Adamzat tarıhynda ǵylym men bilim úzdiksiz damyp otyratyn, sarqylmaıtyn prosess ekeni anyq. Biz osy bilim men ǵylym týraly Parlament Senatynyń depýtaty, professor Eleýsin Saǵyndyqovty áńgimege tartqan edik.
– Eleýsin Naýryzbaıuly, siz bilim berý salasynda uzaq jyldar eńbek etip, onyń barlyq satylarynan ótip qana qoımaı, qaı ýaqytta da pedagogıkalyq qyzmette eleń etkizerlik jańalyqtar engizip, tyń izdenisterińizben tanyldyńyz. Búgingi kúni táýelsiz elimizdiń jalpy bilim berý isindegi ahýalǵa qandaı baǵa bergen bolar edińiz?
– Aıtýyńyz oryndy. Maǵan bilim salasy etene jaqyn. О́ıtkeni, onymen shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt tikeleı aınalystym. Elbasy N.Nazarbaev elimiz táýelsizdik tabaldyryǵyn attaǵan alǵashqy kúnnen-aq jas urpaqtyń bolashaǵyna, oqý-tárbıe isine basa nazar aýdaryp keledi. Qazir bilim berý salasynyń kóshbasshysy bolyp otyrǵan joǵary oqý oryndary, ıntellektýaldyq mektepter, kásiptik-tehnıkalyq jáne qazaq-túrik lıseıleri, gımnazııalar sonyń aıǵaǵy.
Qazaqstan óziniń egemendigin jarııalaǵanda eń birinshi bolyp táýelsizdigimizdi tanyǵan – Túrkııa bolatyn. Baýyrlas eki el bir-birine qaqpasyn ashty, alys-beris, qarym-qatynas bastaldy. Qazaq jerin búkil túrki jurtynyń Otany dep tanyǵan sol kezdegi Túrkııa memleketiniń basshysy Turǵyt О́zal óz elindegi jetistikterdi ultymyzǵa usynýmen boldy. Túrik qaǵanatynyń ulan-baıtaq dalasyn mekendegen baýyrlastardyń Anadoly topyraǵymen tamyrymyz qaıta jalǵasty.
Bilim mınıstrliginiń tikeleı basshylyǵymen 1992 jyly qazaq-túrik lıseıi alǵash ret Almatyda, sonan soń Kókshetaý, Aqtóbe, Aqmola, Túrkistan qalalarynda ashyldy. Qazir olardyń sany 30-ǵa jetti. Oqýshylar sany 10 myńǵa jýyq. Túrkistanda Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti, Astana men О́skemen qalalarynda halyqaralyq mektepter, Almaty men Tarazda kolledjder jáne ońtústik astanada Súleımen Demırel atyndaǵy ýnıversıtet oqý-tárbıe, bilim berý júıesin halyqaralyq standarttarǵa saı júrgizýde. Olardyń barlyǵy da 1997 jyly «KATEV» Halyqaralyq qoǵamdyq qoryna biriktirilip, Qazaqstan men Túrkııa arasyna rýhanı kópir salyndy.
Astanada 2007-2008 oqý jylynda Elbasy Nursultan Nazarbaev tusaýyn kesip, jańadan halyqaralyq «Nur Orda» bilim kesheniniń ashylýy, elimizdiń bilim berý salasynda aıtýly oqıǵa boldy. Bilim kesheniniń ashylý saltanatynda Elbasy «Intellektýaldyq mektepterge aıryqsha mártebe beriledi, olar aıryqsha jabdyqtalady, ustazdar da aıryqsha irikteýden ótedi», dep atap kórsetti. Sol ýaqyttan bergi qysqa merzim ishinde halyqtyń iltıpatyna bólenip, quzyrly oryndardyń joǵary baǵasyna ıe bolyp úlgergen «Nur Ordanyń» qanaty qataıa tústi.
– Osy bilim ordasynyń basqa qazaq-túrik lıseılerinen aıyrmashylyǵy qandaı? Nendeı ózgesheligi bar?
