyt-fabrıkalar, teatr, mektep, kásiptik jáne joǵary oqý oryndary, Qazaq KSR Ǵylym akademııasy ashyldy. Qazaq stýdentteri úshin keńes odaǵynyń jetekshi joǵary oqý oryndaryna kvota bólindi. 1950-1954 jyldary Jumabaı Shaıahmetov KSRO Joǵarǵy keńesi Ulttar keńesiniń tóraǵasy bolyp saılanady. Ol halyqtyń múddesi men memlekettiń tutastyǵy jolynda saıasat júrgizdi. Aýyl sharýashylyǵynda, ónerkásip, bilim, ǵylym men mádenıet salasynda joǵary jetistikterge qol jetip, áleýmettik jobalar júzege asty. 1940-50 jyldary keńes odaǵynyń áskerı-strategııalyq jobalaryn iske asyrýǵa baılanysty Qazaqstannyń mańyzy edáýir artty.
Joǵary oqý oryndary qaýymdastyǵynyń prezıdenti, akademık Rahman Alshanov qazaq halqynyń bolashaǵy úshin osyndaı batyl qadamdarǵa baryp, stalındik kezeńde óte táýekeldi sheshimderge bel sheshe kirisken J.Shaıahmetovtiń ómiri alasapyran zamanǵa tap kelgenin atap ótti. «Osynaý qıyn kezeńde muǵalimder daıarlaıtyn oqý ornyn ashyp, qazaq áıelderiniń bilim alýyna múmkindik jasaýy ultqa degen súıispenshilikten týǵan qadam. Jumabaı Shaıahmetov ortalyq komıtetke «tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi, ıgerý mal jaıylymyn joıýǵa ushyratady, jergilikti qazaq halqynyń múddesin buzýǵa ákep soqtyrady» dep qarsylyq bildirdi. Osy kezde totalıtarlyq ortalyq respýblıka basshylyǵyn túgeldeı aýystyrý qajettigi týraly sheshim qabyldady. Jeke basyn qaterge tige otyryp, qazaq dalasynda kásiporyndardyń ashylýyna yqpal etýi – el damýynyń keleshegin oılaǵan ıgi is. Sondyqtan J.Shaıahmetov esimin dáripteı otyryp, ult jolynda atqarǵan ıgi isterine ádil baǵa berý – ýaqyt talaby», dedi R.Alshanov.
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Zııabek Qabyldınov óz baıandamasynda tulǵanyń eldik ustanymy týraly aıta kelip, «Stalın Shaıahmetovti eldiń adamı, óndiristik jáne aýylsharýashylyq áleýetin damytýǵa qosqan zor úlesi úshin «Shyǵystyń qyrany» dep atady. Shaıahmetov kóregen saıasatker, talantty uıymdastyrýshy jáne bilikti basshy bola aldy. Memleketimizdiń tarıhyndaǵy eń qıyn jáne qarama-qaıshy kezeńderde respýblıkany abyroımen basqarǵan adamnyń ómir tarıhy men memlekettik qyzmetin bolashaq urpaqtyń esinde qaldyrý búgingi zııaly qaýymnyń mindeti» dedi.
«Jumabaı Shaıahmetovtiń el úshin aýyr kezeńderde eńbek etip, ásirese qazaq áıelderiniń bilim alýy jolynda Qyzdar ınstıtýtynyń ashylýyna muryndyq bolýy, halyqtyń aǵartý isine tereńnen mán berýi tarıhymyzdaǵy aqtańdaq betterdi zerdeleýde qaperge alynýy qajet», degen pikir bildirdi Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory G.Qanaı.
J.Shaıahmetov óz zamanynyń tulǵasy retinde sol kezeńdegi ıdeologııaǵa qaramastan, bilim, ǵylym salasyna mán berdi. Búginde arhıvterde ult qaıratkeriniń tulǵalyq, saıasatkerlik qyryn ashatyn qujattar jetkilikti. Konferensııada Prezıdent arhıvi dırektorynyń orynbasary Q.Álimǵazınov, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Á.Qudaıbergenov, BUU-nyń Jenevadaǵy bólimshesi Til qyzmetiniń burynǵy dırektory A.Shaıahmetov, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory L.Ahmetova, táýelsiz zertteýshi R.Shaıahmetov, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty T.Ámınov, taǵy da basqalar qaıratker qyzmetiniń san qyry týraly baıandama jasady. Osy oraıda tarıhshy-ǵalymdar elimizdiń 1940-1950 jyldardaǵy qoǵamdyq-saıası jáne ekonomıkalyq damý máselelerin talqylaı kelip, J.Shaıahmetovtiń eldi jańǵyrtý jónindegi jobalardy ilgeriletý men respýblıkany saıası-ekonomıkalyq daǵdarystan shyǵarýdaǵy uıymdastyrýshylyq, basqarýshylyq izdenisteri haqyndaǵy zertteýlerimen bólisti.
Jumabaı Shaıahmetovtiń esimi «Uly dalanyń uly esimderi» jobasy aıasyndaǵy tarıhı qaıratkerler tizimine engen. Osy oraıda konferensııaǵa qatysýshylar Qazaqstan tarıhynyń keńestik kezeńi boıynsha arhıv qujattarynda respýblıka basshylaryna qatysty izdestirý jumystaryn dáıekti júrgizý, teorııalyq-ádisnamalyq tásilderin daıyndaý týraly usynys bildirip, Jumabaı Shaıahmetovtiń ıdeıalyq murasyn nasıhattaý, memorıaldyq is-sharalar serııasyn ótkizý, memlekettik organdarǵa respýblıkanyń joǵary oqý oryndarynyń, sondaı-aq Astana, Almaty, Shymkent jáne Petropavldaǵy ortalyq kóshelerdiń birine esimin berýmen baılanysty usynys jasaý týraly qarar qabyldady.
ALMATY
