Mustafa Shoqaıdyń Gúrjistandaǵy kúnderi

1917 jyly Aqpan tóńkerisiniń nátı­jesi patshalyq Reseı bodandyǵyndaǵy halyqtarǵa úmit uıalatyp, sosıal-demo­kratııalyq ıdeıalarmen qanattanǵan ult zııalylary azattyqqa qol jetkizýge um­tyldy. Alaıda Alashorda, Túrkistan muh­tarııaty, Kavkaz elderi men Ýkraı­nadaǵy tuńǵysh demokratııalyq respýb­lıkalar táýelsizdik týyn uzaq jelbirete almaǵany aıan.

Táýelsiz Túrkistan ıdeıasyn ómir­lik muratyna aınaldyrǵan, Alashorda úki­metiniń múshesi, Túrkistan muhta­rııatynyń syrtqy ister mınıstri, keıin úkimet basshysy bolǵan M.Shoqaı­dyń saıası kúresi jergilikti halyqtyń óz taǵdyryna qatysty máselelerdi sheshýge, basqarý organdaryna saılaýǵa qa­ty­sý quqyn qamtamasyz etýge, áleýmettik jáne ekonomıkalyq qanalýyna jol bermeýge arnaldy.

Qoqanda qurylǵan Túrkistan muhta­rııatynyń úkimeti úsh aıdan soń kúshpen janshylǵan soń Mustafa Shoqaı Tash­kende jasyrynyp, keıin 1919 jyldyń kókteminde qazaq dalasy arqyly Bakýge jetip, odan Tbılısıge taban tiredi. Mun­da grýzın, ýkraın jáne Soltústik Kav­kaz halyqtary demokratııalyq kúsh­terimen birlikte M.Shoqaı Túrkistan azat­tyǵy úshin kúresti jalǵastyrdy. 1921 jylǵy 26 aqpanda Tbılısıge ke­ńes áskeri basyp kirgen soń ol jubaıy Marııa Gorınamen birge Batýmı arqyly Túrkııaǵa ótken. Keıin osy Marııa Gorı­na Alash ardaqtysynyń hattary men qoljazbalaryn elge jetkizip, Mus­tafa Shoqaıdyń atyn arashalaýǵa úlken septigin tıgizgen.

Grýzııadaǵy dıplomatııalyq jumy­symnyń sheńberinde ol eldiń Ulttyq muraǵatynda Mustafa Shoqaıdyń 1919-1921 jyldary Tbılısıde turǵan kezeńine qatysty derekterdi izdestirýge ruqsat alǵanymda, qatty qýandym. Bir ǵasyr buryn Mustafa Shoqaı gúrji jerine quqyǵy taptalǵan halqynyń teńdigin alý jolyndaǵy kúresin jalǵastyrýǵa kelgen bolsa, ózimniń táýelsiz Qazaqstan­nyń ókili ekendigime aıryqsha tolqy­dym. Tbılısıdegi Ulttyq muraǵatta M.Shoqaıdyń 1919-1921 jyldardaǵy mer­zimdi baspasóz betinde jarııalanǵan maqa­lalary tabyldy.

Túrkistan azattyǵy jolynda Mustafa Shoqaıdyń Kavkazdy, Ázer­baıjan men Grýzııany aldyńǵy shep retinde tańdaýy kezdeısoq emes edi. 1917-1921 jyldary Soltústik jáne Ońtús­tik Kavkaz halyqtary ult-azattyq jo­lyndaǵy kúresin jalǵastyryp, úl­ken nátıjege qol jetkizdi de. 1917 jyl­dyń naýryz aıynda Ýkraına Halyq Res­pýb­lıkasy, 22 sáýirde Zakavkaze Fede­ratıvtik Respýblıkasy, 20 qarashada Soltústik Kavkaz Ýaqytsha úkimeti, 23 qa­rashada Ýfada «Idel-Ýral» musyl­man avtonomııasy, 26 jeltoqsanda Qy­rym-túrik respýblıkasy qurylady.

