Lev Gýmılevtiń ǵashyǵy

Osy oraıda úlken ǵalymnyń ómir-tarıhynda kóp­shilik bile bermeıtin árqıly jaıttar da bar­shylyq. Sonyń biri – Lev Nıkolaevıch ózi «Shyǵys juldyzy» dep áspettegen býrıat-moń­ǵol qyzy Ochıryn Namsraıjavpen aradaǵy súıis­pen­shilik haqyndaǵy hıkaıa. Bundaı oqıǵa ádette kez kelgen pendeniń basynda bar. Desek te, ekeýiniń jarty ǵasyrǵa jalǵasqan mahabbat dramasy, árıne, tań­da­narlyq.

Eń áýeli ataqty ǵalymnyń nazaryn aýdaryp, júregine ǵashyq otyn jaqqan mońǵol qyzy kim degenge toqtalaıyq. Bul qyz 1915 jyly Mońǵolııada týǵan, al tek-tuqym jaǵynan býrıat-mońǵoldyń alar taı­pasynan eken. Shamamen XIX ǵasyrdyń aıaǵy, XX ǵasyrdyń basynda patshalyq Reseıdiń otarlaý saıasatynyń kesirinen Irkýtsk jáne Chıta ólkesinde ejelden beri turyp jatqan býrıattar birneshe dúrkin úrkip, manjy-qytaıdyń qol astynda aıranyn urttap, qoıyn qurttap tynysh jatqan Syrtqy Mońǵolııaǵa aýyp barǵan-tyn. Bizdiń keıipkerimiz osy aýǵan qaýymnyń urpaǵy ekeni anyq. Ol 14 jasynda, ıaǵnı 1929 jyly Máskeýge barady. Bul qalada Komınternniń Shyǵys departamentinde jumys isteıtin úlken aǵasy Aleksandr Ochırovtyń úıi bar bolatyn. Sonda kelip turaqtaıdy.

Qazan tóńkerisiniń qaıratkeri Aleksandr Nıkolaevıch Ochırov qıyrdaǵy Mońǵolııadan kelgen qaryndasyn qýana qabyldap, eski Arbattaǵy №5 orta mektepte oqytady. Osy oqıǵa jaıly Ochıryn Namsraıjav óziniń esteliginde: «Qatarlastarym meniń atymdy ataı almaı, «Inna» deıtin boldy. Ýaqyt óte kele ózimdi basqalarǵa «Inoı Ochır» dep tanystyratyn boldym. Meniń orys tilin bilýim bastapqyda «ıá» jáne «joq» degen sózdermen ǵana shekteldi. Birinshi sabaqta muǵalim: «Sizdiń jerińizde qandaı ósimdikter ósedi?» dep suraǵanda, men: «Eshteńe» dep jaýap berdim. Bul sózim kúlki týdyrdy. Biraq bir jylǵa jetpeı-aq orys tilin jetik meńgerip, synyptastarymnan eshqandaı aıyrmashylyǵym bolmady. Aǵam meni qaladaǵy teatrlarǵa jıi aparatyn edi. Sonyń arqasynda kózim ashylyp, kókiregim oıandy», depti.

Bul qyz mońǵoldyń ataqty oqymystysy, osynda biz sóz etip otyrǵan Lev Gýmılevtiń ózi bilimine bas ıgen, jeti jurttyń tilin biletin polıglot-akademık Rınchen Bıambaevtyń baldyzy eken. Kelesi bir aıta júrer oqıǵa – Ochıryn Namsraıjav Kalının atyndaǵy Máskeý tájirıbelik ýchılıshesine oqýǵa túskende bolshevıkter kósemi Lenınniń týǵan jıenimen birge oqypty.

Inoı qyzdyń Máskeýdegi alańsyz ómirine áser etken oqıǵa – 1930 jyly Qytaıǵa elshilik qyzmetke barǵan aǵasy Aleksandr Ochırovtyń qastandyqpen óltirilýi edi. Arqasúıer aǵasynan aıyrylǵan O.Namsraıjav 1936 jyly keıin ǵasyr ǵalymy atanǵan ári Mońǵolııanyń úsh dúrkin Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Sendıın Damdınsúren jáne qaıtpas qaısar ultshyl tulǵa Gombajabpen birge Lenıngrad Ǵylym akademııasy janynan mońǵoldar úshin arnaıy ashylǵan aspırantýraǵa oqýǵa túsedi. Sol kezde 37-niń áıgili qýǵyn-súrgini bastalyp ketip, úsh mońǵoldyń biri Gombajab tutqyndalyp, Sibirge aıdalady. Marqumǵa topyraq sol jaqtan buıyrypty.

