Sýretterdi túsirgen Dmıtrıı EROFEEV
Alystan-aq ańdaǵanymyzdaı, atshaptyrym aýmaqty alyp jatqan egis alańynda qyzý tirlik júrip jatyr. Traktorlar qazyp tastaǵan kartopty birneshe adam jınap qaptap júrse, taǵy birneshesi daıyn ónimdi kólikke tıeýde.
«Bıyl 40 gektar jerge kartop, 30 gektar jerge júgeri, taǵy 25 gektar jerge qant qyzylshasy otyrǵyzyldy. Jyl basynda «Jetisý» ÁKK» О́DI» AQ-nan kartop egý úshin 0,01 paıyz ósimmen 29 mln teńge nesıe alyp edim. Sol úshin turaqtandyrý qoryna kılosyn 130-140 teńgeden 260 tonna kartop ótkizýim kerek. Bıyl 700 tonnadan astam ónim alamyz degen boljam bar. Sharýashylyqta 12 turaqty jumysshy bar. Qazirgi naýqan kezinde 40-45 adam turaqty jumyspen qamtylǵan. Olarǵa kún saıyn 6-7 myń teńgeden tóleımin», deıdi «Nurdymaqyn» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Qızat Ábırov.
Onyń aýyl sharýashylyǵyna den qoıǵanyna 18 jyl, al kartoppen aınalysqanyna 10 jyl bolypty. Oǵan qosa 50 bas iri qara, bir otar qoı ustap otyr. Mal tuqymyn birte-birte asyldandyrýǵa kirisip, kelesi jyldan mal bordaqylaýǵa kóshpek. Mal azyǵyn syrttan almaıdy, ózderi jońyshqa, júgeri ósiredi.
Jalpy, 100 gektar sýarmaly jerdiń 40 gektaryna bıyl kartop ekken, 25 gektaryn qant qyzylshasy alyp jatyr. Bıyl ónimniń shyǵymy jaqsy. Kartoptyń ortasha ónimdiligi – gektaryna 280 sentner, qyzylsha shamamen 500 sentnerden bolady dep kútip otyr.
«Satyp alýshylar kartopty alqaptyń basynan-aq alyp ketip jatyr. Syrttan kelýshilerge qaraǵanda jergilikti turǵyndarǵa arzan baǵada usynamyz. Gollandııalyq suryptyń shamamen 90 tonnasy 40 gektar jerge tuqymdyqqa ketti, endi sodan 700 tonna ónim alýdy josparlap otyrmyz», deıdi Q.Ábırov.
Egis alańyndaǵy eńbekkerlerdiń kóńil kúıi kóterińki. Sharshadyq, shaldyqtyq dep turǵan biri joq. Kartop jınaıtyndar kúnine 10 myń teńgege jýyq, al tıeýshiler 15 myń teńgeden joǵary tabys tabady. Jumysshylardyń kóbi alys aýyldan kelip jumys isteıdi. Sonyń biri – Zylıha Tamshybaeva aýylynyń turǵyny Baıan Eńgeseeva.
«Eńbek etseń erinbeı, toıady qarnyń tilenbeı», degendeı tańǵy segizden, keshki beske deıin jumys isteımiz. Kúnine 6-7 myń teńge tabys tabamyz. Bala kúnimizden adal eńbekpen ósken biz qazir de sol joldy ustanamyz», dedi ol.
Osyndaı jalyndy eńbekkerlerdi Besqaınar aýylyndaǵy «Alym-Taır» sharýa qojalyǵynyń pııaz ósiretin egistik alańynan da kezdestirdik. 2010 jyldan bastap pııaz ósirýdi qolǵa alǵan sharýashylyq búginde jyl saıyn 300-400 tonna ónim jınaıdy. Qazirdiń ózinde berisi jaqyn aýyldarǵa, arysy Aıagózge deıin ónimderi jyldam satylyp jatyr. Sharýa, eń aldymen óz aýdanyn kókónispen qamtýdy maqsat etip, ónimin alqap basynda ǵana emes, aýdan aýmaǵynan ótetin «Almaty – О́skemen» tas joly boıyna arnaıy shatyr tigip, saýdalaıdy.
Alqapta 50 adam eńbek etip júr, sonyń 20-sy – turaqty jumysshy. Bir kúnde 4 adamnan turatyn bir brıgada orta eseppen 300 qap pııaz jınaıdy. Ár adam eńbek ónimdiligine qaraı kúndigine shamamen 10-12 myń teńge tabys tabady. «Pııazdy tek sheńgeldilikter ǵana ósiredi», dep oılaıtyndar qulpyryp ósken sharýashylyq egistigin kórgende tańǵalyp qalary anyq. Kúndelikti tamaqqa tutynatyn pııazdyń kóbin irgemizdegi kóksýlyq sharýalar ósirip jatqany bárimizdi qýantty.