Bir jyldan soń Zakavkaze Fede­ra­tıvtik Respýblıkasy ydyrap, 1918 jylǵy 26 mamyrda qurylǵan Tuńǵysh Grýzııa demokratııalyq respýblıkasyn Germanııa, Ulybrıtanııa, Italııa, Fransııa, Belgııa, Túrkııa, Aýstrııa, Chehoslavakııa, Polsha, Argentına, Japonııa, Belgııa, tipten Reseı de mo­ıyndap úlgerdi. Sol kezdegi Tıflıs te, on­daǵy baspasóz de qaınaǵan saıası ómir­diń aınasy edi: sary gazetterdiń bet­teri geosaıası ahýal, eýropalyq úl­ken­­di-kishili memleketterdiń syrtqy saıa­­­saty, jańa respýblıkalarǵa qatysty usta­nymdary týraly aqparatqa toly.

Tarıh tolqynyndaǵy osy kúrdeli kezeńde Mustafa Shoqaı Tıflıstegi demokratııalyq kúshtermen baılanysyn nyǵaıtyp, saıası kúreskerlik­pen qatar, jalyndy pýblısıstıkalyq jumys atqardy. Ol 1919 jyly Grýzııa topyraǵyna Túrkistan Quryltaı jı­na­lysyn shaqyrý jónindegi komı­tet­tiń tóraǵasy retinde keldi. Mun­da M.Shoqaı erkindik súıgish, demo­kra­tııalyq murattarǵa talpynǵan Kavkaz jerinde kóptegen nıettesterin tapty. Tuńǵysh Grýzın Demokratııa­lyq Res­pýblıkasynyń, sol jyldarda Tbı­lısıde ornalasqan Soltústik Kav­kaz uıym­dary jetekshilerimen, atap aıt­­qanda, Noı Jordanııa men Noı Ramısh­vılı, Evgenıı Gegechkorı, Ilıa Zýrabıshvılı, Ahmed Salıkov syndy saıasatkerlermen tyǵyz baılanys ornatady. Batys jáne Shyǵys mádenıetimen tel sýsyndaǵan grýzın halqy, ulttyq rýhy árkez bıik Gúrjistan jeri Mustafa Shoqaıdyń Túrkistan halyqtarynyń azattyǵy jolyndaǵy kúresine jańa dem beredi.

1919-1920 jyldary Mustafa Shoqaı Tbılısıde «Erikti odaq» baspasynyn «Na rýbeje» jýrnalyn shyǵarýdy qol­ǵa alady. Jýrnaldyń 6 sany jaryq kórgen, al ulttyq arhıvte 6-nomeri ǵana saqtalǵan. Sonymen qatar Mustafa Shoqaı taý halyqtarynyń (Daǵystan) azattyǵy jolynda kúresken Soltústik Kavkaz halyqtarynyń revolıýsııalyq demokratııasynyń organy «Volnyı Gores» jáne «Borba» gazetterinde «ba­kýlik tilshi Muzaffar Janaev» degen búrkenshik atpen Túrkistannan alynǵan derekter negizinde qazaq dalasyndaǵy qıyn jaǵdaı men ádiletsizdik týraly maqalalaryn turaqty jarııalap turǵan.

Mustafa Shoqaıdyń birqatar maqa­lasy, atap aıtqanda, «Volnyı Gores» gazetiniń birneshe nomerinde basylǵan «Shyǵys problemalary» (Keńes ókimeti men qyrǵyzdar) atty maqalalar serııasy «Qypshaq-ogly» búrkenshik atymen jazylǵan. Mustafa Shoqaı Qypshaq taıpasynyń Boshaı bóliminen taraıtyn Janaıǵa jatady degen derekke súıensek, Muzaffar Janaev jáne Qyp­shaq-uly búrkenshik attarymen qazaq halqynyń azattyq tańyn ańsaǵan maqalalardyń Mustafa Shoqaıdyń qalamynan týyndaǵany shúbásiz.