«Osy jyldary KSRO Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Vladımır Leontevıch Komarov bolatyn. Osy kisi shetel azamaty retinde bizben jıi kezdesip turdy. Sondaı-aq orystyń kórnekti ǵalymdary: Zoıa Lebedeva, Petr Stengachkovskıı, Ivan Rachkov­skıı, Aleksandr Samoılovıch jáne býrıat-mońǵol oqy­mystysy Syben Jamsaranolardan ilim úıren­dik» dep jazady óz esteliginde Ochıryn Namsraıjav.

* * *

Osy jyldyń (1936) kúzinde taǵdyrdyń jazýy­men eki ǵashyq kezdeısoq tanysady. Bul oqıǵa jaı­ly gýmılevtanýshy Sergeı Belıakov 2012 jyly Máskeýde jaryq kórgen «Gýmılev syn Gý­mı­leva» atty kitabynda, 24 jasar jalyndy jigit Lev Nıkolaevıch Shyǵystaný ınstıtýtynyń ki­tap­hanasynda júzinen meıirim tógilgen, ıbasy men­mundalaǵan mońǵol qyzy Ochıryn Nam­sraı­jav­pen kezdeısoq jolyqty dep jazypty. Dálirek aıtsaq, aspırant qyz kitaphana kataloginen 1891 jyly Potanınniń ózi redaksııalaǵan Dorjı Banzarovtyń «Chernaıa vera ılı shamanstvo ý mongolov ı drýgıe statı» atty kitabyn oqyp otyrypty. Bolashaq ǵalym Gýmılevtiń nazaryn aýdarǵan dúnıe osy bolsa kerek. О́ıtkeni atalǵan kitapty tek shy­ǵys­ta­ný­men shuǵyldanýshy nemese sol salaǵa qyzyq­qan adam ǵana oqýǵa tıis. Onyń syrtynda shyǵystaný ilimine jas jigit Lev Gýmılevtiń de ańsary aýyp júrgen kez. Qysqasy, shyǵystanýdyń shuraıyn ańdap júrgen jigittiń kózine shyǵystyń shyraıly qyzy ottaı basylǵany anyq.

Osy oqıǵa jaıly Ochıryn Namsraıjav este­li­ginde: «Lev meni kórip, myna kitapty oqyp ja­tyr­syń ba? Men de osy ýnıversıtettiń tarıh fa­kýltetinde oqımyn jáne Mońǵolııa tarıhyna da qatty qyzyǵamyn», dedi. Odan keıin bul kitapty ol da oqýǵa qumartyp júrgenin aıtty. Menen «Kitapty qashan aıaqtaısyz?» dep surady. Men: «Jaqynda aıaqtaımyn», dep jaýap berdim. Osydan bastap biz únemi sóılesip, pikirlesip júrdik...» dep jazypty.

Eki jas bos ýaqyttarynda Neva ózenin jaǵalaı qydyryp, odan qaldy Kýnstkameraǵa baryp turady. «Ásirese, Pýshkın týraly kóp áńgimelesýshi edik, – dep eske alady mońǵol qyzy. – Aqynnyń qaıtys bolǵanyn (1837 jyly ólgen) 100 jyl jaqyndap qalǵan tus. Áli esimde, 1936 jyly qarasha aıynyń sońy bolatyn. Gýmılev maǵan: «Bilesiń be, men saǵan qatty ǵashyqpyn...» dedi. Al men ne aıtarymdy bilmedim. Odan keıin ol jáne qaıtalap: «Namsraıjav, sen týraly óleń jazyp jatyrmyn. Osy arnaý jyrlarymdy poshta arqyly saǵan joldaımyn», dedi. Ol kezde men qaladaǵy Ǵylym akademııasynyń aspıranttar jataqhanasynda turatyn edim. Keshikpeı Gýmılev jibergen bir býma óleń kelip jetti. О́kinishke qaraı, olardyń bárin saqtaı almadym. 1938 jyly sáýirde týystarym qamaýǵa alynyp, soǵan baılanysty meniń úıime de tintý júrgizilgende barlyǵyn alyp ketti. Biraq ǵaıyptan aman qalǵan birneshe shýmaq jyr bar eken. Sonyń biri:

Koneı otbıval ıa ı vernym ıh rozdal,

Iа mnogo dobychı v Kıtae dostal;

No gde ta dobycha, to vedomo zvezdam

S koneı ı dobychı ıa schastlıv ne stal.

No nyne stoıý ıa prı schaste na straje,

Iа dlınnoe k ıýrte prıstavıl kope —

V neı karıe ochı moeı Namsraıdjaby.

V neı chernye kosy, v neı schaste moe, – delinse, osy mátindi aqyn inimiz Erlan Júnis bylaı dep aýdardy:

Barymtalap at aldym, adal dosqa tarattym,

Shynnan alǵan oljamdy shymqaı

kúnde jarattym,

Qaıda qaldy sol baılyq, tóreshisi – bir qudaı,

Qasqaıtyp qasqa minsem de, qumar qanbas,

qurǵyr-aı,

Aq naızadaı shanshylyp aq otaýdyń syrtynda,

Kúzetsem ǵoı baqytyn qalqataıdyń jurtynda,

Namsraıjabym otyr-aý, sonda baqyt

bary anyq,

Tarqatylyp burymy taýys qustaı taranyp.

* * *

Arada jyl jarym ýaqyt ótkende zamana jeli teristen soqty. Iаǵnı 1937 jyly bastalǵan «adam aýlaý» naýqany Lev Gýmılevti aınalyp ótpedi. Ol 1938 jyly tutqynǵa alyndy. Esh dáleli bolmasa da bir jyl túrmede otyryp shyǵady. Kelesi jyly ol Lenıngrad ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetinde oqýyn jalǵastyrady. «Bul Lev Gýmılevtiń eń bir taza, armanshyl, oqýǵa, bilimge, ómirge, kók aspanǵa, poezııaǵa, sulýlyqqa, arýǵa ińkár shaǵy edi» dep jazady tanymal dramatýrg, kınorejısser Talǵat Temenov óziniń «Joshy hannyń urpaqtary» atty kólemdi monografııasynda.

Sol bir alaǵaı-bulaǵaı zamanda kimdiki durys, kimdiki burys ekenin aıyryp taný qazirdiń ózinde qıyn. Biz biletin bir derek, jas oqymystynyń ákesi Nıkolaı Gýmılev orys ádebıetiniń tanymal ókili, aýdarmashy, ádebı synshy, ǵalym, saıa­hatshy, Birinshi dúnıejúzilik soǵystyń batyry, úsh márte Georgıı krestimen marapattalǵan jaýyn­ger bolǵany ras. Onyń syrtynda, 1921 jyly 3 tamyzda «Tagansev astyrtyn uıymynyń múshesi» degen jeleýmen ustalyp, kóp uzamaı Peterborda Gýbchekanyń qaýlysymen atý jazasyna kesilgen. Qaıda jerlengeni áli kúnge deıin beımálim. Al Levtiń anasy Anna Ahmatova da – orys poe­zııa­syn­da­ǵy shoqtyǵy bıik aqyndarynyń biri.

Joǵarydaǵy áke taǵdyry balasynyń ómirine de áser etkeni haq. Nátıjesinde, Gýmılev ekinshi ret tutqyndalyp, 1939 jyldyń 21 qyrkúıeginde bes jyldyq jazasyn óteýge Norıllagqa (Norılskıı ıspravıtelno-trýdovoı lager) jiberiledi. Ol túrmede qazaq halqynyń daryndy aqyny Oljas Súleımenovtiń ákesi Omarmen bir kamerada otyrady. 1944 jyldyń kúzinde óz erkimen suranyp maıdanǵa attanady. Soǵysty Berlınde aıaqtaıdy. Soǵystan keıin de kommýnıster Lev Nıkolaevıchke jyly qabaq tanytpaǵan eken. 1949 jyly ol úshinshi ret sottalyp, jazasyn Qazaqstandaǵy KarLAG-ta óteıdi. Jaryqtyq túrmede otyrǵan 7 jyl ishinde 3 tomdyq eńbek jazyp shyǵady. Sonyń biri ataqty «Drevnıe tıýrkı» kitaby.

