Ult zııalylarynyń ulaǵaty

XX ǵasyrdyń 20-30 jyldaryndaǵy bilim berý tájirıbesin jahandaný kezeńimen salystyra qarastyryp, zamanaýı bilim berý júıesin jetildirýde aǵartý salasynyń sol jyldardaǵy jetistikterin paıdalanýdyń utymdy tustaryna Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń ǵalymdary zertteý júrgizip, «HH ǵ. 20-30 jyldardaǵy dástúrli qazaq qo­ǵa­myn jań­ǵyr­tý saıasatyndaǵy zaıyrly bilim men aǵartý júıesi» granttyq jobasyna ar­qaý etti.

Zertteý jumystarynyń qorytyn­dy­syna oraı ótken dóńgelek ústelde Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty dırektorynyń keńesshisi, saıası ǵylymdarynyń doktory, professor S.Borbasov tarıhshy-mamandar eńbeginiń nátıjesine toqtaldy.

«Qazaqstandaǵy Aǵartý halyq ko­mıs­­sarıatynyń qyzmeti arhıv de­­rek­te­rinde» baıandamasynda bas ǵylymı qyzmetker, tarıh ǵylym­da­rynyń doktory, professor Orazgúl Muha­tova HH ǵasyrdyń 20-30 jyldarynda bilim berýge atsalysqan ult zııalylarynyń eńbegi jaıynda aıtyp ótti. Professor keltirgen má­li­metterge súıensek, ult ustazy Ahmet Baıtursynuly 1921 jyldyń 18 qańtarynda Orynbor qalasynda ótken Búkilqazaqstandyq oqý-aǵartý máse­lelerine arnalǵan konferensııada mektepterdiń sanyna emes, sapasyna nazar aýdaryp, qysqa merzimde kýrstar ashý qajettiligine mán bergen. Muǵalimderdiń biliktiligin kóterý maqsatynda Almaty, Semeı, Aqmola, Orynbor, Oral, Aqtóbe, Torǵaıda bir jyldyq semınarııalardyń ashylýyna yqpal etti. Mundaı kýrsty bitirgender aýyldyq mektepterge jiberilse, Semeı qalasynda uıymdastyrylǵan qysqa merzimdi kýrsta 67 orys jáne 90 qazaq muǵalimi daıyndyqtan ótken. 1920 jyldyń maýsym aıynan bastap 4 aılyq kýrs ashylyp, onda 100 shaqty muǵalim bilim alǵan. Professor osy oraıda muǵalimderdi daıarlaý kýrsy boıynsha birqatar olqylyqtyń oryn alǵanyn jetkizdi. Sebebi josparlanǵan kýrstar ashylmaı qalǵan. Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy halyqqa bilim berý bólimi 1937 jyldyń 1 aqpanynan bastap 105 adamǵa 7 aılyq merzimdegi kýrs ashýǵa tıis bolǵan. Alaıda tıisti sharalar jetkilikti júrgizilmegendikten, jıyrma kúnge shegerilgen. Shaqyrylǵandar tolyǵymen kelmeı, 77-si ǵana tirkelgen. Mundaı jaıt ońtústik qana emes, elimizdiń barlyq aýdanynda oryn alyp, oǵan qajetti qarajattyń bólinbeýi, bolashaq muǵalimderdiń ál-aýqatynyń tómendigi, turmys jaǵdaılary sebep bolǵan.

Elimizdegi Ortalyq memlekettik arhıv, Prezıdent arhıvi, Reseı, О́z­beks­tan arhıvteri materıaldaryna súıengen joba jetekshisi, tarıh ǵy­lym­darynyń kandıdaty Aınagúl Qaıp­­baeva «Qazaqstandaǵy Aǵartý ha­lyq komıssarıatynyń qyzmeti arhıv derekterinde» taqyrybynda baıan­dama jasady. Osy oraıda ǵalym «Tarıhı derek kózderin saraptaı kelip, respýblıkalyq Aǵartý halyq komıs­sa­rıatynyń keńestik bılik kezeńi­niń alǵashqy shıregindegi qazaq qo­­ǵamyn jańa úkimettik júıede qaıta jańǵyrtý jolynda zaıyrly bilim berý, saýat ashý naýqanyn qarqyndy iske asyrý, Qazaqstandaǵy ǵylymnyń áleýetin qalyptastyrý, ózge de mádenı sala bo­ıynsha Ahmet Baıtursynuly, Smaǵul Sádýaqasov, Oraz Jandosov, Temirbek Júrgenov syndy ult qaıratkerleri joǵary kásibılikpen basqarǵan aǵartý komıssarıaty zamanyna saı aǵartý jumystaryn atqarǵanyn dáıekteıdi. Áıtse de, arhıv qorlary qujattarynyń aýqymdy bóligi ǵylymı aınalymǵa qosylǵanymen, jekelegen qujattar áli de bolsa tereń zerdeleýdi qajet etedi» dep atap ótti. Sonymen qatar aǵar­tý salasyn uıymdastyrǵan halyq komıs­sarıatynyń ataýy orys tilinde «Narodnyı komıssarıat Prosveshenıe» dep atalsa, keńestik kezeńge qatysty qazaq tildi eńbekterde «Halyq aǵartý komıssarıaty» degen qate aýdarmamen jazylǵan. Sondyqtan, bul olqylyq eskerilip, zertteýlerde Aǵartý halyq komıssarıaty dep qazaq tilinde durys atalǵany abzal» degen usynysyn bil­dirdi.