Sonymen qatar 1921 jylǵy 26 qań­tarda Antanta memleketteriniń úki­met basshylary otyrysynda Grýzııa táýel­sizdigin de-ıýre moıyndaý rásimi ótti. 1921 jylǵy 21 aqpanda grýzın parlamenti demokratııalyq qaǵıdattarǵa negizdelgen eldiń alǵashqy konstıtýsııasyn qabyldaǵanmen, nebári 4 kúnnen soń, ıaǵnı 1921 jylǵy 25 aqpanda keńes áskeri Tbılısıge basyp kirgen edi. Sondaı-aq 1991 jyly táýelsizdik alǵan tusta Grýzııa parlamenti 26 mamyrda qabyldaǵan alǵashqy aktin Táýelsizdikti qalpyna keltirý týraly qaýlysy dep jarııalady. Osylaısha 2018 jyly 26 mamyrda Grýzııa táýelsizdiginiń 100 jyldyq saltanatyna táýelsiz Qazaq­stannyń dıp­lomatııalyq ókili retinde qatysyp, sol ta­rıhı kúnderdegi búkil­halyqtyq shat­tyq sezimine kýá bolý aıryqsha baqyt edi.

Birtýar kúresker, kórnekti ǵalym Mustafa Shoqaı otarshyldyqqa, bir ult­tyń basqa bir ultqa ústemdik qurýyna qarsy turdy. Túrki halyqtarynyń bir­ligi olardyń erkin damýynyń alǵy­sharty dep túsingen gýmanıstiń bar­lyq túrkitildes halyqtardyń ynty­maqtastyǵyn nyǵaıtý ıdeıasy búginde Túrkitildes memleketter odaǵy aıasynda tabysty júzege asyrylyp otyr.

Qazaq halqynyń táýelsizdigi úshin Alash ardaqtylarymen úzeńgiles bo­la otyryp, Keńes ókimetin sońǵy de­mine deıin moıyndamaǵan Mustafa Shoqaı keıin Parıjdegi grýzın muǵa­jyrlarymen birge keńestiń ozbyr saıa­satyna qarsy kúresin toqtatpady. Mustafa Shoqaıdyń ult táýelsizdigi men ult rýhy týraly oılary búgin de ózekti. Ol «Ulttyq rýhsyz ult táýelsizdigi bolýy múmkin be? Tarıh ondaıdy kórgen joq ta, bilmeıdi de. Ult azattyǵy – ult­tyq rýhtyń nátıjesi» degen edi.

«Táýelsizdik bárinen de qymbat» atty maqalasynda elimizdiń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Biz kezinde elge qyzmet etýdiń ozyq úlgisin kórsetken Alash qaıratkerlerinen taǵylym alamyz. Alash arystarynyń asyl murasyn ıgerý jalǵasa berýi tıis» dep atap kórsetti. Memleket basshysy bul maqalada ult pen el retinde saqtalyp qalý úshin bú­gingi jáne bolashaq urpaqtardyń jańa syn-qaterlerge daıyn bolýy kerek eken­digi týraly qalam terbeıdi.

Mustafa Shoqaı maqalalaryn­da Túr­kistan musylmandarynyń ar-oj­da­ny men quqyǵynyń qorǵalýyna basty ­nazar aýdarady. «Na rýbeje» jýrnaly­nyń 1920 jylǵy 15 qańtardaǵy №6 ­sanynda M.Shoqaıdyń «Sálde oranǵan kommýnızm» («Kommýnızm v chalme») atty maqalasy jarııalanǵan. Bul maqala­nyń basty maqsaty túrkistandyqtar­dyń quqyqsyz, qanalǵan jaǵdaıyn áshkere­lep, jergilikti halyqtyń quqyn qorǵaý edi. Maqalany avtordyń «Túrkistanda­ǵy jergilikti jurt qansha tózimdi nemese enjar bolǵanymen, olar ózderiniń quqyqsyz jaǵdaılaryna uzaq kóne almady» dep bastaýy onyń sheber qalam saptaýyn kórsetedi.

