О́nerkásip órisi

Qurǵaq qospalarmen qamtıdy

El kóleminde mármar untaǵyn alǵash­qylardyń biri bolyp shyǵara bas­taǵan kásiporyn – «Art-KZ» JShS. Serik­testiktiń ónimi qurylystaǵy túrli qurǵaq qospalarǵa, boıaýlarǵa qosylady. Jalpy, Tekeli óńirindegi kásiporyndar elimizdegi mármár untaǵyna suranystyń 80 paıyzyn qamtamasyz etip otyr. Buǵan deıin bul ónim shetelderden tasymaldanatyn. Seriktestiktiń atqarýshy dırektory Evgenıı Maıerleniń aıtýynsha, kásip­oryn 2008 jyly qurylǵan. Degenmen mármár untaǵyn shyǵarý bastamasy «Alataý mármár» uıymynan bastalǵan. Búginde «Art-KZ» JShS 15 myń tonna shıkizat óndiredi. Sonymen qatar aıyna 300 tonna daıyn qurǵaq qospa shyǵarady.

«Biz shyǵaratyn mármar untaq «AlinEX» brendiniń ónimderi «Belo­snejka», «Radýga», «Selena» sııaqty tanymal boıaý­lardyń quramyna qosylady. Biz daıyn qurǵaq qospalardy óndire basta­dyq. Shıkizat pen ónimderimiz negizinen Taldyqorǵan, Almaty jáne Astanaǵa jibe­riledi. Investor osydan 3 jyl bu­ryn óz qarjysyna qural-jabdyqtardy jańartty», deıdi E.Maıerlen.

Onyń aıtýynsha, qazir zaýyt 15 adamdy jumysqa alýǵa daıyn, kásiporyndaǵy dıirmenge mashınıst kerek. Mashınıster 214 myńnan 218 myń teńgege deıin jalaqy alady. Zaýytta 3 brıgada bar, ondaǵy ár jumysshy aıyna 15 kún jumys isteıdi, eńbek demalysy – 30 kún. Oǵan qosa kásiporyn óz tarapynan ju­mysshy jalaqysynyń 5 paıyz kó­leminde jumys berýshi esebinen qosym­sha zeınetaqy jarnasyn tóleıdi. Nysan­nyń óz kareri bar. Qazir zaýytta 50 adam eńbek etedi, al jalpy mármár klasterinde 500-deı adam jumyspen qamtylǵan.

«Búgingi jastar qol eńbeginen qasha­dy, odan góri bloger bolyp, ınter­net­te otyrǵandy unatady. Jańa quryl­ǵan ob­lysymyzǵa ónerkásipti kóterip, qury­lysty ulǵaıtý kerek. Ekonomıka úshin onyń mańyzy zor. Biz qolymyzdan kelgenshe otandyq qurylys salasyn damytýǵa úles qosyp kelemiz, jumys oryndaryn ashyp, óndiristi jolǵa qoıdyq. Qazir kásiporynnyń eń jas mamanynyń jasy – 22-de, eń úlkeni – men, 72 jastamyn. О́mirimniń eleýli bóligin osy salaǵa arnadym», deıdi Evgenıı Emılevıch.

Aıta ketelik, Tekeli qalasynyń oblys ónerkásibi óndirisindegi úlesi – 13,1 paıyz. Munda qurylysqa qajetti qurǵaq qospalar, ashytqy, bordıýr, taýrıt, sút ónimderi shyǵarylady. Qalada shaǵyn jáne orta bıznestiń 1 500 sýbektisi bar, onda 3 800 adam jumys isteıdi.

Jas metallýrgterdi tárbıeleıdi

Osyndaı óndiris orny Qaratal aýdanynda da bar. Bul – joǵary sapaly krem­nıı óndiretin «KazSilicon» zaýyty. Res­pýb­lıkada balamasy joq kásiporyn. Buryn­ǵy metallýrgııa kombınaty alty jyl­dyq úzilisten soń bıyl naýryz aıynda qaıta túledi. Qazir kásiporyn irge­sin keńeıtý maqsatynda qosymsha ekin­shi pesh ornatý týraly kelisimshart jasasý ústinde. Sonda zaýyttyń jyldyq qýatty­lyǵyn 6 myńnan 7 200 tonnaǵa deıin kóterýge múmkindik týa­dy. Alǵashqy kezeń­de 19 adamdy jumysqa qabyldasa, qazir olardyń sany 253-ke jetken, alda­ǵy ýaqytta taǵy 100 adamǵa arttyrý jospar­lanyp otyr.