«Jumystyń bárin mehanıkalandyryp, jeńildetýge de bolady. Degenmen aýyl turǵyndarynyń qol eńbegi men úshin bárinen baǵaly. Olardy tabys kózinen aıyrǵym kelmeıdi. Turǵyndarmen alqap basynda birge júrip, aralas-quralastyqta, ózara baýyrlastyq baılanysta jumys istegenniń rahaty bólek. «Baýyryń jaqyn ba, kórshiń jaqyn ba» degende kórshim jaqyn deıtinimiz tegin emes qoı. Bizdiń pııazymyzdyń kólemin ózderińiz kórip tursyzdar, judyryqtaı, tyǵyz. Mundaı sapaly ónimdi jasandy qospalarsyz, ekologııalyq taza kúıinde alyp otyrmyz. Men úshin aqsha sanaǵannan buryn sapaly ónim ósirgen mańyzdy», deıdi sharýa qojalyǵynyń ıesi Taıar Zeınalov.
Anar Ysqaqova sharýa qojalyǵy qurylǵan alǵashqy kúnnen beri kásipkermen birge jumys istep keledi. Bastapqyda qarapaıym jumysshydan bastap, búginde brıgadırlikke kóterilgen.
«Kóktemgi egis kezinen qara kúzge deıin alqapta eńbek etemiz. О́nimdi sebý, baptaý, jınaý – barlyq óndiris prosesine bastan-aıaq qatysamyz. Turǵyndar munda Balpyq bı kentinen, Besqaınar, Jarlyózek, Amangeldi sııaqty kóptegen eldi mekennen kelip jumys isteıdi. Olardy tańerteń aýyldarynan arnaıy kólik alyp keledi, tasymaldaý uıymdastyrylǵan. Pııaz naýqany bitken soń osy brıgadamyzben qyzylsha jınaýǵa kirisemiz. Taıar Zeınalovtyń ujymǵa jasaıtyn qamqorlyǵyn erekshe rızashylyqpen aıtamyz. Karantın kezderinde, Qurban aıt, Oraza aıt sııaqty merekelerde óz jumyskerlerinen bólek, Besqaınar aýylynyń tutas turǵyndaryna un, qant, maı sııaqty alǵashqy qajettiliktegi azyq-túlikti tegin taratyp berdi. Maýsymdyq jumys isteıtinimizge qaramastan, qys kezinde de qojalyqtan avans ala alamyz. Talapty jastarǵa da únemi járdemdesip keledi. Qyzym Adııa Ysqaqova erkin kúresten jasóspirim qyzdar arasynda Almaty oblysynyń 4 dúrkin chempıony. Onyń bıyl mamyrda Fransııada ótken jasóspirimder arasyndaǵy álemdik dodaǵa qatysyp qaıtqan saparyna demeýshilik kórsetken de bizdiń Taıar Dogbaıuly. Osyndaı qoldaýdyń arqasynda Adııa Gımnazıada jarysynda alǵashqy tórttikten kórindi», deıdi A.Ysqaqova.
Musabek aýylyndaǵy qyzanaq ósirýmen aınalysatyn «Kógershin» sharýa qojalyǵynyń jetistigi de kópti qyzyqtyrdy. Aýyl ákimi Erbol Jolamanulyn kópshilikpen birge qyzanaq jınaýǵa kómektesip júrgen jerinen keziktirdik. Ekologııalyq jaqtan taza ári dámi til úıiretin qyzanaqtar tilshilerdiń de shólin basty. Jalpy, 4 gektar jerge egilgen qyzanaq jamyraı ósip, jurttyń kózin qyzyqtyrdy. Eńbekkerlermen birge jantalasyp jumys istep júrgen «Kógershin» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Erjan Qaısa: «Aýyl ákiminiń usynysymen bıyl qyzanaq ósirýdi qolǵa aldyq. О́nimdi jınaý jumysy bastalǵaly bir aıdan asty. Basynda kılosyn 50, keıin 80 teńgeden satyp edik. Qazir 100 teńgeden toqtatpaı alyp ketip jatyr. Kúnine 15 adam jınasa da jumys kúshi az. Qyzanaq ósirgen jerdi jalǵa alyp otyrmyz. Sýyq túskenshe 270 tonnadan astam qyzanaq satamyz degen boljam bar», deıdi E.Qaısa.
«Kógershin» sharýa qojalyǵynyń bastamasy aýdan ákimdiginiń de nazaryn aýdardy.
«Bul jigitterdiń qyzanaq ósirýdegi tájirıbesiniń moldyǵyna kózimiz jetti. Demek olardy qoldap, demep jibersek, aýdandy, tipti oblys ortalyǵyn qyzanaqpen qamtamasyz etýge septigi tıedi. Sondyqtan kelesi jyly ózderiniń enshisine tán jer máselesin sheship berýdi oılastyramyz», deıdi Kóksý aýdanynyń ákimi Marlen Kólbaev.
Onyń aıtýynsha, aýdan ózin-ózi kókónispen, jemis-jıdekpen qamtyp otyr. Sondaı-aq aýdan fermerleriniń ónimderin kóterme baǵada Taldyqorǵannan, Almatydan, Semeıden kelip satyp alatyndar da bar.
Jalpy, Kóksý aýdanynda egis alqabynyń kólemi 38 myń ga shamasynda, sonyń 885 gektary – kókónis, 140 gektary – baqsha daqyldary, 1 200 gektary – qant qyzylshasy, 1 151 gektary – kartop.
Jetisý oblysy