Lev Gýmılev qansha jerden ǵulama bolǵanymen, otba­sylyq ómirde joly bolmaǵan kórinedi. Soǵys­tan kelgen soń Natalıa Varbanes atty áıelmen kóńil jarastyrǵan eken, nekesi uzaq­qa barmaǵan syńaıly. Biraq ekeýi únemi hat alma­syp turypty. Bulardyń qysqa metrajdy mahabbatynyń bel­gisindeı 60 hat ǵalymnyń mýzeı-úıinde saq­taýly deıdi biletinder.

Odan keıin Lev Nıkolaevıch Ermıtaj kitap­ha­na­synyń 18 jastaǵy qyzmetkeri Natalıa Kazakevıch atty boıjetkendi súıip qalady. Onymen de uzaqqa barmaǵan. Keshikpeı jas qyz Natalıanyń áriptesi kitaphananyń saqa qyzmetkeri Tatıana Krıýkovamen biraz ýaqyt kóńil jarastyrǵan. Bul da sátsizdikke tap bolǵan. Odan keıin Inna Nemılova deıtin sulýdy qolyna qondyryp, onymen 1968 jylǵa deıin bir shańyraq astynda ómir súrgen. Budan keıin 55 jasynda ózinen segiz jas kishi sýretshi-grafık Natalıa Sımonovskaıamen úılenip, osy kisimen ómiriniń sońyna deıin birge bolypty.

* * *

Osylaı ómir ótip jatty, ózen aǵyp jatty. Ochıryn Namsraıjav Máskeý men Lenıngradta 20 jyl ómir súrip, 1949 jyly Mońǵolııaǵa qaıta orala­dy. Eline kelip, memlekettik qyzmetter atqar­dy. Ásirese Japonııa jáne Qytaımen dıp­lo­ma­tııalyq qarym-qatynas ornatýǵa zor úles qosady. Apamyzdyń ómir jolyna qatysty myna bir derekte ol kisi 1930-1931 jyly Mońǵolııa atynan KSRO elinde elshi bolǵan Gonchıg Seeregzen degen adam­ǵa kúıeýge shyqqany jaıly aıtylypty. Biraq otbasylyq ómiri jaıly eshqandaı derek joq. Tegi, joldasyn otyzynshy jyldardaǵy súrgin jalmap ketken tárizdi.

Qazirgi tańda apamyzdan qalǵan jalǵyz tuıaq Ochıryn Gerel deıtin qyzy Ulanbatyrda turyp jatyr. Taý-ken salasynyń mamany, ǵylym doktory, professor. Eki jyldyń aldynda uzaq jylǵy ónimdi eńbegi úshin Mońǵolııa memlekettik syılyǵynyń laýreaty jáne Ǵylymǵa eńbek sińirgen qaıratker ataǵymen marapattalypty.

Osy Gerel óziniń esteliginde: «Men 1941 jyly Máskeýde týdym. 1958 jyly Ulanbatyr qalasynda orta mek­tepti bitirdim. Odan keıin Chehııanyń Praga qala­syndaǵy Karl atyndaǵy ýnıversıtette oqyp, ony 1964 jyly bitirdim. 1965 jyldan bas­tan Mońǵolııa memlekettik ýnıversıteti qatarly joǵary oqý oryndarynda ustaz boldym. Joldasym jáne bir qyzym bar. Qyzym Qulan Máskeý ýnı­ver­sıtetiniń fılosofııa fakýltetin bitirip, Aýs­tralııanyń Nıý Saýs Ýels ýnıversıtetinde ma­gıs­tr­lik dárejesin qorǵady», dep jazypty.

Qysqasy eki ǵashyq 1970 jylǵa deıin bir-birin izdeýmen bolady. Ásirese Lev atamyz mońǵol qyzyn taba almaı kóp qınalǵan eken. «Izdegen tabady, qýǵan jetedi» degendeı, qos muńlyq arada 34 jyl ótken soń, 1970 jyly Máskeýde jolyǵady. Naqtyraq aıtqanda, osy jyly Namsraıjavqa Levtiń jazǵan haty kelip jetedi. Úkili hat qolyna tıgen kelinshek asyǵys-úsigis jolǵa shyǵady...