Qazaqstannyń 1920-1930 jyldary joǵary oqý oryndarynyń sandyq jáne sapalyq jaǵynan ósýin arhıv qor­laryndaǵy derekter negizinde ja­ǵymdy tustaryn ınstıtýttyń jetek­shi ǵylymı qyzmetkeri, PhD Arman Muratuly «Qazaqstandaǵy joǵary bilim berý júıesiniń qalyptasýy» ta­qy­ry­byndaǵy baıandamasynda keńi­nen sıpattap ótti.

«Degenmen, tarıhı kezeńde joǵary bilim berý júıesi, onyń barlyq tynys-tir­shi­ligi memlekettik-partııalyq or­gan­dardyń tikeleı baqylaýynda boldy. Qazaqstanda joǵary bilim jú­ıe­sin qalyptastyryp, damytýdaǵy sózsiz bolǵan tabystarmen birge teris ten­den­sııalar da boı kórsetti. Bul negizinen elimizde daıarlanǵan mamandar respýb­lıkada jumys istep jatqan óndiris pen aýyl sharýashylyǵy, pedagogıka, medısına t.b. áleýmettik salalardy qamtamasyz etý baǵytynda júzege asqan. Al bul kezde jańa tehno­lo­gııalarǵa negizdelgen salalarǵa, eko­no­­mıkanyń óńdeýshi baǵytyna ma­mandar daıarlaýǵa durys kóńil bólinbegen. Munyń ózi joǵary bilikti mamandar daıarlaýda sosıalızmniń keńestik modeliniń ulttyq respýb­lı­kalar jaǵdaıynda ádiletsiz saıa­sat ustanǵanyn kórsetedi», dedi A.Muratuly.

«Ult qaıratkerleriniń oqýlyqtar daıyndaýdaǵy róli» taqyryby aıasynda jańa júıege saı oqýlyqtar jazý isine toqtalǵan T.Júrgenov atyndaǵy óner akademııasynyń aǵa oqytýshysy, PhD Ardaq Amangeldiuly qazaq zııalylarynyń oqýlyq jazyp, ǵylymı qaýymdastyqqa tanymal oqýlyqtardy qazaq tiline aýdaryp, ana tilin ǵylym tiline aınal­dy­rýdaǵy zor eńbekterin saralady. О́kinishke qaraı, ult qaıratkerleri eńbekteriniń mazmuny 1917 jyldan keıingi saıası jaǵdaıǵa baılanysty ózgeriske ushyraǵan. Osy oraıda, Reseı federasııasynyń memlekettik arhıvi qorynda saqtalǵan tarıhı derek negizinde 1922 jyly baspa meńgerýshisi N.Tórequlovtyń RSFSR Aǵartý halyq komıssarıaty janyndaǵy ulttyq azshylyq keńesindegi Rozenge joldaǵan hatyndaǵy Ahmet Baıtursynulynyń «Oqý quraly» eńbegine qatysty pikirine toqtaldy. Hatta A.Baıtursynuly oqý­ly­ǵynyń mazmuny jańa saıası júıeniń talaptaryna saı túzetilgeni kórsetilip, eń bastysy, jańa shyqqan oqýlyqtan dinı termınder men uǵymdar alynyp, keńestik mektep úshin tıimdi bolatynyna erekshe nazar aýdarylǵany týraly jazylǵan. Zertteýshi jańa oqýlyqqa qoıylatyn talaptarda balalardyń túsinigi qabyldaıtyndaı etip, keńestik qoǵamǵa tán belgilerdiń engizilý kerek­tigin aıtty. Keltirilgen mysaldardan baıqalatyny, ult zııalylary jaz­ǵan eńbekter bolshevıkterdiń saıası ustanymdaryna saı kelmegeni anyq.

Atalǵan máselege oraı A.Qaıpbaeva «Arhıv qorlary men respýblıka kitaphana­larynyń qoljazbalar men sı­rek kitaptar qorynda saqtal­ǵan ult qaıratkerleriniń ulttyq qun­dy­lyqtarǵa negizdelgen oqýlyqta­rynyń arab qarpinde jazylýyna baılanysty, búginde kóptegen oqýlyq avtorlary bul eńbekterdi erkin oqýǵa qınalatyndyqtan, tarıhı tájirıbeni paıdalaný múmkindigi shekteýli» degen usynys-pikirin bildirdi. Sondyqtan, ult zııalylarynyń taǵylymy mol qundy eńbekterin túpnusqadan qazirgi qoldanystaǵy kırıll nemese translıterasııa úlgisinde latyn qarpinde qaıta jarııalap, qalyń qaýymǵa qoljetimdi etý kerek.

Sonymen birge tarıh ǵylym­da­rynyń doktory A.Qapaeva, tarıh ǵy­lym­darynyń kandıdaty Á.Shashaev, taǵy basqa ǵalymdar ujymdyq mono­gra­fııa jáne arhıv qujattarynyń jı­naǵyn daıarlaý barysyndaǵy nátı­jeli jumystarǵa toqtalyp, elimiz­degi zaıyrly bilim men aǵartý júıesi ta­rıhyn zertteýdi jalǵastyrý týraly usynystaryn bildirdi.

ALMATY