Ol Túrkistan óńirin Reseı tarapy­nyń geosaıası múddelerin ilgeriletý úshin belsendi paıdalanýǵa qyzyǵýshylyǵyn atap kórsetedi. Musylmandyq Shy­ǵys­qa bet burǵan Keńes ókimeti úshin Túrkis­tannyń asa mańyzdy bolyp otyrǵany aıtylady. Shyǵysqa «jol ashatyn kilt», «túrki halyqtarynyń besigi» Túrkistanda, Ulybrıtanııa ımpe­rıalızminiń osal jeri bolyp tabylatyn Uly Moǵoldar eli Úndistanǵa aparar jolda ornalasqan óńirde «Reseı kommýnısteriniń Shyǵys Azattyq revolıýsııasy otyn jaǵýdy oıǵa alǵany» synǵa alynady.

Alaıda Túrkistan azattyǵy úshin kúresker M.Shoqaı atalǵan maqa­lada túrkistandyq musylmandar demokra­tııa­lyq toptarynyń túsiniginde ulttyq azat­tyqqa jol bireýge qarsy dinı qastyqty oıatý arqyly emes, revolıýsııa ákelgen jetistikter sheńberinde, Túrkistan ha­lyq­tarynyń teń quqyly, baýyrlastyq qatar ómir súrýin ornatý, demokratııa­shyl Reseımen jáne kórshiles jańa quryl­ǵan memlekettermen erkin odaqta bolýǵa umtylysy dep túsinetinin atap aıtady.

Sonymen qatar bul maqalada avtor­­dyń Túrkistandaǵy tap saıasatyna degen kózqarasy anyq kórinedi. Suńǵyla saıasatker bolshevıkterdiń Túrkistan­daǵy musylmandarǵa ulttyq azattyq qajet ekenin túsingendigin jazady. Ol «Áleýmettik-ekonomıka­lyq jáne mádenı jaǵdaıy boıynsha Túrkistan turǵyndary, sondaı-aq búkil musylmandyq Shyǵys úshin taptyq kúres joly, tapty azat etý jolyndaǵy kúres ázirge qoldanýǵa ja­ramsyz, óıtkeni munda belgili bir tap emes, jalpy halyq qanalyp otyr. Osyny túsingen túrkistandyq bolshevıkter ózderiniń qaterli erekshelikterine saı, ekinshi bir shekke urynyp otyr: ult azattyq ıdeıasyn olar dinı fanatızmniń qyzyl sáldesimen áshekeılep, aqylǵa syımaıtyn zattar týraly aıtýda», dep atap kórsetedi.

«Na rýbeje» basylymynyń №1-2 san­darynda M.Shoqaıdyń «Túrkistan jáne revolıýsııa» atty, al №5 sanynda «Naǵyz kún qashan keler eken?» atty maqalalary jarııalanypty. О́kinishke qaraı, gazettiń bul sandary saqtalmaǵan.

«Volnyı gores» gazetiniń 1920 jyl­ǵy 16 aqpandaǵy №30 sanyndaǵy «Shettegi kommýnısterdiń saıasaty» atty maqalaǵa da Túrkistan musylmandaryna jalpy daýys berý quqyǵynyń áli de berilmeı otyrǵany synalady. Keńes sezderinde jergilikti halyq pen kelim­sekter arasynda teń ókilettiliktiń saq­talmaýy, ıaǵnı Túrkistan halqynyń 95 paıyzyn quraıtyn buratana halyq­tyń barlyq sezderde tek 20-25 delegat mandattaryna ıe bolyp otyrǵany aıtylady. Osy rette Máskeýden Tashkent­ke qyzyl jalaýmen kómkerilip, jasyl jar­ty aı sýretteri salynǵan poıyz­dar­men nasıhatshylardyń kóptep ke­lýi, panıslamdyq urandar aıtylyp, musylmandyq «baıramdardy» sal­ta­natty toılaı otyryp, sol mezette musyl­mandardyń óz elin basqarýǵa qatysýy máselesi kóterile qalsa, túrkis­tandyq bolshevıkterdiń revolıýsııa týynyń «tazalyǵyn» qorǵaýshy bola qalatyny ájýa etiledi.