– Kezinde Bilim mınıstriniń orynbasary bolǵanymda, táýelsiz elimizdiń jańa orta biliminiń bazıstik oqý jospary men baǵdarlamasyn ázirlegen topqa jetekshilik ettim. Osy úlken iske Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń ǵalymdaryn tartyp, barlyq pánderdi qamtyǵan 120 jańa oqýlyq ázirledik. Olar mazmun-maǵynasy jaǵynan álemdik deńgeıge kóterildi.
Osylaısha bilim berý salasynda qaınap-piskendikten «Nur Ordadaǵy» erekshelik, jańalyq meni qatty qyzyqtyryp, keshenniń barlyq nysandaryn araladym, tájirıbesimen tanystym. Bilim berýdegi ıntegrasııany, jańa modýldi aıqyn kórdim. Osy bilim kesheniniń basshysy Orhan Oztýmsýktyń ár jas óskinniń boıyndaǵy qabilet ushqynyn taýyp, ony ári qaraı damytýǵa yqylasy ózgeshe. Pedagog osyndaı bolýy kerek.
«Nur Ordanyń» eń birinshi ereksheligi, ol balabaqsha – qazaq-túrik lıseıi – halyqaralyq mektep tizbegi jasalǵan. Burynǵy qazaq-túrik lıseılerindegideı 6-7 synyptan emes, bala munda úsh jastan qabyldanady. Bilim berý mazmuny úsh satyda, ıaǵnı, birinshi balabaqshada, sosyn 1-6 synyptarda júzege asyrylady. 7-11 synyp oqýshylary Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men «KATEV» halyqaralyq qoǵamdyq qory birlesip ázirlegen memlekettiń jalpy bilim berý standartyna sáıkes josparlarmen oqytylady. 1-6 synyp oqý josparynyń varıatıvtik bólimine sáıkes 3 saǵattan aǵylshyn tili, shahmat, ınformatıka pánderi júrgiziledi. «Nur Orda» túlekteri tórt tildi – qazaq, orys, aǵylshyn jáne túrik tilderin tolyq meńgerip shyǵady.
Oqý úderisindegi taǵy bir basty erekshelik – jetildirilgen oqytý júıesi negizinde engizilgen ıntellektým páni. Pánniń maqsaty jańa ortaǵa boıyndaǵy qabiletterimen beıimdelip, abstrakty tujyrymdamany túsinip jáne ony qoldanysqa engizip, sheshim qabyldaı alatyn, ózin-ózi basqarý úshin óz bilimin qoldana alatyn adamdar qalyptastyrý.
– Alǵash ret qazaq-túrik lıseıleri ashyla bastaǵanda el ishinde oǵan kúmánmen qaraýshylar da bolǵany jasyryn emes. Kúmán bylaı qalyp, QTL qazir jalpy bilim berýde kósh basyna shyqty. Jalpy bilim berýdiń jańasha úrdisin ákelgen «Nur Orda» oqýshylarynyń jetistikteri qandaı eken?
– Ashylǵannan beri oqý jylynyń altynshy kezeńin aıaqtaǵaly otyrǵan «Nur Orda» keshenindegi lıseı oqýshylary jer-jahannyń túkpir-túkpirinde ótkiziletin halyqaralyq bilim jarystarynda ózderin Qazaqstannyń úkili úmiti men jarqyn bolashaǵy ekenin dáleldep úlgerdi.
2011-2012 oqý jylyndaǵy 58 túlektiń 24-i elimizdiń joǵary oqý oryndaryna, 34-i AQSh, Shveısarııa, Koreıa, Anglııa, Qytaı, Reseı, Sıngapýr, Kanada, Malaızııa, Túrkııa, Shotlandııa, Germanııa memleketteriniń álemge tanymal, aldyńǵy qatarly oqý oryndaryna túsken. О́tken oqý jylynda lıseıdi 43 oqýshy bitirip shyqqan. Ulttyq biryńǵaı testileýde túlekter 106,4 orta ballmen Qazaqstandaǵy úzdik mektepterdiń ondyǵyna engen.
