Iаǵnı ár ulttyń jeke-dara qabilet-qarymy onyń qorǵany. О́ıtkeni qabilet degenimiz – sol halyqtyń rýhanı hám turmystyq mádenıeti men qarapaıym kásiptik-sharýashylyq tetikteriniń sheber úılesimi. Sonymen qatar bul dúnıe etnostyń tildik mádenı qarym-qatynasy turǵysynan da aıryqsha baıqalyp turady.
Mysaly, patshalyq Reseı basylymdarynda: «Qazaqtar rýhanı óte daryndy halyq. Ádebıeti baı. Turaqty tirkesten turatyn tolyp jatqan ımprovızasııalary bar. Maqal-mátelderi qysqa ári naqty. Sózderi oıly, mánerli, obrazdy» dep jazylsa («Bolshaıa ensıklopedııa», 1902. Tom-10. S-744), «Rossııa» kóptomdyǵynyń 18-tomynda jarııalanǵan «Qyrǵyzdar» atty jazbada: «Qazaqtardyń (kırgız-kaısakı) óz oıyn jetkize bilýdegi múmkindigi men til sheberligi, halyq aýyz ádebıeti baılyǵyn óneriniń órkendep jatýymen baılanystyrǵan jón», delingen eken.
Sol sııaqty, reseılik zertteýshi Vıktor fon Gern men nemis ǵalymy F.Fon Hellvald qatarly tulǵalardyń eńbekterinde, qazaq halqynyń qonaqjaılyǵy men meıirbandyǵy týraly aıtylyp, ásirese, ańǵarympazdyq, suńǵylalyq qasıetteri keremet damyǵan dep baǵa berilgenin baıqaımyz.
Osy oraıda, sheteldik oqymystylardy tańǵaldyrǵan halqymyzdyń suńǵylalyq qasıeti jaıly myna mysalǵa toqtalsaq, erterekte Arqa jurtyna ańǵarympazdyǵymen aty shyqqan Ábiqaı atty sheshen bir kúni keshki ymyrt úıirile bastaǵan tusta: «Jigitter kúıli bıe minip, tóbet ıt ertken qonaq kele jatyr, daıyndala berińder» depti. Úkimdi estigen aýyl adamdary «Ábekeń de aıtady-aý» degendeı, birer qunjyńdasyp qoıa salady. Arada bıe saýym ýaqyt ótkende rasynda, mingeni bıe, ertkeni tóbet bireý kelip túsedi.
Eleń etken jurt «Ábeke aıtqanyńyz dál keldi, qalaı bildińiz?» dep qolqa salady. Sonda sheshen: Áı, shyraqtarym, buǵan eshqandaı kóripkeldiktiń qatysy joq. Mańaıda bolyp jatqan tirshilikti tanı bilińder! Mana shette turǵan qula aıǵyr batysqa qarap jer tarpyp oqyrandy. Ol úıiri basqa urǵashy jylqynyń kele jatqanyn bildirse, anaý qyzyl qanshyq ózinen-ózi ábigerlenip, jalanyp birdeńeni asyǵa kútkendeı qyńsylady. Iаǵnı ol bóten tóbettiń ıisin sezdi. Bar bolǵany osy depti.
Osylaı alda bolatyn oqıǵalardy kózben kórmeı-aq, tanym-túısigimen seze alatyn qazaqtan basqa halyq az. О́ıtkeni ózin qorshaǵan tabıǵatty tanyp, ósip-óngen ortasyn bilý, sol arqyly ómir súrý daǵdysyn jeńildetý tek aqyldy, parasaty mol, qabileti kemel jurttyń ǵana úlesinde bolatyn dúnıe. Taǵy bir mysal, kóshpeli atalarymyzdy alyp qaraıyq: aldyndaǵy malynyń terisi men júninen kıim jasap kıip, sútinen ózine qajet barlyq taǵam túrlerin óndire alǵan. Iаǵnı myna ǵalamda olar eshkimge táýeldi bolmaǵan.
Aıtalyq, bir ǵana sút. Shóldese dereý malyn saýyp jiberip, sútin pisirip ishe qoıady. Ǵalamda sút sııaqty tez qaınaıtyn suıyq joq. Qazaq edel-jedel, alym-berim ýaqytty «sút pisirimdeı» dep tegin aıtpaǵan. Osy bir sútten eki-úsh kúndik as aıran uıytady. Odan keıin aptalyq, aılyq taǵam qyzyl irimshik, aq irimshik, ejigeı jasaıdy. Irkit pisip maı shaıqaıdy. Ol maıdy qarynǵa salyp, qajet bolsa eki jylǵa deıin saqtaıdy. Qarynǵa maı salýdyń ózindik amal-aılasy bar. Eń áýeli irkitten ajyraǵan maıdy ábden syǵyp, sýynan aryltady. Sýy arylmaǵan maı kópke shydamaıdy, kógerip ketedi. Apalarymyz maıdy qaryndaǵanda qylshyq jibermeı tazalaıdy. «Maıdan qylshyq sýyrǵandaı» deıtinimiz osy. Alda-jalda qaryndalǵan maıǵa qoıdyń qumalaǵy sııaqty zat aralasyp ketse qıyn. Maı buzylady. Qazaqtyń «bir qaryn maıdy bir qumalaq shiritedi» degeni osydan kelip shyqqan.
Mine, kórdińizder me, bir sútten qanshama taǵam jasalady. Onyń eń keremeti ýaqyttyq (kún, aı, jyl) jáne merzimdik (qys, jaz, kúz, kóktem) turǵydan ár kezge, ár ýaqytqa beıimdep jasaı alýy. Aıtalyq, qurt, jarma, malta, t.b. Bul taǵam qansha ýaqyt tursa da buzylmaıdy. Ertede uzaq joryqqa shyqqan sarbazdar qurt alyp shyqqan. Mahambettiń «Alty malta as bolmaı, Erlerdiń isi biter me» deıtini osy.