Atalǵan maqalany sol kezdegi mu­syl­­mandardyń saıasaty men jaǵdaıyn zerdelegen birden-bir tarıhı jádiger, saýatty esep dep baǵalaýǵa bolady. Maqaladan musylmandardyń qyzyl ásker qataryna kóptep ene otyryp, bılik organdarynda tıisti ókilettik­tiń berilýin talap etkenin kóremiz. Mu­syl­mandardyń kontrrevolıýsıoner emes ekendigi máskeýlik jáne Túrkistan kommýnısterine belgili, alaıda, tash­kendik kommýnısterdiń aıtýynsha, olar «memlekettik isterdi júrgizýge áli daıyn emes, sondyqtan da Túrkistanda «memlekettik istermen» aınalysyp júr­gen rıazandyq jáne nıjegorodtyq mujyqtardan úırenýi kerek. Osynyń bos sandyraq ekenin ortalyqtyń barynsha salaýatty kommýnısteri túsi­nip, oryndaryn bosatýdy talap etkeni­men, olar «biz ne úshin qan tóktik» dep, bılikten bas tartqysy kelmeıdi» degen joldar sol kezdegi jaǵdaıattan kóp syr shertedi.

Sol jyldarda Mustafa Shoqaıdyń júregi dala qasiretine qars aıyrylyp, jergilikti basylymda birneshe maqala jarııalaǵan. Tbılısı arhıvindegi sar­ǵaı­ǵan gazet betteri qazaq dalasynyń qasi­retin saqtap otyr. «Volnyı Go­res» gazetiniń 1920 jylǵy 8 naýryz­daǵy №33 sanynda «Dala qasireti» (qyr­ǵyz­dyń haty), ıaǵnı «Gore stepı» (pısmo kır­gıza) atty maqala bar. Maqa­laǵa túsinikteme retinde «tilshimiz Ja­naev qazaq dalasynyń zııaly ókili­nen ana tilinde hat alǵany, onda keńes óki­meti basqarýyndaǵy Reseıdiń shetin­de or­nalasqan halyqtardyń kóńil-kúıi sıpat­tal­ǵan soń, hattyń tolyq basylǵany» aıtylǵan.

Revolıýsııa «jetistikteri» kesiri­nen jyl sanap hali múshkildenip, múd­deleri janshylǵan, kúnkóris qamy ábden qıyndaǵan halqynyń qasiretine júregi qan jylaǵan Mustafa Shoqaı bul jaǵdaıdan shyǵý joldaryn izdegen. Osylaısha eldegi jaǵdaı týraly turaqty túrde kelip otyrǵan hattar arqyly bilip otyrǵany onyń munda Túrkistannyń ókili retinde qyzmet etkeniniń dáleli. Osy habarlamalardyń negizinde ol Tbı­lısıde jaryq kóretin basylymdarǵa maqalalar jazyp, demokratııashyl kúsh­terdiń nazaryn aýdarýǵa tyrysqan.

Hat jazýshy «bizdiń erkin dala endi jolshyny qonaqjaı jylýlyqpen qar­sy almaıdy, burynǵy keńshilik joq. Bar­lyq jerde qıraý men ólimniń izi jatyr» dep áńgimeleıdi. «Aqyr sońyn­da revo­lıýsııanyń barlyq maǵynasy tek bir nársege – tiri qalý, halyqty aman saqtap qalý úshin kúreske kelip tireldi» degen sózderde ashy shyndyq saqtalǵan. Revolıýsııa jolynda qazaq­tyń júzdegen myń maly qyrylǵanymen qoımaı, keń dalanyń «qańyrap bos qalǵany», Túrkistandaǵy «sosıalıs­tik revolıýsııaǵa» alym-salyq tek jal­ǵyz malmen tólenbedi: dala qańyrap bos qalǵany...» týraly aıtylady. Maqala avtory 1920 jyldyń ózinde qazaq dalasynda adam shyǵyny jarty mıllıon­nan asyp tústi dep kúńirenedi.

