Mekeme qyzmetkerleriniń aıtýyna qaraǵanda atalǵan mýzeı: Tabıǵat, Tarıh, Etnografııa bólimi, Qýǵyn-súrgin, Qazirgi zaman bólimi qatarly bes qurylymǵa jiktelgen eken. Al qordaǵy jádigerler sany 5 400 artefaktini qurasa, bulardyń 60 paıyzy ekspozısııa tórinde tur.
Osyndaǵy kórme sóresinen oryn alǵan eksponattyń biri – qumaı qustyń tulyby. Kólemi tym alyp. Búrkit onyń qasynda qarǵadaı-aq kórinedi eken. Jaıylǵan qos qanatynyń uzyndyǵy – 3,2 metr. Denesiniń etin keptirip tastaǵandyqtan tulyp kúıindegi salmaǵy 5 kılodan aspaıtyn sııaqty. Al vıkıpedııalyq anyqtamalyqta úlken qumaıdyń salmaǵy – 7,5-8 kılo bolady dep jazypty.
Bul qusty ornıtolog-ǵalymdar qarshyǵa tuqymdastar tobyna jatqyzady. Taýly jerde ómir súredi. Ásirese, qazirgi Baı-О́lke aımaǵy ornalasqan Altaı taýynyń qolat-qoınaýynda barshylyq. Bul qusty mońǵoldar «Iol» deıdi. Soǵan baılanysty Altaıdyń teriskeıi Qobda betinde «Iolty» (qazaqsha – Jolty) ataýly quzdar kóp.
Al myna mýzeıdegi qumaı qus jaıly jazylǵan ǵylymı anyqtamalyqta: «1960 jyly Delýn sumynnyń bir azamaty ataqty Laqshyn kezeńiniń arǵy betindegi Iolty taýynan ustap ákelip tapsyrǵan», degen jalǵyz jol jazý ǵana bar. Rettik sany – 60.434.
Keıin bul jádigerdi kim tulyptaǵany beımálim. Biraq jaqsy saqtalǵan. Kerilgen qos qanaty kerege tárizdi jaıylǵan. Kireýke júnderi sol qalpy bútin tur. Irge qanaty, ara qanaty jáne shalǵysy sap-saý. Kerme ıyǵy men topshysy sál qısaıǵany baıqalady. Qasqa quıryǵy, balaq júni, tuıaǵy bútin. Jaqsylap qaraǵan adam tuıaq ústindegi bujyr tastaryn sanaı alatyndaı. Tegeýrin, jembasar, syǵym, sheńgel salalary kóp jyl turyp qalǵandyqtan, eptep solǵany bolmasa, qara tuıaǵy sol qalpy.
Kitapta bul qus 40 jyl ómir súredi dep jazylǵan. Álemde bul sııaqty bıikke ushatyn qus joq. Mysaly, búrkit 4,5 myń metrge deıin bıikte samǵaı alsa, qumaı 7 500 metr bıikke alqynbaı kóteriledi. Uıasyn 1 700 metrden alasa taýǵa salmaıdy jáne jyl saıyn aýystyryp turady. Shyńjan qazaqtarynyń úlken aqyny Aqyt Úlimjiuly (1868-1940) óziniń «Qumaı degen bir qus bar» atty tolǵaýynda:
«Qumaı degen bir qus bar,
Kók betinde mekeni,
Maǵulym emes adamǵa,
Dál qaı jerde ekeni,
Jylda bir jerge jaqyndap,
Saıa salyp ketedi,
Saıasy túsken adamzat,
Shyn dáýletke jetedi», –
dep jyrlaǵan eken. Osyndaǵy mátinde aıtylǵandaı, bul qustyń uıa salar orny men mekeni maǵlum emes jáne bul qustyń uıasyn kórgen adam baqytqa jetedi-mys.
Qumaı qus týraly el arasynda ańyz-áńgime jeterlik. Mysaly, qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysy, Zaısan aýdanyndaǵy Saýyr-Saıqan taýlaryn qaq jaryp aǵyp jatqan Úıdene ózeniniń boıynda bıik quz jartas bar. Osynda alyp uıa ornalasqan. El ony «Qumaı uıasy» dep ataıdy. Jergilikti jurt «Uıasy osyndaı úlken bolǵanda, qumaıdyń ózi qandaı eken?», dep jurt tańǵalady.
El arasynda osy uıa týraly mynadaı ańyz bar. Erte zamanda Malaı degen qoıshy bolypty. Bir kúni ony qoı jaıyp júrgen jerinen qumaı kóterip áketip, bıik kuz jartastyń ishindegi balapanynyń qasyna ákelip tastapty. Malaı bolsa balapanmen birge qus ákelip bergen ań-qustyń etin jep, kún kóredi. Shyńyraýdan qalaı shyǵýdyń amalyn oılastyra bastaıdy. Ań men maldyń taramysyn esip arqan jasaıdy. Kúz kelip, balapan ósip jetiledi. Malaı balapannyń eki aıaǵyna taramys arqandy tusaýlap baılaıdy da, ózi oǵan asylyp jatady. Bir kúni enesi eseıgen balapanyn baýlyp joǵary kóteriledi. Arqanǵa belinen asylyp jatqan Malaı da birge ushady. Eki qumaı qatar ushyp, taýdyń basyna qonady. Malaı qustyń aıaǵyndaǵy arqandy sheship sol jerde qala beredi. Qumaılar ushyp ketedi. Osylaı bir jaz joǵalyp ketken Malaı eline oralady. Ony kórgen jurt tapqyrlyǵyna rıza bolady. «Malaı, tasqa túsýiń qalaı?», degen mátel osydan qalǵan eken.
Bul ańyzdyń ózeginde shyndyq bar. О́ıtkeni alyp qumaı iri qara maldyń bútin jemtigin kóterip usha alady. Usaq maldy súıegimen qosyp jutyp jiberedi. Bul haıýan-qus kóbinde súıek jutyp korektenedi. Iri qaranyń úlken jiligin kóterip ushyp, 100-150 metr bıikten jerdegi tasqa tastap shaǵyp jutady. Bul ádiske bala qumaı jeti jyl boıy úzbeı jattyǵady eken.