Lıseıdiń jetistikterge ıe bolý syry mynada dep bilemin, ol – halyqaralyq is-tájirıbelerdi zerdelep, zııatker, rýhanı jaǵynan jan-jaqty damyǵan, básekege qabiletti, ultyn súıetin, minez-qulyq qaǵıdalaryna berik saýatty urpaq qalyptastyrýdy maqsat etken.
«Nur Orda» kesheninde mektep jasyna deıingi balalarǵa arnalǵan balabaqsha bar. 16 toptyń árqaısysyna 14-16 baladan jınaqtalǵan. Balalar kishkentaıynan-aq «О́zin-ózi taný», «Zerek bala», «Biz mektepke baramyz» baǵdarlamalary men oqý josparlary boıynsha mektepke deıingi daıyndyqtan ótip shyǵady. Búldirshinder qysqa merzim ishinde-aq tildi ıgerip, tipti sheber sóıleýge daǵdylanady. Balabaqshadaǵy halyqaralyq toptarda qazaqstandyq jáne Kembrıdj bilim berý baǵdarlamalarynyń biriktirilgen nusqasy qoldanylady. Balabaqsha meńgerýshisi Janar Moldabaevanyń mektepke deıingi bala tárbıesin jetik biletinin baıqadym.
– Eleýsin Naýryzbaıuly, atalǵan bilim kesheninde oqýshylar tórt tildi teń meńgerip shyǵady dedińiz. Bul oqý ordasynyń qabyrǵasynan úlken ómir jolyna attanǵan túlek úshin keremet jetistik qoı.
– Árıne. El Prezıdenti «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz!» dep atalatyn 2011 jylǵy Joldaýynda: «Endi on jyldan keıin mektep bitirýshilerdiń 100 paıyzy memlekettik tildi bilip shyǵatyn bolady», degen edi. Onyń shynaıy kórinisin osy bilim ordasynan kórýge bolady.
Qazaq-túrik lıseıleriniń qyzmetin úılestirip otyrǵan «KATEV» halyqaralyq qoǵamdyq qory memlekettik tildiń mártebesin kóterý maqsatynda 2008 jyldan bastap respýblıkalyq qazaq tili olımpıadasyn ótkizýdi dástúrge aınaldyrdy. Bıyl osy úlken is-sharany altynshy márte ótkizdi. Muny mádenı-rýhanı ıntegrasııa jolyndaǵy sátti qadamdardyń biri dep ataýǵa bolady.
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHI sessııasynda sóılegen sózinde Elbasy: «Bolashaqta búkil azamattardyń memlekettik tildi bilýi bizdi burynǵydan beter úndestirip, birlikti nyǵaıta túsedi», dep atap kórsetti. Til máselesine kelgende dáıeksiz daýǵa barmaı, oǵan basqa jaǵynan qaraý kerek. Memlekettik til – bizdiń tilimiz – qazaq tili.
– О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyldary elimizde alǵash lıseı, gımnazııa ashyla bastaǵany belgili. Soǵan sizder uıytqy boldyńyzdar. Sonda qandaı tájirıbege súıendińizder?
– Meniń ósý, qalyptasý jyldarym kásiptik bilim berý isimen tikeleı baılanysty. Kezinde kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshelerde oqý óndirisi sheberi, ındýstrııaldyq-pedagogıkalyq tehnıkýmdy bitirgen soń sonda oqytýshy boldym. Maǵan oqýshylardyń oqý-tárbıesi de, turmysy da, minez-qulqy da bes saýsaqtaı belgili, alaqandaǵydaı aıan. Sol kezderi kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshege tártibi men oqý úlgerimi tómen jastardy jiberý úrdis aldy. Árıne, olardyń arasynda otbasy jaǵdaıyna baılanysty bir kásipti ıgerip, erterek eńbekke aralasýdy kózdegen ul-qyzdar da boldy.
Bizdiń ultymyzdyń burynnan saqtalyp kele jatqan qazynasy mol. Bir ǵana Abaıdyń ózin elep-ekshep, oqı berseń – marjany kóp, arzany joq.