Munda Qaratal aýdanynyń Jyly­bulaq aýylyna taıaý jerdegi «Sarykól» ken ornynan jelilik kvars túrindegi shıkizat jetkiziledi. Sóıtip mundaǵy joǵa­ry tehnologııa arqyly joǵary sapa­ly, ıaǵnı 99,3 paıyz kremnıı elementi óndiriledi.

Jalpy kremnıı álemde radıo­elektronıka, kompıýter, uıaly telefon mıkrochıpterinde, avtokólik óndiri­sinde qoldanylatyndyqtan suranysqa ıe. Daıyn ónim Eýropa elderi men Japo­­nııaǵa jóneltiledi. Kombınatta qazaqstandyq mazmunnyń úlesi – 80 pa­ıyz, ıaǵnı «Sarykól» ken ornynyń kvarsy, Qaraǵandynyń kómiri, Petropavldyń aǵash jańqalary qoldanylady.

Seriktestiktiń bas dırektory Marat Sársenovtiń aıtýynsha, kombınattyń úzdiksiz jumysyn 5 aýysym qamtamasyz etedi. Mundaǵy jumysshylardyń túgelge derligi – jergilikti turǵyndar.

«Jumysshylardyń ortasha aılyq jalaqylary – 286 myń teńge, oǵan qosa bonýstyq tólem júıesi bar. Jalpy, metallýrgııa salasynda jumystyń aýyr ári jaýapty ekenine qaramastan, ári buryn bul baǵytta istep kórmese de, ásirese jastardyń qyzyǵýshylyǵy jo­ǵary. Bárin kórip-bilip, úırenýge beıil. Biz olardyń mundaı qulshynysyn ynta­landyrýǵa tyrysamyz, mansaptyq jaǵynan ósýine múmkindik jasaımyz. Máselen, alǵashynda temir balqytýshy kásibinen bastaǵan talapty bes jas qazir sheber mamanyna aýysty, ıaǵnı sheber – qolastynda 16 jumysshysy bar basshylyq laýazym. Oǵan jigitter ózderiniń tabandy eńbegimen jetti. Al tehnıkalyq jóndeý brıgadalary birneshe aýysymda jumys isteıdi. Barlyǵy da óz isin jetik biledi, bir sózben aıtqanda jumys júıesin, peshtiń qurylymyn bastan-aıaq meńgerip alǵan mamandar. Onyń bárin olar osy jerde úırendi, endi bilgenderin jas mamandarǵa úıretip jatyr», deıdi M.Sársenov.

Atalǵan zaýyt Bastóbe serıstik-tehnıkalyq kolledjimen kelisimshart jasasqan, dýaldy oqytý jóninde ýaǵda­lastyq bar. Soǵan oraı elektrık, elektro­monter, slesar, monter, elektrgaz dáne­kerleýshi mamandyqtaryn meńgerip jatqan stýdentter ekinshi kýrstan bastap osy jerde is-tájirıbeden ótedi. Osylaısha kásiporyn ujymy jańa jumysshylarmen tolyǵyp, jas mamandardy eńbekpen qam­týǵa múmkindik jasalady.

Eske salsaq, jyl basynan beri Qaratal aýdanynyń ekonomıkasyna 5,3 mlrd teńge ınvestısııa salynǵan. Al jalpy oblys ekonomıkasyna ótken 8 aıda  129 mlrd teńge ınvestısııa tartylyp, 6,4 paıyz ósim kórsetken.

Gempshır tuqymyn taratady

Qaratal demekshi, «Qazyna» ınno­va­sııalyq fermasy byltyrdan beri asyl tuqymdy qoı sharýashylyǵyn jolǵa qoıyp, aǵylshynnyń qazaq jerine beıimdelgen Gempshır tuqymyn res­pýblıka kóleminde taratýdy bastady. Osylaısha ferma túrli baǵyttaǵy asyl tuqymdy qoılardyń genofondyn qalyptastyrýǵa úles qosýda. Fermanyń negizgi bazasy Jetisýdyń Lepsi óńirinde orna­lasqan sharýashylyqta, jalpy 5 myń­daı qoı ósirilip otyr. Al Qaratal aýda­ny aýmaǵyndaǵy zerthanasynda qazir 130 bas qoshqardan uryq alý prosesi júrýde.

Fermanyń basqarýshysy, zerthana dırektory Serik Muqanovtyń aıtýynsha, Myńbaev aýylyndaǵy Q.Medeýbekov atyndaǵy qoı sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtymen, Almaty men Astana­daǵy ǵylymı zertteý ortalyq­tary­men, seleksıonerlermen birlesip júrgizilgen jumys qazir óz nátıjesin berip otyr.