Osy kezdesý ústinde Lev muńly janaryn jasara almaı: «Nıno, men seni kóp izdedim, – depti. – Túrmeden bosap kelgen soń, seni izdep Lenıngradtyń joǵary oqý oryndarynda oqyp jatqan mońǵol stýdenteriniń birin qaldyrmaı surap shyqtym». Bul oqıǵadan Namsraıjav ta habardar eken. «Iá, meni bir orys jigiti úzdiksiz izdeıtini jaıly maǵan da habar keldi. Ol adam siz ekenińizdi bilip, ózimniń hat almasatyn poshta ádiresin jiberdim».

Bir tańdanarlyq dúnıe, eki ǵashyqtyń 1970 jylǵy alǵashqy kezdesýi kezinde Lev qarııanyń kempiri Natalıa Vıktorovna Namsraıjavty asha­na jaqqa jeke shaqyryp alyp: «Myna adam seni ómir boıy ańsaýmen keledi. О́zińdi janyndaı jaqsy kóredi. Ol senen basqa eshkimdi bulaı súıgen emes. Sony bil», deıdi de, «Al endi armansyz sher tarqatyńdar», dep ekeýin ońasha tastap dalaǵa shyǵyp ketipti.

Osy kezdesýden keıin Namsraıjav 1972 jyly «dosyn» Ulanbatyrǵa shaqyrady. Shaqyrtýdy alǵan Lev Nıkolaevıch «Sofıa Vlasevna ruqsat bermedi» dep jaýap jazypty. Sofıa Vlasevna degeni «Keńes ókimeti». Nınosyna jete almaı ah urǵan Lev Gýmılev 1972 jyly 28 tamyzda Namsraı­jav­qa óleńmen hat jazypty. Onda:

Men adastym máńgilik, túneginde taǵdyrdyń,

Seni oılaýmen Nınom, qanshama jyl daǵdardym,

Jete almadym eshqashan, taǵdyr

netken aýyr ed,

Saǵynyshty syrymdy júregimniń túbine

 máńgilikke qaldyrdym,

– degen joldar bar eken. Bul sózder jaı adamnyń júregin jaryp shyqpasy anyq. Osy kezden bas­tap eki ǵashyq Lev Gýmılev dúnıeden ótken 1992 jylǵa deıin úzdiksiz hat almasyp turypty. Lev Nıkolaevıch 1970 jyly jaryq kórgen «Qııal patshalyǵyn izdeý» atty eńbegin súıiktisine syılap: «Zolotıstoı zarnıse Vostoka Namsraıjav Ochır ot oskolka zapadnyh mongolov, ne zabyvshego doblestı predkov» degen qoltańba qaldyryp, óziniń qolyn kóne uıǵyr-mońǵol jazýymen tańbalapty (sýrette). Aıtpaqshy, qos ǵashyq taǵy bir dúrkin 1982 jyly Lenıngrad qalasynda jolyqqan eken. Bul oqıǵa jaıly Namsraıjavtyń esteliginde aıtylady.

* * *

Qos muńlyqtyń jazysqan hattary qazir Peterbordaǵy Lev Gýmılevtiń mýzeı-páterinde saqtaýly tur. Osyndaǵy mýzeı-páter qyzmetkeri Marına Kozyreva degen hanym 1970-1991 jyldar aralyǵynda Namsraıjavtyń Lev Nıkolaevıchke jazǵan 10 hatyn útir-núktesine deıin ózgertpeı álemjelide jarııalap júr. Osy hattardy bizde oqyp shyqtyq. Jalpylaı alǵanda, bul hattarda óte bir mádenıetti hám tereń súıispenshilikpen jazylǵan syrlar jatyr dese bolady.