О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynda men Aqtóbe oblystyq bilim basqarmasyn basqarǵan ýaqyt táýelsizdik týyn tuǵyryna qondyrǵan, úlken ózgerister, sanadaǵy silkinister kezeńimen tustas boldy. Sondyqtan kóp izdenýge týra keldi. Biz burynǵy men búgingi ozyq tájirıbelerden úırenýden qashpaýymyz kerek. Máselen, kórshiles Reseıdiń bilim berý júıesinde HIH ǵasyrdyń basynda ashylǵan ımperator lıseıiniń ózindik orny bar. Munda dvorıandardyń balalaryn memlekettik qyzmetke daıyndaý maqsat bolǵan. Lıseıdiń quqyǵy ýnıversıtetpen teńestirilgen. Lıseı oqýshylary óner, sýret salý, taza jazý, bı, semser, mergendik, atqa miný, júzýmen aınalysqan. Tártip – qatty, talap – qatań! Lıseıdi basqarǵan graf A.Razýmovskııdiń áskerı sheni – bas qolbasshy. Baqylaý Reseı ımperatorynyń óz qolynda bolǵan. Lıseıge qabyldaý talaptary qatań bolǵany sonsha, talapkerlerdi daıyndaıtyn oqý orny ashylǵan. Osynda oqyp-tárbıelenip shyqqan A.Pýshkın, A.Delvıg, A.Gorchakov, dekabrıster – V.Kıýhelbeker, I.Pýshkın, memlekettik qaıratkerler, elshiler, senatorlar – aǵaıyndy Gıre, A.Golovnın, D.Zamıatın, N.Korsakov, M.Korf, D.Tolstoı, oqymystylar – K.Veselovskıı, Iа.Kort, N.Danılevskıı, taǵy basqa da áıgili tulǵalardyń esimderi lıseıdiń dańqyn asyrǵan.
Osy oqý ornynyń tarıhy, bilim sapasy, jalpy oqý-tárbıe tujyrymy meni qatty qyzyqtyrdy. Reseı Federasııasynyń ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen kelisim júrgize otyryp, Sarısyn gımnazııasymen jete tanystyq. О́zimiz de bardyq, mamandarymyzdy jiberdik. Osy iske otandyq ǵalymdarymyzdy tarttyq. Sol ýaqytta Jezqazǵan oblysynda kásiptik bilim berýdi jańa jol, tyń súrleýge salǵan Bolat Ábdikárimovtiń esimin áriptesterimiz ańyz qylyp aıtyp otyratyn. Bul aǵanyń tájirıbesimen de tikeleı tanysyp, kóp úırendik. Nátıjesinde Qazaqstanda alǵashqylardyń biri bolyp, Aqtóbe qalasynda №107 kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshe-lıseı, 11-shi shaǵyn aýdanda mektep-gımnazııa ashtyq.
– Búgingi kúni sol kezdegi eńbektiń nátıjesin kórip otyrmyz ǵoı.
– Árıne! Mysal retinde bir ǵana Aqtóbedegi daryndy jasóspirimderge arnalǵan oblystyq mamandandyrylǵan qazaq-túrik lıseı-ınternatyn alyp qarańyz. Lıseı óziniń jıyrma jyldan asqan tarıhynda únemi alǵa umtylýmen, shyńǵa kóterilýmen keledi.
Prezıdenttik «Bolashaq» stıpendııasyna ıe bolǵan 37 túlek álemniń ozyq oqý oryndarynda joǵary bilim alýda. Taǵy da sonshama jigitter men qyzdar Nazarbaev Ýnıversıtetine oqýǵa tústi. Búgingi tańda elimizdegi qazaq-túrik lıseıleriniń shákirtteri túrli dúnıejúzilik bilim dodalarynda Qazaqstannyń atyn álemge tanytyp júr. Qazirge deıin qazaq-túrik lıseıleriniń oqýshylary qanjyǵaǵa 10097 medal baılady.
Jyl saıyn ótkiziletin UBT synaǵynyń nátıjesi boıynsha QTL respýblıkada kósh basynda. JOO-ǵa túsý kórsetkishi – 100 paıyz. О́tken oqý jylynda qazaq-túrik lıseıleriniń UBT boıynsha ortasha kórsetkishi 100 paıyzǵa jýyq ball qurady.