«Sharýashylyqta qoıdyń Sýffolk pen Gempshır túrlerin býdandastyrý arqyly asyl tuqymdy Gempshırdiń elimizdiń klımatyna beıimdelgen túrin shyǵarǵan. Alǵashynda túgeldeı qońyr júndi bolyp týǵan tóldiń óse kele qońyr júni tek basy men aıaǵynda ǵana qalady eken. Bul býdandastyrylǵan tuqymnyń tóli osy óńirde týǵyzylyp, ósirilgen. Qazir odan alynǵan uryq el aýmaǵyna taratyla bastady. Bolashaqta qazaqtyń Edilbaı tuqymdy qoıyna da basymdyq berýge nıettimiz», deıdi ol.

Gempshır – negizinen etti qoı tuqymy. Bul salmaǵymen erekshelenedi eken. Máselen 1 qoı 100-150 kıloǵa deıin tartady, sonyń 60 paıyzynan taza et shyǵady. Etiniń dámi de erekshe. Tez ósip-jetiletin tuqym. Mamandar qoıǵa beriletin azyq rasıonyn qatań baqylaıdy. Osy rette mal azyǵy quramyndaǵy mıkroelementterdi túgendep berip otyrady. Onyń ústine arnaıy zerthanada qoı uryǵyn alyp, tıisti temperatýrada saqtaýǵa qajetti barlyq jaǵdaı jasalǵan.

«Jalpy, munda bir qoıdan kúnine 2-3 mıllılıtr uryq materıaly alynady. Oǵan arnaıy qospalardy aralastyrǵanda 8 mıllılıtrge jetkiziledi, sosyn muzdatylyp, azotta saqtalady. Ony 20 jylǵa deıin saqtaýǵa bolady», deıdi ferma zerthanashysy Dınara Baıchalova.

Jýyrda qoı uryǵynyń 40 myń dozasy Jambyl oblysyna jóneltilgen. Qazir 150 myń doza daıyn tur. Bul rette Qostanaı, Pavlodar, Mańǵystaý óńirlerinen de suranys túsken. Ferma qoshqar basyn kóbeıtip, Chehııadan, Brıtanııadan taǵy 3 bas asyl tuqymdy qoı aldyrdy. Bul jobaǵa ázirge 280 mln teńge ınvestısııa salynǵan. Aldaǵy ýaqytta onyń kólemi de arttyrylady. Jalpy sharýashylyqta 50-ge jýyq adam jumys isteıdi.

Kún sáýlesinen qýat alady

Búginde Jetisý oblysynda jalpy qýaty 104,7 MVt bolatyn 12 jańar­ty­la­tyn energııa kózderiniń nysany bar. Sonyń biri – Qaratal aýdanyndaǵy «AlmatyEnergoProdjekt» JShS-nyń kún elektr stansasy. Qýattylyǵy 4,95 MVt quraıtyn stansa 2021 jyldyń maýsymynan bastap belsendi jumys isteı bastady. Oǵan 1,5 mlrd teńge ınvestısııa tartylǵan. «AlmatyEnergoProdjekt» kompanııasy negizinen jańartylǵan energııa kózderin óndirýge mamandanǵan. Jetisýdaǵy jobadan basqa Túrkistan oblysynda da osyndaı «Jetisaı» jáne «Maqpal» kún elektr stansalarynyń jumysyn júrgizip otyr.

Kásiporynnyń bas dıspetcheri Baýyr­jan Álimbaevtyń aıtýyna qaraǵanda, 10 gektar aýmaqta 11 008 kún paneli qoıyl­ǵan. Bir panel kúnine 450 Vt elektr óndiredi. О́ndirilgen elektr energııasy «KEGOC» AQ jelisine jetkiziledi. Qazir munda 11 adam jumys isteıdi. Jańar­tylǵan energııa kózderin óndirý isin jergil­ikti mamandarǵa arnaıy bas ınjenerler kelip úıretken. Jumysshylardyń jalaqysy orta eseppen – 250 myń teńge.

Bıyl jalpy qýaty 50 MVt, quny 19,2 mlrd teńge, 6 jumys ornyn quratyn taǵy 1 joba Sarqan aýdanynda iske qosylady dep kútilýde. Al 2025 jylǵa deıin jalpy qýaty 156 MVt, quny 87,3 mlrd teńge turatyn 10 jobany iske asyrý josparlanǵan, olarda 141 jumys orny qurylady.

Jetisý oblysy