Jazýshynyń tólbasy týyndysy

Atalǵan shyǵarmanyń «Ji­bek joly» dep atalýy da oqyr­mandy tarıhtyń tereń qoınaýyna tartyp áketedi. Biz­diń dáýirimizden burynǵy II ǵasyrdan bastalǵan Uly Jibek joly Batys pen Shyǵystyń arasyn jalǵaǵan kópirge aınaldy. Bul kerýen joly jaı jol emes, ol sol kezdegi kóptegen eldiń saıasaty men ekonomıkasyna, jalpy qoǵamnyń damýyna aıtarlyqtaı yqpal etti. Osy Jibek joly qazaq jerine tyń serpin berdi, sonyń boıynda ornalasqan Otyrar, Saýran, Syǵanaq, Taraz jáne t.b. kóne qalalarda saýda-sattyq qana emes, bilim men ǵylym damyp, álemge tanylǵan ulylar shyqty. Buǵan deıin osy taqyrypty tarıhshylar óz eńbekterinde aıt­qanymen, ádebıetimizde bu­ryn-sońdy qozǵalǵan emes. Osyndaı kúrdeli taqyrypqa jastyǵyna qaramastan, Dú­ken­baı aǵamyzdyń qoryqpaı baryp, roman jazýy – batyldyq. Bir jaǵynan, buǵan jazýshynyń bala kúninen Qarataý boıynda týyp, sol kóne shaharlardyń qırandysyn kózimen kórip, ol jaıynda ańyz-áńgimelerdi estip óskeni áser etti dep oılaımyz.

Shyǵarmada sol dáýirde ata­ǵy alysqa tarap dúrkiregen Desh­ti-Qypshaq ulysynyń ádet-ǵuryp, turmys-salty, tynys-tirshiligi men sol kezeńde ómir súrgen handar men batyrlardyń, qarapaıym adamdardyń bolmysy, minezi kóńildi selt etkizer detaldar, utymdy epızodtar arqyly kórkem beınelengen. Romandaǵy eki-úsh keıipkerden basqasyn, sýretker qııaly ar­qyly damytyp, týyndy jeli­sin fılosofııaǵa qurǵan. Roman kólemdi úsh jeliden tursa da, ondaǵy oqıǵalar men keıipkerler bir arnaǵa toǵysqan.

«Seleý basy selbeledi, ystyq kerimsal taǵy yrqyldaı soqty. Alpaýyt jylqy eńsesin jınap aldy, aldyńǵy oń tuıaǵymen jer tarpydy. Atyrabat dú­ziniń dár osy mezeti Injý úgiz (Syr­­darııanyń orta ǵasyrdaǵy qyp­shaqsha aty) ózeniniń úıirilip aǵar minezine uqsaǵan. Injý úgiz de keıde ishin tartyp tunyqtanyp, keıde aq sany jaltyraǵan jeńge tolqynyn aldyna salyp aıdap aǵatyn» dep bastalǵan alǵashqy bettegi osy kórinisten Desh­ti-Qypshaq dalasynyń kelbeti kóz aldyńyzǵa elestep, búginde arnasy tarylyp, tynyp aǵa­tyn Syrdarııanyń bir kezde bul­qynyp aqqan aǵysyn sezinesiz.

Kórkem shyǵarmanyń basty maqsaty oqyrmanyna oı salyp, onyń jan dúnıesin tebirente alýy. Bul jaǵynan biz sóz etip otyrǵan roman óz mindetin tolyq oryndaǵan. О́ıtkeni týyndydaǵy baılyqtan meımanasy tasyǵan handar men bekterdiń halyq taǵ­dyryn oıynshyq etip, aýyr turmystan qajyǵan jurt­shy­lyqqa túrli salyq túrin oılap tapqanyna janyńyz aýyrsa, endi birde ótirik aıtyp, jalǵan sóılep, qoıny-qonyshqa deıin kirip ketkisi keletin el­shilerdi Otyrar ákiminiń qa­byl­daǵanyna qaıran qalasyz. So­nymen birge jaýyrynǵa qarap kóripkeldik boljam aıtatyn Jalańashtyń beısharalyǵy men Baýyrshyq sultannyń opa­syz­dyǵyna kúıinseńiz, sarbaz áıel Barshynnyń kirshiksiz mahabbaty men kóripkel Ǵabbastyń danalyǵy, qypshaq ámirshisi Ilanshy Qadyrhannyń óz eliniń qamyn jegen parasattylyǵy men kóregendiligine súıinesiz. Oshaqbaı batyrdyń Barshyn arýdyń jar tóseginen bıik maqsatyna kóńilińiz tolsa, Oty­rardy qorǵasýǵa kelgen ári zalym, ári aıar, qýlyǵyna qu­ryq boılamaıtyn sartaýy­l sar­bazynan eriksiz ish jııa­syz. Romandy oqyp otyryp, av­tor bir kezde ǵylym men bi­lim­niń, saýdanyń ortalyǵy bol­ǵan kóne Otyrardyń jer be­tinen quryp ketýine Shyńǵys han shapqynshylyǵy ǵana emes, onyń túbi – el basynda otyrǵan handardyń halyqty biriktirmeı, óz qara basyn oılap, baılyqtan basqany mansuq etpegendigin astarlap aıtady.

«Jibek joly» romanynyń alǵashqy basylymyna redaktor bolǵan belgili jazýshy Ramazan Toq­tarov: «Bul shyǵarma av­tor­dyń burynǵy «Farabı», «Otyrar» povesterine múlde uq­samaıdy, qurylymy bóten, sóz saptaýy sara, fabýla – bel-o­myrtqasy Shyńǵyshan jo­ryǵynan keıingi Uly Jibek jo­lynyń toqyraýy, dańǵyldan súrleýge aınalýy, Uly dala per­zentteriniń alaýyzdyq, baq­talastyq, jalǵandyqtan shildiń qıyndaı azyp-tozýy pálsapalyq tolǵammen kórkemdeledi» de­se, belgili synshy Qulbek Er­góbek: «Jibek joly» – on úshin­shi ǵasyrdaǵy qol tóńkergen moń­ǵol men qasarysqan Deshti-Qyp­shaq ǵaskeriniń teketiresi, ashkózdik pen namystyń ıt­jyǵys túsýi ǵana deseńiz – qa­telesesiz. Oqıǵanyń betinen qalqyǵanyńyz. Shyn máninde shyǵarmanyń shyndyǵyna tereń úńilseńiz: orta ǵasyrdaǵy Oty­rar halqynyń jaı-kúıin, ty­nys-tirshiligin, keıipkerdiń mi­nez qalybyn shertken tarıhı-fı­losofııalyq qýatty paıym tabasyz», dep baǵalaǵan.

Túıindep aıtqanda, kórnekti ja­zýshy Dúkenbaı Dosjannyń ta­rıhı romanynyń negizgi ıdeıasy – aýyzbirligi joq, baqtalasy kóp el azyp, bótenniń baılyǵyna qy­zyq­qan qolbasylardyń tor­ǵaıdaı tozatyndyǵyn túısin­diredi.