– Mazmundy áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Satybaldy SÁÝIRBAI,
«Egemen Qazaqstan».
AQTО́BE.
– Eleýsin Naýryzbaıuly, siz bilim berý salasynda uzaq jyldar eńbek etip, onyń barlyq satylarynan ótip qana qoımaı, qaı ýaqytta da pedagogıkalyq qyzmette eleń etkizerlik jańalyqtar engizip, tyń izdenisterińizben tanyldyńyz. Búgingi kúni táýelsiz elimizdiń jalpy bilim berý isindegi ahýalǵa qandaı baǵa bergen bolar edińiz?
– Aıtýyńyz oryndy. Maǵan bilim salasy etene jaqyn. О́ıtkeni, onymen shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt tikeleı aınalystym. Elbasy N.Nazarbaev elimiz táýelsizdik tabaldyryǵyn attaǵan alǵashqy kúnnen-aq jas urpaqtyń bolashaǵyna, oqý-tárbıe isine basa nazar aýdaryp keledi. Qazir bilim berý salasynyń kóshbasshysy bolyp otyrǵan joǵary oqý oryndary, ıntellektýaldyq mektepter, kásiptik-tehnıkalyq jáne qazaq-túrik lıseıleri, gımnazııalar sonyń aıǵaǵy.
Qazaqstan óziniń egemendigin jarııalaǵanda eń birinshi bolyp táýelsizdigimizdi tanyǵan – Túrkııa bolatyn. Baýyrlas eki el bir-birine qaqpasyn ashty, alys-beris, qarym-qatynas bastaldy. Qazaq jerin búkil túrki jurtynyń Otany dep tanyǵan sol kezdegi Túrkııa memleketiniń basshysy Turǵyt О́zal óz elindegi jetistikterdi ultymyzǵa usynýmen boldy. Túrik qaǵanatynyń ulan-baıtaq dalasyn mekendegen baýyrlastardyń Anadoly topyraǵymen tamyrymyz qaıta jalǵasty.
Bilim mınıstrliginiń tikeleı basshylyǵymen 1992 jyly qazaq-túrik lıseıi alǵash ret Almatyda, sonan soń Kókshetaý, Aqtóbe, Aqmola, Túrkistan qalalarynda ashyldy. Qazir olardyń sany 30-ǵa jetti. Oqýshylar sany 10 myńǵa jýyq. Túrkistanda Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti, Astana men О́skemen qalalarynda halyqaralyq mektepter, Almaty men Tarazda kolledjder jáne ońtústik astanada Súleımen Demırel atyndaǵy ýnıversıtet oqý-tárbıe, bilim berý júıesin halyqaralyq standarttarǵa saı júrgizýde. Olardyń barlyǵy da 1997 jyly «KATEV» Halyqaralyq qoǵamdyq qoryna biriktirilip, Qazaqstan men Túrkııa arasyna rýhanı kópir salyndy.
Astanada 2007-2008 oqý jylynda Elbasy Nursultan Nazarbaev tusaýyn kesip, jańadan halyqaralyq «Nur Orda» bilim kesheniniń ashylýy, elimizdiń bilim berý salasynda aıtýly oqıǵa boldy. Bilim kesheniniń ashylý saltanatynda Elbasy «Intellektýaldyq mektepterge aıryqsha mártebe beriledi, olar aıryqsha jabdyqtalady, ustazdar da aıryqsha irikteýden ótedi», dep atap kórsetti. Sol ýaqyttan bergi qysqa merzim ishinde halyqtyń iltıpatyna bólenip, quzyrly oryndardyń joǵary baǵasyna ıe bolyp úlgergen «Nur Ordanyń» qanaty qataıa tústi.
– Osy bilim ordasynyń basqa qazaq-túrik lıseılerinen aıyrmashylyǵy qandaı? Nendeı ózgesheligi bar?
– Kezinde Bilim mınıstriniń orynbasary bolǵanymda, táýelsiz elimizdiń jańa orta biliminiń bazıstik oqý jospary men baǵdarlamasyn ázirlegen topqa jetekshilik ettim. Osy úlken iske Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń ǵalymdaryn tartyp, barlyq pánderdi qamtyǵan 120 jańa oqýlyq ázirledik. Olar mazmun-maǵynasy jaǵynan álemdik deńgeıge kóterildi.