Avtor osynaý halyq basyna úıiril­­gen qaıǵy-qasirettiń sebebi azamattyq so­­­ǵys emes, bılik úshin kúres bolyp otyr­­ǵa­ny­na qatty ashynady. Eń soraqysy ­sol – adamdar azamat soǵysy maıda­nynda ózderine túsinikti ıdeıalar úshin ­emes, adamgershilikten ada, maǵynasy ­joq, ashtyqpen revolıýsııalandyrý saıa­saty zulymdyǵynyń nátıjesinde ólip ja­tyr dep janushyrady. Maqalada múmkin­digi bar adamdardyń qyrǵyz palestınasy bolǵan Jıdeli-Baısynǵa kóship jatqa­ny, reseılik qazaqtardyń (Syrdarııa oblysy) Buhara handyǵy shegine qonys aýdarýy – Jetisý qazaqtarynyń patsha­lyq Reseıden Qytaıǵa 1916 jylǵy «uly kóshin» eske túsirgen eken. Sonymen qatar qazaqtardyń bir bóliginiń qyzyl ásker qataryna qarý qoldanýdy úırený úshin jazylyp jatqany aıtylady.

Mustafa Shoqaıdyń túrikshildik pen ıslamshyldyqqa qatysty kózqarasy da zertteýshiler úshin aıtarlyqtaı qyz­yq­­ty. «Volnyı gores» gazetiniń 1920 jylǵy 1 naýryzdaǵy №32 sanynda ba­sylǵan «Orta Azııadaǵy «túrikshildik pen ıslamshyldyq» («Pantıýrkızm ı panıslamızm» v Sredneı Azıı») atty konseptýaldy maqalasy nazar aýdartady. Maqalada «Osy joldardyń avtory óz halqynyń jáne eliniń ult­tyq ózin ózi tanytý isine barynsha qa­tysa otyryp, ulttyq azattyqqa bar yqy­lasymen jany ashyp, taǵdyrdyń tezine saı ımperıalıstik esirkeýshilerdiń tege­ýrindi ýysyna túsip qalǵan barlyq mu­sylman halyqtarmen birge ózin ne panıslamısterge de, ne pan­túrkısterge de jatqyzbaıdy. Alaıda bul jaǵdaıat oǵan jalpyǵa aıan buljymaıtyn fakt – musylman halyqtarymen ishki rýhanı baılanys týraly atap aıtýǵa eshbir kedergi bola almaıdy. Osy baılanysty anyq sezingen bolshevıkter bılikti óz qoldaryna alar kezde orys ju­mysshylary men sharýalaryna «beı­bitshilik pen nan» ýáde etkende, mu­syl­mandarǵa «Konstantınopoldy túrik­­terdiń qolynda qaldyramyz» dep sendirdi», dep jazady. M.Shoqaı sarttar men qazaqtar arasynda «túrik agentteri» tek pysyq ákimshilik qyzmetkerleriniń oılarynda ǵana boldy dep sendiredi.

Osylaısha jastaıynan suńǵyla bolyp ósken, saıası kúreste minezi ábden shyńdalǵan, ótkir de tereń sózdi meń­gergen muzbalaq qyrandaı Mustafa Shoqaıdyń «óz birligin nyǵaıta alǵan halyq­tar ǵana táýelsizdigine qol jetkize alady jáne ony qorǵap qala alady» degen sózi barshamyzǵa ósıet etip aıtylǵandaı. Bul – táýelsizdiktiń basty taǵylymy.

Gúlmıra SULTANÁLI,

dıplomat, jýrnalıst