Ochıryn Namsraıjav súıiktisine alǵashqy hatyn 1970 jyly 24 naýryz kúni joldaǵan eken. Osy jyly 55 jasqa tolǵan mońǵol kelinshek, áýeli ózin umytpaı hat joldaǵan Levke rızashylyǵyn bildirip, osy jyly (1970) resmı saparmen Máskeýge baratyny jaıly aıtypty. Buıyrsa, qalada tórt táýlik bolamyn, qalaıda sizge jolyǵýym kerek depti. Sonymen qatar dosyna óziniń fotobeınesin joldapty.

Kelesi hatyn 1970 jyldyń 14 qyrkúıeginde jazǵan eken. Ol hat «Meniń arystanym» (moı Lev) dep bastalyp, Ulanbatyrda mońǵol týyrlyqty jurttardyń ekinshi quryltaıy ótip jatqanyn, oǵan amerıkalyq mońǵoltanýshy Oýen Lattımor bastatqan shetel ǵalymdary qatysqany jaıly baıandasa, úshinshi hatyn 1970 jyly 21 qazan kúni jazyp: «Sizdi Úkimet basshysynyń orynbasary Maıdar degen azamat bir kórýge qushtar. Ol kisi keshikpeı sizge shaqyrý jibereri anyq. Al ózim aldaǵy qarasha aıyn­­­da, Máskeýge resmı issaparmen baramyn. О́zińizge jolyǵý jaıly da josparymda bar» dep aıaqtapty.

Osylaı hattar legi jalǵasa beripti. O.Nam­sraı­jav tórtinshi hatyn 1970 jyly 2 qara­sha kúni joldasa, kelesi jazba 1979 jyldyń 12 jeltoqsanynda degendeı... Osylardyń ishinde sońǵy jazylǵan eki hattyń biri – 1991 jyly 21 qazan kúni joldanypty. Bul hatta Namsraıjav óziniń Beıjińdegi Mońǵol elshiliginde qyzmet atqaryp júrgeni jaıly baıandap, qytaı mádenıetine qatysty kóptegen derek tizip shyǵypty. Jazbanyń sońyn «seni súıdim» dep aıaqtapty. Al eń sońǵy haty 1991 jyly 16 jeltoqsan kúni jazylǵan eken. Arada alty aı ótkende, 1992 jyly 15 maýsym kúni úlken ǵalym Lev Gýmılev Peterborda qaıtys boldy.

* * *

Biz bul retki maqalamyzda mońǵol qyzy men orys oqymystysynyń kirshiksiz syılastyǵy, bir-birine degen adamı mahabbaty jaıly sóz ettik. Áıtpegende, býrıat qyzynyń Mońǵol eliniń halyqaralyq dıplomatııalyq qatynasyna sińirgen eńbegi óz aldyna bir tóbe. Eń bir qıyn kezeń: Ekinshi dúnıejúzilik soǵys pen stalındik qýǵyn-súrgin jyldary keńes odaǵynda 20 jylǵa jýyq ómir súrip, soǵystan keıin Ulanbatyrǵa oralyp memlekettik qyzmette jumys istep, Japonııa jáne Qytaımen dıplomatııalyq qarym-qatynasty damytýǵa úlken úles qosýmen qatar, orys zııalylary: Lev Nıkolaevıch Gýmılev, Anastasııa Ivanovna Svetaeva, Iýrıı Nıkolaevıch Rerıh, Nına Petrovna Týpoleva (belgili avıakonstrýktor Týpolevtiń jeń­ge­si), t.b. adamdarmen dostyq baılanysta bolǵany taǵy bir tóbe.

Ochıryn Namsraıjavtyń taǵy bir eleýli eńbegi – orystyń aqyn qyzy Marına Svetaevanyń jas kezinde jazǵan óleńderin qoljazba kúıinde saqtap qalǵany. Marına aqyn ómirden óter aldynda (1941) óziniń jazǵan-syzǵan dúnıelerin týǵan sińilisi, keıin tanymal jazýshy bolǵan Anastasııa Svetaevaǵa amanattaıdy. Kúnderdiń kúninde Anas­ta­sııanyń da basyna kún týyp, 1937 jyly jazaǵa tartylǵanda apaıynyń óleńderin eleýsiz jan Nınoǵa (Namsraıjavqa) saqtaýǵa berip ketedi. Bul jyrlardy mońǵol qyzy kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, zaman túzelgen soń, Anastasııaǵa amanatyn aman-esen tapsyrǵan eken.