Osylaısha bilim berý salasynda qaınap-piskendikten «Nur Ordadaǵy» erekshelik, jańalyq meni qatty qyzyqtyryp, keshenniń barlyq nysandaryn araladym, tájirıbesimen tanystym. Bilim berýdegi ıntegrasııany, jańa modýldi aıqyn kórdim. Osy bilim kesheniniń basshysy Orhan Oztýmsýktyń ár jas óskinniń boıyndaǵy qabilet ushqynyn taýyp, ony ári qaraı damytýǵa yqylasy ózgeshe. Pedagog osyndaı bolýy kerek.
«Nur Ordanyń» eń birinshi ereksheligi, ol balabaqsha – qazaq-túrik lıseıi – halyqaralyq mektep tizbegi jasalǵan. Burynǵy qazaq-túrik lıseılerindegideı 6-7 synyptan emes, bala munda úsh jastan qabyldanady. Bilim berý mazmuny úsh satyda, ıaǵnı, birinshi balabaqshada, sosyn 1-6 synyptarda júzege asyrylady. 7-11 synyp oqýshylary Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men «KATEV» halyqaralyq qoǵamdyq qory birlesip ázirlegen memlekettiń jalpy bilim berý standartyna sáıkes josparlarmen oqytylady. 1-6 synyp oqý josparynyń varıatıvtik bólimine sáıkes 3 saǵattan aǵylshyn tili, shahmat, ınformatıka pánderi júrgiziledi. «Nur Orda» túlekteri tórt tildi – qazaq, orys, aǵylshyn jáne túrik tilderin tolyq meńgerip shyǵady.
Oqý úderisindegi taǵy bir basty erekshelik – jetildirilgen oqytý júıesi negizinde engizilgen ıntellektým páni. Pánniń maqsaty jańa ortaǵa boıyndaǵy qabiletterimen beıimdelip, abstrakty tujyrymdamany túsinip jáne ony qoldanysqa engizip, sheshim qabyldaı alatyn, ózin-ózi basqarý úshin óz bilimin qoldana alatyn adamdar qalyptastyrý.
– Alǵash ret qazaq-túrik lıseıleri ashyla bastaǵanda el ishinde oǵan kúmánmen qaraýshylar da bolǵany jasyryn emes. Kúmán bylaı qalyp, QTL qazir jalpy bilim berýde kósh basyna shyqty. Jalpy bilim berýdiń jańasha úrdisin ákelgen «Nur Orda» oqýshylarynyń jetistikteri qandaı eken?
– Ashylǵannan beri oqý jylynyń altynshy kezeńin aıaqtaǵaly otyrǵan «Nur Orda» keshenindegi lıseı oqýshylary jer-jahannyń túkpir-túkpirinde ótkiziletin halyqaralyq bilim jarystarynda ózderin Qazaqstannyń úkili úmiti men jarqyn bolashaǵy ekenin dáleldep úlgerdi.
2011-2012 oqý jylyndaǵy 58 túlektiń 24-i elimizdiń joǵary oqý oryndaryna, 34-i AQSh, Shveısarııa, Koreıa, Anglııa, Qytaı, Reseı, Sıngapýr, Kanada, Malaızııa, Túrkııa, Shotlandııa, Germanııa memleketteriniń álemge tanymal, aldyńǵy qatarly oqý oryndaryna túsken. О́tken oqý jylynda lıseıdi 43 oqýshy bitirip shyqqan. Ulttyq biryńǵaı testileýde túlekter 106,4 orta ballmen Qazaqstandaǵy úzdik mektepterdiń ondyǵyna engen.
Lıseıdiń jetistikterge ıe bolý syry mynada dep bilemin, ol – halyqaralyq is-tájirıbelerdi zerdelep, zııatker, rýhanı jaǵynan jan-jaqty damyǵan, básekege qabiletti, ultyn súıetin, minez-qulyq qaǵıdalaryna berik saýatty urpaq qalyptastyrýdy maqsat etken.
«Nur Orda» kesheninde mektep jasyna deıingi balalarǵa arnalǵan balabaqsha bar. 16 toptyń árqaısysyna 14-16 baladan jınaqtalǵan. Balalar kishkentaıynan-aq «О́zin-ózi taný», «Zerek bala», «Biz mektepke baramyz» baǵdarlamalary men oqý josparlary boıynsha mektepke deıingi daıyndyqtan ótip shyǵady. Búldirshinder qysqa merzim ishinde-aq tildi ıgerip, tipti sheber sóıleýge daǵdylanady. Balabaqshadaǵy halyqaralyq toptarda qazaqstandyq jáne Kembrıdj bilim berý baǵdarlamalarynyń biriktirilgen nusqasy qoldanylady. Balabaqsha meńgerýshisi Janar Moldabaevanyń mektepke deıingi bala tárbıesin jetik biletinin baıqadym.
– Eleýsin Naýryzbaıuly, atalǵan bilim kesheninde oqýshylar tórt tildi teń meńgerip shyǵady dedińiz. Bul oqý ordasynyń qabyrǵasynan úlken ómir jolyna attanǵan túlek úshin keremet jetistik qoı.
– Árıne. El Prezıdenti «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz!» dep atalatyn 2011 jylǵy Joldaýynda: «Endi on jyldan keıin mektep bitirýshilerdiń 100 paıyzy memlekettik tildi bilip shyǵatyn bolady», degen edi. Onyń shynaıy kórinisin osy bilim ordasynan kórýge bolady.
Qazaq-túrik lıseıleriniń qyzmetin úılestirip otyrǵan «KATEV» halyqaralyq qoǵamdyq qory memlekettik tildiń mártebesin kóterý maqsatynda 2008 jyldan bastap respýblıkalyq qazaq tili olımpıadasyn ótkizýdi dástúrge aınaldyrdy. Bıyl osy úlken is-sharany altynshy márte ótkizdi. Muny mádenı-rýhanı ıntegrasııa jolyndaǵy sátti qadamdardyń biri dep ataýǵa bolady.
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHI sessııasynda sóılegen sózinde Elbasy: «Bolashaqta búkil azamattardyń memlekettik tildi bilýi bizdi burynǵydan beter úndestirip, birlikti nyǵaıta túsedi», dep atap kórsetti. Til máselesine kelgende dáıeksiz daýǵa barmaı, oǵan basqa jaǵynan qaraý kerek. Memlekettik til – bizdiń tilimiz – qazaq tili.
– О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyldary elimizde alǵash lıseı, gımnazııa ashyla bastaǵany belgili. Soǵan sizder uıytqy boldyńyzdar. Sonda qandaı tájirıbege súıendińizder?
– Meniń ósý, qalyptasý jyldarym kásiptik bilim berý isimen tikeleı baılanysty. Kezinde kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshelerde oqý óndirisi sheberi, ındýstrııaldyq-pedagogıkalyq tehnıkýmdy bitirgen soń sonda oqytýshy boldym. Maǵan oqýshylardyń oqý-tárbıesi de, turmysy da, minez-qulqy da bes saýsaqtaı belgili, alaqandaǵydaı aıan. Sol kezderi kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshege tártibi men oqý úlgerimi tómen jastardy jiberý úrdis aldy. Árıne, olardyń arasynda otbasy jaǵdaıyna baılanysty bir kásipti ıgerip, erterek eńbekke aralasýdy kózdegen ul-qyzdar da boldy.
Bizdiń ultymyzdyń burynnan saqtalyp kele jatqan qazynasy mol. Bir ǵana Abaıdyń ózin elep-ekshep, oqı berseń – marjany kóp, arzany joq.
О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynda men Aqtóbe oblystyq bilim basqarmasyn basqarǵan ýaqyt táýelsizdik týyn tuǵyryna qondyrǵan, úlken ózgerister, sanadaǵy silkinister kezeńimen tustas boldy. Sondyqtan kóp izdenýge týra keldi. Biz burynǵy men búgingi ozyq tájirıbelerden úırenýden qashpaýymyz kerek. Máselen, kórshiles Reseıdiń bilim berý júıesinde HIH ǵasyrdyń basynda ashylǵan ımperator lıseıiniń ózindik orny bar. Munda dvorıandardyń balalaryn memlekettik qyzmetke daıyndaý maqsat bolǵan. Lıseıdiń quqyǵy ýnıversıtetpen teńestirilgen. Lıseı oqýshylary óner, sýret salý, taza jazý, bı, semser, mergendik, atqa miný, júzýmen aınalysqan. Tártip – qatty, talap – qatań! Lıseıdi basqarǵan graf A.Razýmovskııdiń áskerı sheni – bas qolbasshy. Baqylaý Reseı ımperatorynyń óz qolynda bolǵan. Lıseıge qabyldaý talaptary qatań bolǵany sonsha, talapkerlerdi daıyndaıtyn oqý orny ashylǵan. Osynda oqyp-tárbıelenip shyqqan A.Pýshkın, A.Delvıg, A.Gorchakov, dekabrıster – V.Kıýhelbeker, I.Pýshkın, memlekettik qaıratkerler, elshiler, senatorlar – aǵaıyndy Gıre, A.Golovnın, D.Zamıatın, N.Korsakov, M.Korf, D.Tolstoı, oqymystylar – K.Veselovskıı, Iа.Kort, N.Danılevskıı, taǵy basqa da áıgili tulǵalardyń esimderi lıseıdiń dańqyn asyrǵan.
Osy oqý ornynyń tarıhy, bilim sapasy, jalpy oqý-tárbıe tujyrymy meni qatty qyzyqtyrdy. Reseı Federasııasynyń ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen kelisim júrgize otyryp, Sarısyn gımnazııasymen jete tanystyq. О́zimiz de bardyq, mamandarymyzdy jiberdik. Osy iske otandyq ǵalymdarymyzdy tarttyq. Sol ýaqytta Jezqazǵan oblysynda kásiptik bilim berýdi jańa jol, tyń súrleýge salǵan Bolat Ábdikárimovtiń esimin áriptesterimiz ańyz qylyp aıtyp otyratyn. Bul aǵanyń tájirıbesimen de tikeleı tanysyp, kóp úırendik. Nátıjesinde Qazaqstanda alǵashqylardyń biri bolyp, Aqtóbe qalasynda №107 kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshe-lıseı, 11-shi shaǵyn aýdanda mektep-gımnazııa ashtyq.
– Búgingi kúni sol kezdegi eńbektiń nátıjesin kórip otyrmyz ǵoı.
– Árıne! Mysal retinde bir ǵana Aqtóbedegi daryndy jasóspirimderge arnalǵan oblystyq mamandandyrylǵan qazaq-túrik lıseı-ınternatyn alyp qarańyz. Lıseı óziniń jıyrma jyldan asqan tarıhynda únemi alǵa umtylýmen, shyńǵa kóterilýmen keledi.
Prezıdenttik «Bolashaq» stıpendııasyna ıe bolǵan 37 túlek álemniń ozyq oqý oryndarynda joǵary bilim alýda. Taǵy da sonshama jigitter men qyzdar Nazarbaev Ýnıversıtetine oqýǵa tústi. Búgingi tańda elimizdegi qazaq-túrik lıseıleriniń shákirtteri túrli dúnıejúzilik bilim dodalarynda Qazaqstannyń atyn álemge tanytyp júr. Qazirge deıin qazaq-túrik lıseıleriniń oqýshylary qanjyǵaǵa 10097 medal baılady.
Jyl saıyn ótkiziletin UBT synaǵynyń nátıjesi boıynsha QTL respýblıkada kósh basynda. JOO-ǵa túsý kórsetkishi – 100 paıyz. О́tken oqý jylynda qazaq-túrik lıseıleriniń UBT boıynsha ortasha kórsetkishi 100 paıyzǵa jýyq ball qurady.
– Mazmundy áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Satybaldy SÁÝIRBAI,
«Egemen Qazaqstan».
AQTО́BE.
